॥ जय जय विठ्ठल रखुमाई ॥ संतवाणी डिजिटल लायब्ररी २०२६
भक्ती मार्ग आणि ज्ञान मार्ग

महाराष्ट्राची संत परंपरा आणि विठ्ठल भक्ती

संत ज्ञानेश्वर माऊलींचा हरिपाठ, नामांकित संतांचे अभंग संग्रह आणि त्यांचे अलौकिक जीवन चरित्र एकाच ठिकाणी अनुभवूया.

वार्ता फलक
॥ जय जय विठ्ठल रखुमाई ॥

आजचे पंचांग

…

 

वार
—
नक्षत्र
—
तिथी
—
आजचे स्मरण (देव / संत)
—

आगामी एकादशी, सण व यात्रा

    सार्थ ज्ञानेश्वरी

    नित्य उपासना आणि भक्ती रस

    नित्यपाठ व संग्रहित अभंग

    ✨
    श्री ज्ञानेश्वर महाराज हरिपाठ

    श्री ज्ञानेश्वर महाराज हरिपाठ

    माऊली प्रणीत २८ अभंगांचा सार्थ नित्यपाठ, जो आत्मज्ञानाचा आणि विठ्ठल भक्तीचा सोपा मार्ग दाखवतो.

    वाचन सुरू करा
    श्री एकनाथ महाराज हरिपाठ

    श्री एकनाथ महाराज हरिपाठ

    शांतीब्रह्म श्री संत एकनाथ महाराजांचा भावपूर्ण आणि नामस्मरणाचे महत्त्व सांगणारा पावन हरिपाठ.

    वाचन सुरू करा
    श्री तुकाराम महाराज हरिपाठ

    श्री तुकाराम महाराज हरिपाठ

    जगद्गुरु संत तुकाराम महाराजांच्या वैराग्यपूर्ण आणि विठ्ठल चरणी लीन करणाऱ्या हरिपाठाचे अभंग.

    वाचन सुरू करा
    संपूर्ण काकडा आरती

    संपूर्ण काकडा आरती

    भल्या पहाटे पंढरपुरात विठ्ठलाला जागवण्यासाठी म्हटल्या जाणाऱ्या पारंपरिक काकड आरतीचा संग्रह.

    वाचन सुरू करा
    गुरुपरंपरेचे अभंग

    गुरुपरंपरेचे अभंग

    नाथ संप्रदाय आणि वारकरी संप्रदायातील आदिगुरु ते सद्गुरु परंपरेचा गौरव करणारे विशेष अभंग.

    वाचन सुरू करा
    प्रभात भूपाळ्या

    प्रभात भूपाळ्या

    प्रभात समयी मन प्रसन्न करणाऱ्या आणि विठ्ठलाच्या प्रेमळ रूपाचे वर्णन करणाऱ्या निवडक भूपाळ्या.

    वाचन सुरू करा
    भक्तीरसपूर्ण गवळणी

    भक्तीरसपूर्ण गवळणी

    संत तुकाराम, संत एकनाथ आणि इतर संतांनी रचलेल्या कृष्णलीला व रूपक अलंकाराने नटलेल्या गवळणी.

    वाचन सुरू करा
    ज्ञान, परंपरा आणि प्रसंग

    अध्यात्मिक ज्ञान विथिका

    ✨
    संतांच्या पावन कथा

    संतांच्या पावन कथा

    संतांच्या जीवनातील अलौकिक, प्रेरणादायी आणि हृदयस्पर्शी दिव्य प्रसंग व बोधकथा.

    प्रवेश करा
    वारी आणि सण-उत्सव

    वारी आणि सण-उत्सव

    आषाढी-कार्तिकी वारी सोहळा, पालखी प्रस्थान आणि वारकरी संप्रदायातील पावन सण-उत्सव.

    प्रवेश करा
    पावन एकादशी व्रत

    पावन एकादशी व्रत

    वर्षभरातील सर्व २४ एकादशींचे महात्म्य, व्रत कथा, विधी आणि पांडुरंग उपासनेची माहिती.

    प्रवेश करा
    अध्यात्म व जीवन बोध

    अध्यात्म व जीवन बोध

    दैनंदिन जीवनात सुख, शांती आणि समाधान मिळवण्यासाठी संतांच्या शिकवणुकीचे मार्गदर्शन.

    प्रवेश करा
    अक्षर वाङ्मय आणि तत्वज्ञान

    महान ग्रंथ संपदा

    ✨
    ज्ञानेश्वरी अर्थासहित

    ज्ञानेश्वरी अर्थासहित

    संत ज्ञानेश्वर माऊलींनी प्राकृत भाषेत रचलेला भगवद्गीतेवरील अप्रतिम टीका ग्रंथ.

    वाचन सुरू करा
    सार्थ एकनाथी भागवत

    सार्थ एकनाथी भागवत

    श्री संत एकनाथ महाराजांनी सोप्या व रसाळ भाषेत निरूपण केलेले भागवत पुराण.

    वाचन सुरू करा
    दासबोध अर्थासहित

    दासबोध अर्थासहित

    समर्थ रामदास स्वामींनी प्रपंच आणि परमार्थाचे उत्तम मार्गदर्शन करणारा ग्रंथ.

    वाचन सुरू करा
    सार्थ श्रीमद्‌भगवद्‌गीता

    सार्थ श्रीमद्‌भगवद्‌गीता

    भगवान श्रीकृष्णांनी अर्जुनाला कुरुक्षेत्रावर दिलेला वैश्विक ज्ञानोपदेश.

    वाचन सुरू करा
    भावार्थ रामायण

    भावार्थ रामायण

    संत एकनाथ महाराजांनी रचलेले प्रभू श्रीरामांच्या चरित्रावरील भावपूर्ण रामायण.

    वाचन सुरू करा
    चतुश्लोकी भागवत

    चतुःश्लोकी भागवत

    केवळ चार श्लोकांमध्ये संपूर्ण भागवत पुराणाचा गूढ अर्थ सांगणारा पावन ग्रंथ.

    वाचन सुरू करा
    सार्थ चांगदेव पासष्टी

    सार्थ चांगदेव पासष्टी

    चांगदेवांचा गर्व हरण करून माऊलींनी दिलेल्या ६५ ओव्यांचे महान आत्मज्ञान.

    वाचन सुरू करा
    अमृतानुभव

    अमृतानुभव

    संत ज्ञानेश्वर महाराजांचा स्वतःच्या अनुभूतीवर आधारित सर्वोच्च तत्वज्ञानाचा ग्रंथ.

    वाचन सुरू करा
    ग्रामगीता

    ग्रामगीता

    राष्ट्रसंत तुकडोजी महाराजांनी सुखी व आदर्श ग्रामरचनेसाठी दिलेली जीवनगाथा.

    वाचन सुरू करा
    रुक्मिणी स्वयंवर

    रुक्मिणी स्वयंवर

    प्रभू श्रीकृष्ण आणि रुक्मिणी माता यांच्या दैवी विवाहाचे रसाळ वर्णन.

    वाचन सुरू करा
    श्री शिवलीलामृत

    श्री शिवलीलामृत

    श्री शिवभक्ती, रुद्राक्ष-भस्म माहात्म्य आणि भगवान महादेवांच्या अलौकिक लीलांचे रसाळ वर्णन.

    वाचन सुरू करा
    संपादकीय परिचय

    वारकरी संप्रदाय : भक्ती, ज्ञान आणि समतेचा महाप्रवाह

    🌸

    महाराष्ट्राच्या भक्तिपरंपरेचे हृदयस्थान म्हणजे भीमेकाठी वसलेले पंढरपूर आणि विटेवर समचरण उभा असलेला श्री विठ्ठल. शतकानुशतके लाखो वारकरी टाळ-मृदंगाच्या गजरात, मुखी हरिनाम घेत या पांडुरंगाच्या भेटीला पायी चालत येतात. ही केवळ यात्रा नाही; तो एक चालता-बोलता जीवनधर्म आहे, ज्याने मराठी मनाला भक्ती, ज्ञान आणि माणुसकीची शिकवण दिली.

    पंढरीची वारी आणि पालखी सोहळा

    आषाढी आणि कार्तिकी एकादशीला पंढरपूरला पोहोचण्यासाठी आळंदीहून संत ज्ञानेश्वर माऊलींची आणि देहूहून जगद्गुरू संत तुकाराम महाराजांची पालखी सुमारे वीस दिवसांचा पायी प्रवास करते. या वाटचालीत जात, पंथ, संपत्ती आणि पद यांचा भेद विरघळून जातो; प्रत्येक वारकरी दुसऱ्याला ‘माऊली’ म्हणून हाक मारतो आणि त्याच्या पाया पडतो. समतेचा हा जिवंत अनुभव कोणत्याही प्रवचनापेक्षा अधिक प्रभावी शिकवण ठरतो.

    ज्ञानेश्वरी : गीतेचा प्राकृत अर्थ

    परंपरेनुसार इसवी सन १२९० च्या सुमारास, नेवासे येथे वयाच्या अवघ्या सोळाव्या वर्षी संत ज्ञानेश्वरांनी भगवद्गीतेवर ‘भावार्थदीपिका’ ही टीका ओवीबद्ध मराठीत रचली; तोच आज ‘ज्ञानेश्वरी’ म्हणून ओळखला जाणारा ग्रंथ. संस्कृतच्या कुंपणात अडकलेले तत्त्वज्ञान त्यांनी सामान्य माणसाच्या घरापर्यंत पोहोचवले. ग्रंथाच्या अखेरीस येणारे ‘पसायदान’ हे केवळ मराठी साहित्यातीलच नव्हे, तर जागतिक प्रार्थनांमधील एक तेजस्वी रत्न मानले जाते. ज्ञानेश्वरी, अमृतानुभव आणि हरिपाठ ही माऊलींची अमोल देणगी आहे.

    तुकाराम गाथा : सामान्यांचा आरसा

    सतराव्या शतकातील देहू येथील संत तुकाराम महाराजांनी आपल्या हजारो अभंगांतून दांभिकता, कर्मकांडाचा अतिरेक आणि विषमता यांवर परखड भाष्य केले. दुष्काळ, कौटुंबिक दुःख आणि लोकांचा रोष सोसत त्यांनी विठ्ठलाशी जिव्हाळ्याचे नाते जोडले. त्यांच्या अभंगांतील उपमा शेतीतील, बाजारातील आणि घरातील आहेत; म्हणूनच ते आजही थेट मनाला भिडतात. तुकाराम गाथा वाचणे म्हणजे एका सत्यशोधक भक्ताशी संवाद साधणे होय.

    भागवत धर्म : सर्वांभूती परमेश्वर

    वारकरी संप्रदाय ज्या भागवत धर्मावर उभा आहे, त्याचा गाभा म्हणजे प्रत्येक जीवात परमेश्वराचे दर्शन. संत एकनाथांनी एकनाथी भागवत रचून भागवत पुराणाचा अर्थ लोकभाषेत सांगितला. संत नामदेव, गोरा कुंभार, सावता माळी, नरहरी सोनार, चोखामेळा, जनाबाई, कान्होपात्रा आणि मुक्ताबाई अशा विविध समाजघटकांतील स्त्री-पुरुषांनी या एकाच भक्तिपंक्तीत समान आदराचे स्थान मिळवले. संत बहिणाबाईंनी या संप्रदायाचे वर्णन एखाद्या मंदिराच्या रूपकाने केले आहे:

    ज्ञानदेवे रचिला पाया । … तुका झालासे कळस ॥

    — संत बहिणाबाई (अभंगातील प्रसिद्ध ओळ)

    याचा अर्थ असा की ज्ञानेश्वरांनी पाया घातला, एकनाथ-नामदेवांनी भिंती उभ्या केल्या आणि तुकारामांनी त्यावर कळस चढवला. पाया, भिंती आणि कळस मिळूनच हे भक्तिमंदिर पूर्ण होते.

    संतवाणी वाचण्याचा सोपा मार्ग

    ‘संतवाणी’वर आपण ५८ संतांची चरित्रे व अभंग, तीन हरिपाठ, काकडा आरती, भूपाळ्या, गवळणी आणि ज्ञानेश्वरी, एकनाथी भागवत, दासबोध यांसारखे सार्थ ग्रंथ मोफत वाचू शकता. दिवसाची सुरुवात हरिपाठाने करा, एकादशीला संतांच्या अभंगांचे वाचन करा आणि आठवड्यातून एकदा एखाद्या संताचे चरित्र वाचा; थोड्याच दिवसांत मनाला मिळणारी शांतता तुम्हाला स्वतःलाच जाणवेल.

    आराध्य दैवतश्री विठ्ठल-रखुमाई, पंढरपूर
    मुख्य वाऱ्याआषाढी, कार्तिकी, माघी, चैत्री
    आधारग्रंथज्ञानेश्वरी, एकनाथी भागवत, तुकाराम गाथा
    मूळ शिकवणनामस्मरण, सदाचार, समता
    जिज्ञासा समाधान

    नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न

    🌸
    वारकरी संप्रदाय म्हणजे काय?

    वारकरी संप्रदाय हा महाराष्ट्रातील पंढरपूरच्या श्री विठ्ठलाच्या भक्तीवर आधारलेला संत-परंपरेचा प्रवाह आहे. ‘वारी’ म्हणजे नियमित यात्रा आणि ती करणारा तो ‘वारकरी’. गळ्यात तुळशीमाळ, मुखी हरिनाम, एकादशीचे व्रत, सदाचार आणि सर्वांभूती परमेश्वर पाहण्याची दृष्टी ही या संप्रदायाची वैशिष्ट्ये आहेत. ज्ञानेश्वरी, एकनाथी भागवत आणि तुकाराम गाथा हे त्याचे प्रमुख आधारग्रंथ मानले जातात.

    हरिपाठ म्हणजे काय आणि तो केव्हा म्हणावा?

    हरिपाठ म्हणजे संत ज्ञानेश्वर माऊलींनी रचलेले, हरिनामाचे महत्त्व सांगणारे २८ अभंग. ‘देवाचिये द्वारी उभा क्षणभरी’ या अभंगाने त्याची सुरुवात होते. वारकरी घराघरांत हरिपाठ रोज, विशेषतः सायंकाळी देवासमोर दिवा लावून म्हणतात; सकाळीही त्याचे पठण करता येते. संतवाणीवर माऊली, संत एकनाथ आणि संत तुकाराम महाराज यांचे तीनही हरिपाठ वाचण्यासाठी उपलब्ध आहेत.

    ज्ञानेश्वरी आणि तुकाराम गाथा यांत काय फरक आहे?

    ज्ञानेश्वरी हा भगवद्गीतेवरील सुमारे नऊ हजार ओव्यांचा सलग तात्त्विक टीकाग्रंथ आहे; त्यात अध्यायानुसार गीतेचा अर्थ उलगडला आहे. तुकाराम गाथा हा तुकोबारायांच्या स्फुट अभंगांचा संग्रह आहे; त्यात आत्मानुभव, भक्ती, उपदेश आणि समाजप्रबोधन यांचे विविध रंग दिसतात. थोडक्यात, ज्ञानेश्वरी म्हणजे ज्ञानाचे क्रमबद्ध निरूपण, तर गाथा म्हणजे अनुभवांचे जिवंत काव्य.

    अभंग आणि ओवी यांत काय फरक आहे?

    अभंग हा लयबद्ध, गाण्यास सोपा, सहसा चार चरणांचा छंद असून संतांनी भक्तीचे अनुभव, उपदेश आणि प्रार्थना मांडण्यासाठी तो वापरला. ‘ओवी’ हा निरूपणासाठी उपयुक्त छंद असून ज्ञानेश्वरी, एकनाथी भागवत, दासबोध यांसारख्या ग्रंथांत दिसतो. त्यामुळे अभंग प्रामुख्याने भजन-कीर्तनात गायले जातात, तर ओव्यांचे पारायण केले जाते.

    वारी कधी असते आणि कुठे जाते?

    मुख्य वाऱ्या दोन: आषाढ शुद्ध एकादशीची आषाढी वारी (जून-जुलै) आणि कार्तिक शुद्ध एकादशीची कार्तिकी वारी (ऑक्टोबर-नोव्हेंबर); माघी आणि चैत्री यात्राही भरतात. आषाढीसाठी आळंदीहून माऊलींची आणि देहूहून तुकोबारायांची पालखी पंढरपूरला निघते. पुढील एकादशी कधी आहे हे या पानावरील ‘आजचे पंचांग’ भागात आणि वार्ता फलकात पाहता येते.

    आमची भूमिका आणि ध्येय

    महाराष्ट्र ही संतांची पावन भूमी आहे. ज्ञानेश्वर माऊलींपासून ते राष्ट्रसंत तुकडोजी महाराजांपर्यंत आपल्या संतांनी अखंड मानवजातीला समता, भक्ती आणि माणुसकीचा संदेश दिला. आजच्या वेगवान डिजिटल युगात हा अमूल्य सांस्कृतिक खजिना, पवित्र ग्रंथ, आणि संतांच्या अभंगगाथा पुढच्या पिढीपर्यंत शुद्ध आणि मूळ रूपात पोहोचवणे, हाच 'संतवाणी' डिजिटल लायब्ररीचा मुख्य उद्देश आहे.

    'संतवाणी' हे वारकरी संप्रदायाचा समृद्ध डिजिटल वारसा जतन करण्याचे एक व्यासपीठ आहे. आमचा मुख्य उद्देश संतांचे विचार, त्यांनी रचलेले ग्रंथ आणि भक्ती रस जगभरातील मराठी भाषकांपर्यंत शुद्ध, सुटसुटीत आणि मोफत स्वरूपात पोहोचवणे हा आहे. या डिजिटल उपक्रमाचे दैनंदिन संचालन, सर्व्हर देखभाल आणि तंत्रज्ञान खर्च सुरळीत पार पाडण्यासाठी आम्ही मानके आणि नियमांनुसार अधिकृत डिजिटल जाहिरात प्रणालीचा (Google AdSense) वापर करतो.

    ॥ रामकृष्ण हरी ॥