॥ जय जय विठ्ठल रखुमाई ॥ श्री तुकाराम महाराज हरिपाठ
नित्यपाठ

सार्थ श्री तुकाराम महाराजकृत हरिपाठ

जगद्गुरू संत तुकाराम महाराज विरचित हरिपाठाचे अभंग आणि त्यांचा सार्थ मराठी भावार्थ.

॥ अभंग १ ॥ अभंग रचना
नमिला गणपति माऊली सारजा । आतां गुरुराजा दंडवत ।। १ ।।
गुरुरायाचरणीं मस्तक ठेविला । आपुल्या स्तुतीला द्यावी मती ।। २ ।।
गुरुराया तुज ऐसा नाहीं सखा । कृपा करुनी रंका धरीं हातीं ।। ३ ।।
तुका म्हणे माता पिता गुरु बंधु । तूंचि कृपासिंधु पांडुरंगा ।। ४ ।।
मी सुरुवातीला बुद्धीचा दाता गणपती आणि ज्ञानमाऊली सरस्वती (सारजा) यांना नमन करतो, आणि आता माझे सद्गुरू महाराजांना साष्टांग दंडवत घालतो. मी माझ्या गुरूंच्या चरणावर मस्तक ठेवले आहे, त्यांनीच आता हरीची स्तुती करण्यासाठी मला योग्य बुद्धी द्यावी. हे गुरुराया, तुझ्यासारखा दुसरा कोणताही खरा मित्र या जगात नाही, तू माझ्यासारख्या गरिबावर (रंकावर) कृपा करून माझा हात हाती धर. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे पांडुरंगा, तूच माझी माता, पिता, गुरू आणि भाऊ आहेस; तूच माझा खरा कृपासिंधू आहेस.
॥ अभंग २ ॥ अभंग रचना
पहाटेच्या प्रहरीं म्हणा हरि हरी । तया सुखा सरी नाहीं दुजें ।। १ ।।
केशव वामन नारायण विष्णु । कृष्ण संकर्षणु राम राम ।। २ ।।
माधवा वामना श्रीधरा गोविंदा । अच्युत मुकुंदा पुरुषोत्तमा ।। ३ ।।
नरहरी भार्गवा गोपाळा वासुदेवा । हृषीकेशा पावा स्मरणमात्रें ।। ४ ।।
तुका म्हणे एका नामीं भाव । राहे होय साह्य पांडुरंग ।। ५ ।।
पहाटेच्या पवित्र वेळी सर्वांनी मुखाने 'हरि हरि' म्हणावे, कारण त्या वेळेला मिळणाऱ्या आत्मिक सुखाची बरोबरी (सरी) दुसरे कोणतेही सांसारिक सुख करू शकत नाही. केशव, वामन, नारायण, विष्णू, कृष्ण, संकर्षण, राम, माधव, श्रीधर, गोविंद, अच्युत, मुकुंद, पुरुषोत्तम, नरहरी, भार्गव (परशुराम), गोपाळ, वासुदेव आणि हृषीकेश अशा देवाच्या विविध नावांचे स्मरण करावे; तो देव केवळ स्मरणानेच भक्ताच्या हाकेला धावून येतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, तुम्ही फक्त नामस्मरणात आपला दृढ भाव ठेवा, मग तो पांडुरंग स्वतः तुमच्या मदतीला उभा राहील.
॥ अभंग ३ ॥ अभंग रचना
अयोध्या मथुरा काशी अवंतिका । कांची हे द्वारका माया सत्य ।। १ ।।
मोक्ष पुऱ्या ऐशा नित्य वाचें स्मरे । प्राणी तो उद्धरे स्मरणमात्रें ।। २ ।।
नित्य नित्य मनीं हरि आठवावा । तेणेंचि तरावा भवसिंधु ।। ३ ।।
तुका म्हणे ऐसा नामाचा महिमा । राहील जो नेमा तोचि धन्य ।। ४ ।।
अयोध्या, मथुरा, काशी, अवंतिका (उज्जैन), कांची, द्वारका आणि माया (हरिद्वार) या हिंदू धर्मातील सात पवित्र मोक्षदायिनी पुऱ्या (शहरे) मानल्या जातात. जो मनुष्य आपल्या वाणीने रोज या मोक्ष पुऱ्यांचे स्मरण करतो, त्या प्राण्याचा केवळ स्मरण केल्यानेच उद्धार होतो. माणसाने आपल्या मनात रोज त्या हरीची आठवण ठेवावी, कारण याच भक्तीने हा अथांग संसारसागर (भवसिंधू) पार करता येतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, हरीच्या नावाचा महिमा असा अगाध आहे; जो रोज नियम धरून नामाचा जप करेल तोच खरा भाग्यवान (धन्य) होईल.
॥ अभंग ४ ॥ अभंग रचना
यमुना कावेरी गंगा भगीरथी । कृष्णा सरस्वती तुंगभद्रा ।। १ ।।
नर्मदा आठवी वेळोवेळीं वाचें । नाहीं भय साचें प्राणियासी ।। २ ।।
जयाचे संगती प्राणी उद्धरती । दर्शनेंह च होती मुक्ति प्राप्त ।। ३ ।।
तुका म्हणे नामीं एकनिष्ठ भाव । तेथें वासुदेव सर्व काळ ।। ४ ।।
यमुना, कावेरी, गंगा, भगीरथी, कृष्णा, सरस्वती, तुंगभद्रा आणि नर्मदा या पवित्र नद्यांचे नाव जो मनुष्य वेळोवेळी आपल्या मुखाने घेतो, त्याला संसारात कशाचेही भय राहत नाही. ज्या पवित्र नद्यांच्या आणि संतांच्या संगतीमुळे पापी जीव देखील उद्धरून जातात, आणि ज्यांच्या केवळ दर्शनाने मुक्ती मिळते, अशा श्रेष्ठ तत्वांचे स्मरण करावे. तुकाराम महाराज म्हणतात, ज्याच्या मनात देवाच्या नावाविषयी एकनिष्ठ भाव असतो, त्याच्याजवळ तो वासुदेव (भगवान विष्णू) सर्वकाळ हजर असतो.
॥ अभंग ५ ॥ अभंग रचना
प्रातःकाळीं नाम पवित्रचि घ्यावें । तेणें विसरावें जन्ममृत्यु ।। १ ।।
नळ युधिष्ठिर जनक जनार्दन । स्मरणेंचि धन्य होती प्राणी ।। २ ।।
न करा आळस नाम घेतां वाचें । नाहीं भय साचें प्राणियांसी ।। ३ ।।
तुका म्हणे वाचें गाईल गोविंद । होईल परमानन्द नामें एका ।। ४ ।।
रोज सकाळी उठल्यावर सर्वात आधी हरीचे पवित्र नाव घ्यावे, कारण या नामस्मरणामुळे माणूस जन्म-मरणाच्या फेऱ्यातून मुक्त होतो. पुण्यश्लोक नळ राजा, धर्मराज युधिष्ठिर, विदेही जनक राजा आणि संत जनार्दन या थोर पुरुषांच्या केवळ स्मरणानेच सामान्य जीव धन्य होतात. म्हणूनच मुखाने देवाचे नाव घेताना कधीही आळस करू नका, असे केल्याने माणसाला मृत्यूचे किंवा यमाचे भय उरत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, जो आपली वाणी केवळ गोविंदाचे गुण गाण्यासाठी वापरेल, त्याला एका हरीच्या नामानेच सर्वश्रेष्ठ 'परमानंदाची' प्राप्ती होईल.
॥ अभंग ६ ॥ अभंग रचना
कश्यप गौतम भारद्वाज अत्री । ऋषि विश्वामित्र नाम थोर ।। १ ।।
जमदग्नि मुनि वसिष्ठ वर्णिला । तिन्हीं लोकीं झाला वंद्य एक ।। २ ।।
नाम घेतां नुरे पाप ताप दैन्य । होय थोर पुण्य उच्चारितां ।। ३ ।।
तुका म्हणे ऐसी उच्चारितां वाणी । तेथें अंतःकरणीं सुख होय ।। ४ ।।
कश्यप, गौतम, भारद्वाज, अत्री, विश्वामित्र, जमदग्नी आणि वसिष्ठ या थोर महर्षींची नावे अत्यंत महान आहेत; ज्यांनी आपल्या तपाने तिन्ही लोकांमध्ये आदरणीय (वंद्य) स्थान मिळवले आहे. अशा पवित्र ऋषींचे आणि देवाचे नाव मुखात घेताच मनातील सर्व पापे, संसाराचे ताप आणि गरिबी (दैन्य) नष्ट होते, आणि केवळ त्यांच्या नावाच्या उच्चाराने मोठे पुण्य मिळते. तुकाराम महाराज म्हणतात, ज्याची वाणी अशा पवित्र नामांचा उच्चार करते, त्याच्या अंतःकरणात नेहमी परम सुख नांदते.
॥ अभंग ७ ॥ अभंग रचना
अहिल्या द्रौपदी सीता तारा चारी । मुख्य मंदोदरी पतिव्रता ।। १ ।।
नामें घेतां त्यांची वाणी हे पवित्र । होय कुळगोत्र उद्धरण ।। २ ।।
संकल्प विकल्प सांडोनियां दुरी । वाचें हरि हरी उच्चारावे ।। ३ ।।
नाहीं बद्धकता तया संसाराची । जाचणी यमाची मग कैंची ।। ४ ।।
अहिल्या, द्रौपदी, सीता, तारा आणि मंदोदरी या पाच अतिशय पवित्र पतिव्रता स्त्रिया (पंचकन्या) मानल्या गेल्या आहेत. मुखाने केवळ यांचे नाव घेतल्याने माणसाची वाणी पवित्र होते आणि त्याच्या संपूर्ण कुळाचा व गोत्राचा उद्धार होतो. म्हणून मनातील सर्व वाईट विचार, संशय (संकल्प-विकल्प) दूर फेकून देऊन आपल्या मुखाने सतत 'हरि हरि' असा उच्चार करावा. जो असे करतो, त्याला या संसाराची कोणतीही बंधने नडत नाहीत आणि मग त्याला यमाची जाचणी (त्रास) सोसावी लागण्याची भीतीच उरत नाही.
॥ अभंग ८ ॥ अभंग रचना
व्यास अंबरीष वसिष्ठ नारद । शौनक प्रल्हाद भागवत ।। १ ।।
नित्य स्मरण करी यांचें जरी प्राणी । पुन्हां नाहीं खाणी चौंऱ्याशींची ।। २ ।।
शुक पराशर मुनि पुंडलीक । अर्जुन वाल्मीक नाम गाती ।। ३ ।।
बली बिभीषण भीष्म रुक्मांगद । बकदाल्भ्य शुद्ध महाऋषि ।। ४ ।।
तुका म्हणे यांचीं नामें येतां वाणीं । प्रत्यक्ष तो प्राणी देवाऐसा ।। ५ ।।
व्यास महर्षी, भक्त अंबरीष, वसिष्ठ, देवर्षी नारद, शौनक ऋषी, भक्त प्रल्हाद, शुकमुनी, पराशर ऋषी, भक्त पुंडलिक, अर्जुन, वाल्मिकी ऋषी, राजा बळी, बिभीषण, भीष्म पितामह, राजा रुक्मांगद आणि बकदाल्भ्य ऋषी या सर्व महान भागवत भक्तांचे आणि ऋषींचे जो मनुष्य नित्य स्मरण करतो, त्याला पुन्हां चौऱ्याऐंशी लक्ष योनींच्या (जन्म-मरणाच्या) फेऱ्यात जावे लागत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, या थोर संतांची व भक्तांची नावे ज्याच्या जिभेवर खेळतात, तो मनुष्य या पृथ्वीवर प्रत्यक्ष देवासारखाच पवित्र आणि वंदनीय बनतो.
॥ अभंग ९ ॥ अभंग रचना
गीता भागवत वेद उच्चारितां । पापाची तों वार्ता कोठें राहे ।। १ ।।
सकळ वासना नामीं जे रंगली । साधनें राहिली मग कैंची ।। २ ।।
म्हणोनिया नेम ऐसा तारी जीवा । होय तोचि देवा आवडता ।। ३ ।।
उगवला दिवस जाय तो क्षणांत । विचारूनि हित वेगीं करा ।। ४ ।।
तुका म्हणे स्मरा वेगीं विठोबासी । न धरा मानसीं दुजें कांहीं ।। ५ ।।
मुखातून भगवद्गीता, भागवत आणि वेदांचा उच्चार केल्यावर माणसाच्या जीवनात पापाची वार्ता देखील शिल्लक राहत नाही. जेव्हा माणसाची सर्व वासना (मन) देवाच्या नामात रंगून जाते, तेव्हा त्याला इतर अवघड साधने किंवा कर्मकांडे करण्याची काहीच गरज उरत नाही. म्हणूनच नामस्मरणाचा हा सोपा नियम माणसाच्या जीवाचा उद्धार करतो आणि असा भक्तच देवाला सर्वात जास्त आवडतो. उगवलेला दिवस क्षणाक्षणाने पटकन निघून जातो (आयुष्य संपते), त्यामुळे वेळ न घालवता स्वतःचे खरे हित कशात आहे याचा विचार करून भक्तीचा मार्ग धरा. तुकाराम महाराज म्हणतात, तुम्ही इतर सर्व गोष्टी बाजूला ठेवून आपल्या मनात केवळ विठोबाचे स्मरण करा.
॥ अभंग १० ॥ अभंग रचना
तीर्थांचें जें मूळ व्रतांचें जें फळ । ब्रह्म तें केवळ पंढरीयें ।। १ ।।
तें आम्हीं देखिलें आपुले नयनीं । फिटलीं पारणीं लोचनांचीं ।। २ ।।
जिवींंचा जिव्हाळा सुखाचा शेजार । उभें कटीं कर ठेवूनियां ।। ३ ।।
जगाचा जनिता कृपेचा सागर । दीनां लोभपर दुष्टां काळ ।। ४ ।।
सुरवरां चिंतनीं मुनिवरां ध्यानीं । आकार निर्गुणीं तोचि असे ।। ५ ।।
तुका म्हणे नाहीं श्रुती आतुडलें । आम्हां सांपडलें गीतीं गातां ।। ६ ।।
जगातील सर्व तीर्थक्षेत्रांचे जे मूळ आहे आणि सर्व व्रतांचे जे अंतिम फळ आहे, ते साक्षात परब्रह्म केवळ पंढरपुरात विठ्ठलाच्या रूपाने उभे आहे. त्या परब्रह्माला आम्ही आमच्या डोळ्यांनी (नयनांनी) प्रत्यक्ष पाहिले आहे, ज्यामुळे आमच्या डोळ्यांचे पारणे फिटले आहे. तो विठ्ठल आमच्या जीवाचा जिव्हाळा आणि परम सुखाची सावली आहे, जो कंबरेवर हात ठेवून विटेवर उभा आहे. तो या संपूर्ण जगाचा निर्माता (जनिता) आणि कृपेचा महासागर आहे; जो गरिबांवर (दीनांवर) अपार माया करतो आणि दुष्टांसाठी काळासारखा भासतो. ज्या निर्गुण रूपाचे देव नेहमी चिंतन करतात आणि ऋषीमुनी ध्यानात शोधतात, तेच हे साकार रूप आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, जे परब्रह्म वेदांना (श्रुतींना) देखील पूर्णपणे सापडले नाही, ते आम्हांला भक्तीची गाणी गाताना सहज सापडले आहे.
॥ अभंग ११ ॥ अभंग रचना
राजस सुकुमार मदनाचा पुतळा । रविशशिकळा लोपलिया ।। १ ।।
कस्तुरी मळकट चंदनाची उटी । रुळे माळ कंठीं वैजयंती ।। २ ।।
मुकुट कुंडलें श्रीमुख शोभलें । सुखाचें ओतिलें सकळही ।। ३ ।।
कांसें सोनसळा पांघरे पाटोळा । घननीळ सावळा बाइयांनो ।। ४ ।।
सकळही तुम्ही व्हा गे एकीसवा । तुका म्हणे जीवा धीर नाहीं ।। ५ ।।
देवाचे विठ्ठल रूप अत्यंत राजस, सुकुमार आणि जणू मदनाचा पुतळा असल्यासारखे सुंदर आहे, ज्याच्या प्रकाशापुढे सूर्य आणि चंद्राचे तेज (कळा) देखील फिके पडते (लोपते). त्याच्या कपाळावर कस्तुरीचा टिळा असून सर्वांगाला चंदनाची उटी लावली आहे, आणि गळ्यामध्ये वैजयंतीची माळ शोभून दिसत आहे. डोक्यावर मुकुट आणि कानात चमकणारी कुंडले यामुळे त्याचे श्रीमुख इतके सुंदर दिसते की, ते जणू सुखाचेच ओतलेले मूर्तिमंत रूप आहे. कांस कंबरेला पिवळा पितांबर (सोनसळा) आणि पांघरलेला रेशमी पटोळा अशा रूपात तो घननीळ सावळा कृष्ण उभा आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, देवाचे हे रूप पाहून माझ्या मनाला अजिबात धीर निघत नाही, म्हणून तुम्ही सर्वजण एकत्र येऊन या रूपाचा आनंद घ्या.
॥ अभंग १२ ॥ अभंग रचना
आवडे हें रूप गोजिरें सगुण । पाहतां लोचन सुखावले ।। १ ।।
आतां दृष्टीपुढें ऐसाचि तूं राहे । जों मी तुज पाहें पांडुरंगा ।। २ ।।
लाचावलें मन लागलीसें गोडी । ते जीवें न सोडी ऐसें झालें ।। ३ ।।
तुका म्हणे आम्हीं मागावें लडिवाळी । पुरवावी आळी मायबापें ।। ४ ।।
मला देवाचे हे सुंदर, गोजिरे आणि सगुण रूप अत्यंत आवडते; त्याला पाहताच माझे डोळे (लोचन) पूर्णपणे सुखावले आहेत. हे पांडुरंगा, मी जोपर्यंत तुला पाहत आहे, तोपर्यंत तू माझ्या डोळ्यांसमोर असाच उभा राहा. माझे मन तुझ्या या रूपाला इतके लाचावले आहे की, त्याला तुझ्या नामाची अशी गोडी लागली आहे की ते प्राणांतापर्यंत तुला सोडणार नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, आम्ही लहान लेकरासारखे आमच्या मायबापाकडे (विठ्ठलाकडे) लाडात येऊन हट्ट (आळी) मागावा, आणि आमच्या मायबापाने आमचा तो हट्ट आनंदाने पुरवावा.
॥ अभंग १३ ॥ अभंग रचना
शंख चक्र गदा रुळे वैजयंती । कुंडलें तळपती दोन्हीं कानीं ।। १ ।।
मस्तकीं मुकुट नवरत्नहार । वरी पीतांबर पांघुरला ।। २ ।।
रत्नहिरेंजडित कटीं कडदोरा । रम्य शोभे हिरा बेंबीपाशी ।। ३ ।।
जडित कंकण कर्णी शोभे मुद्रिका । लाचावला तुका भेटीसाठीं ।। ४ ।।
हरीच्या हातामध्ये शंख, चक्र, गदा असून गळ्यात वैजयंती माळ शोभत आहे, आणि त्याच्या दोन्ही कानांत कुंडले चमकत (तळपत) आहेत. डोक्यावर नवरत्नांचा मुकुट, गळ्यात रत्नहार आणि अंगावर पिवळा पितांबर पांघरलेला आहे. कंबरेला रत्नांनी आणि हिऱ्यांनी जडलेला सुवर्ण दोरा (कडदोरा) असून बेंबीपाशी एक अत्यंत सुंदर हिरा चमकत आहे. हातामध्ये रत्नांचे कंकण (बाजूबंद) आणि बोटात सुंदर अंगठी (मुद्रिका) आहे; देवाचे हे वैभवशाली रूप पाहून तुकाराम महाराज विठ्ठलाच्या भेटीसाठी अत्यंत लाचावले आहेत.
॥ अभंग १४ ॥ अभंग रचना
नेणें जप तप योग युक्ति ध्यान । करितां चिंतन रात्रंदिवस ।। १ ।।
नेणें कांहीं देवा झालों उतराई । मागें लागों पाहीं बाळ जैसा ।। २ ।।
भाव-गंगोदकें आम्ही शुद्ध पाहें । प्रक्षाळिले पाय विटेसहित ।। ३ ।।
जन्मली जान्हवी ज्या ठायीं उत्तम । हारावया श्रम भाविकांचें ।। ४ ।।
तुका म्हणे आम्ही झालों पुण्यवंत । सेविलें अमृत रामतीर्थ ।। ५ ।।
मला कोणतेही कठीण जप, तप, योग किंवा ध्यानाच्या युक्त्या समजत नाहीत, मी तर केवळ रात्रंदिवस तुझ्या नावाचे चिंतन करत असतो. हे देवा, मला इतर काहीही समजत नाही, मी लहान मुलासारखा तुझ्या मागे लागून तुझ्या प्रेमाच्या ऋणातून मुक्त (उतराई) झालो आहे. आम्ही आमच्या अंतःकरणातील भक्तीच्या पवित्र पाण्याने (भाव-गंगोदकाने) विठ्ठलाचे विटेसहित पाय स्वच्छ धुतले (प्रक्षाळिले) आहेत. ज्या हरीच्या चरणांतून भाविकांचे सर्व कष्ट दूर करण्यासाठी साक्षात गंगा नदी (जान्हवी) जन्मली आहे, त्या चरणांची आम्ही सेवा करतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, आम्ही अत्यंत भाग्यवान आणि पुण्यवंत झालो आहोत, कारण आम्ही राम नामाचे अमृत प्राशन केले आहे.
॥ अभंग १५ ॥ अभंग रचना
परिमळमिश्रित करूनि उटणें । नारायण तेणें तोषविला ।। १ ।।
पय घृत दहि मधु ते शर्करा । गोशृंगधारा अखंडित ।। २ ।।
करोनि संयुक्त ओपियली ईशा । पंचामृतें तैशी पंचविधि ।। ३ ।।
तुका म्हणे जेथें गंगे जन्म झाला । प्रसाद दिधला आम्हालागी ।। ४ ।।
सुगंधी द्रव्यांनी (परिमळमिश्रित) बनवलेले उटणे भगवंताच्या अंगाला लावून आम्ही त्या नारायणाला प्रसन्न (तोषविला) केले आहे. दूध (पय), तूप (घृत), दही, मध आणि साखर (शर्करा) एकत्र करून, गायीच्या शिंगातून (गोशृंगधारा) देवाला अखंड अभिषेक केला आहे. आम्ही या पाच गोष्टी एकत्र करून अत्यंत भक्तीने त्या परमेश्वराला (ईशाला) पंचामृताचे स्नान घातले आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, ज्या देवाच्या चरणांतून गंगेचा जन्म झाला, त्यानेच आज आम्हाला हा भक्तीचा गोड प्रसाद दिला आहे.
॥ अभंग १६ ॥ अभंग रचना
आपुलिया घरीं कष्ट तरी करीं । आणोनि घागरी गंगोदक ।। १ ।।
करोनि विनंती विनवितों तुम्हां । स्नान पुरुषोत्तमा करा वेगीं ।। २ ।।
उत्तम वस्त्रानें पुसावें तें अंग । करोनि अभ्यंग सर्वांगासी ।। ३ ।।
परिधान वस्त्रें केलें पीतांबरें । तेणें हें साजिरें रूप दिसे ।। ४ ।।
तुका म्हणे नेत्र पाहतां निवाले । ध्यान संचारलें हृदयामाजीं ।। ५ ।।
मी स्वतः कष्ट करून नदीवरून घागरी भरून पवित्र पाणी (गंगोदक) माझ्या घरी घेऊन आलो आहे. आणि मी अत्यंत नम्रतेने भगवंताला विनंती करतो की, हे पुरुषोत्तमा, तू लवकर या पाण्याने स्नान कर. स्नान झाल्यावर उत्तम वस्त्राने देवाचे अवयव पुसून घ्यावेत आणि संपूर्ण शरीराला सुगंधी तेल (अभ्यंग) लावावे. देवाने परिधान केलेल्या पिवळ्या पितांबरामुळे त्याचे रूप अत्यंत सुंदर आणि साजिरे दिसत आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, विठ्ठलाचे हे रूप पाहून माझे डोळे तृप्त झाले (निवाले) असून त्याचे हे ध्यान माझ्या हृदयात कायमचे स्थिरावले आहे.
॥ अभंग १७ ॥ अभंग रचना
मन हा मोगरा अर्पूनी ईश्वरा । पुनरपि संसारा येणें नाहीं ।। १ ।।
मन हें शेवंती अर्पूनी भगवंतीं । पुनरपि संसृती येणें नाहीं ।। २ ।।
मन हें तुळसी अर्पूनी हृषीकशी । पुनरपि जन्मासी येणें नाहीं ।। ३ ।।
तुका म्हणे ऐसा जन्म दिला देवा । तया वास व्हावा वैकुंठासी ।। ४ ।।
आपले मन हे मोगऱ्याच्या फुलासारखे पवित्र करून जर ईश्वराला अर्पण केले, तर माणसाला पुन्हा या कष्टमय संसारात यावे लागत नाही. आपले मन शेवंतीच्या फुलाप्रमाणे भगवंताच्या चरणी वाहिले, तर या जन्म-मरणाच्या चक्रात (संसृतीत) पुन्हा जन्म घ्यावा लागत नाही. आपले मन तुळशीच्या दळाप्रमाणे पवित्र करून जर हृषीकेशाला (हरीला) अर्पण केले, तर जीव पुन्हा जन्माला येत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, देवाने माणसाला दिलेला हा जन्म केवळ भक्तीसाठीच आहे, जेणेकरून त्याचा कायमचा वास वैकुंठलोकात व्हावा.
॥ अभंग १८ ॥ अभंग रचना
नामपुष्प शुद्ध गळां घाला हार । विवेक सारासार तुरा लावूं ।। १ ।।
बोध भाळीं बुका क्षमा तुलसीदळ । वाहतां गोपाळ संतोषतो ।। २ ।।
गाइलीया गुण संतोषें तयानें । करितां कीर्तनें आल्हादे तो ।। ३ ।।
आल्हादे हा देव कीर्ति वाखाणितां । पवाडे सांगतां याचे यास ।। ४ ।।
याचे यास करूं सर्व निवेदन । वारील हा शीण संसारींचा ।। ५ ।।
संसाराचा वारा लागूं नेदी अंगा । भावें पांडुरंगा आळवितों ।। ६ ।।
तुका म्हणे आतां उजळली आरती । भावें तो श्रीपती ओंवाळूंया ।। ७ ।।
हरीच्या नावाच्या शुद्ध फुलांचा हार करून देवाच्या गळ्यात घालावा आणि चांगल्या-वाईट विचारांचा (सारासार विवेकाचा) तुरा त्याला खोचावा. कपाळावर आत्मज्ञानाचा बुका लावावा आणि क्षमाशील वृत्तीची तुळशीची पाने वाहावीत, असे केल्याने तो गोपाळ अत्यंत प्रसन्न (संतोषतो) होतो. आपण देवाचे गुणगाण गावे, कारण भक्ताने कीर्तन केल्याने देवाला परम आनंद होतो. देवाची कीर्ती आणि त्याचे मोठे पराक्रम (पवाडे) भक्तांनी देवा समोरच गायल्यास तो देव मनोमन सुखावतो. आपण आपले संपूर्ण जीवन (सर्व निवेदन) देवाच्या चरणी सोपवावे, तो आपला संसारातील सर्व थकवा (शीण) दूर करेल. मी माझ्या अंतःकरणातील भावाने त्या पांडुरंगाला हाक मारतो, जेणेकरून मला संसाराची वाईट बाधा (वारा) लागणार नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, आता भक्तीची आरती उजळली आहे, चला आपण सर्वजण मिळून त्या लक्ष्मीपतीला (श्रीपतीला) ओवाळूया.
॥ अभंग १९ ॥ अभंग रचना
शब्दाचिया भावें केला उपचार । तेणें सर्वेश्वर संतोषला ।। १ ।।
शब्दाचिया करें करविलें भोजन । धाला नारायण तेणें सुखें ।। २ ।।
शब्दाचिया करें करविले आचमन । तांबूल अर्पून फळें पुष्पें ।। ३ ।।
तुका म्हणे अन्नाआधी धूपदीप । उपचार अल्प समर्पिले ।। ४ ।।
मी माझ्या मुखातील शब्दांच्या आणि भावाच्या माध्यमातून देवाचा सर्व मान-सन्मान (उपचार) केला आहे, ज्याने तो सर्वेश्वर विठ्ठल प्रसन्न झाला आहे. मी शब्दांच्या हाताने देवाला भक्तीच्या नैवेद्याचे भोजन करवले, ज्याने तो नारायण सुखाने तृप्त (धाला) झाला आहे. भोजनानंतर शब्दांनीच देवाला हात-मुख धुण्यास (आचमन करण्यास) पाणी दिले, आणि विडा (तांबूल), फळे व फुले अर्पण केली. तुकाराम महाराज म्हणतात, भोजनाच्या अन्नापूर्वी आम्ही देवाला धूप आणि दीप दाखवला; भक्तीच्या बळावर आम्ही हे छोटेसे उपचार देवाच्या चरणी समर्पित केले आहेत.
॥ अभंग २० ॥ अभंग रचना
मजलागीं नाहीं ज्ञानाची ती चाड । वाचें घेत गोड नाम तुझें ।। १ ।।
नेणतें लेकरूं आवडीचें नातें । बोले वचनातें आवडीनें ।। २ ।।
भक्तिविण कांहीं वैराग्य तें नाहीं । घातला विठाई भार तुज ।। ३ ।।
तुका म्हणे नाचूं निर्लज्ज होऊन । नाहीं माझे मनीं दुजा भाव ।। ४ ।।
मला कोणत्याही कठीण आणि कोरड्या ज्ञानाची आवड (चाड) नाही, माझ्या वाणीने फक्त तुझे गोड नाम घेणे मला ठाऊक आहे. एखादे लहान अज्ञानी (नेणते) लेकरू जसे आपल्या आईशी केवळ आवडीच्या नात्याने बोबडे बोल बोलते, तसेच मी अत्यंत प्रेमाने तुझ्याशी बोलतो. भक्तीशिवाय मला कोणतेही मोठे वैराग्य प्राप्त करता आलेले नाही, म्हणूनच हे विठाई माऊली, मी माझ्या जीवनाचा संपूर्ण भार तुझ्यावर सोपवला आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, मी आता संसाराची लज्जा सोडून देवाच्या भक्तीमध्ये आनंदाने नाचेन, कारण माझ्या मनात देवाशिवाय दुसरा कोणताही भाव शिल्लक राहिलेला नाही.
॥ अभंग २१ ॥ अभंग रचना
पूजूं नारायण शब्दाचें सुमनें । मंत्रपुष्प तेणें वाहियेलें ।। १ ।।
भावाचें पैं हातीं जोडुनी ओंजळ । समर्पिलें जळ शुद्ध भावें ।। २ ।।
मुखशुद्धी तांबूल दिलें तुळसीदल । आनंद सकळ ओसंडला ।। ३ ।।
तुका म्हणे आतां उरलें नाहीं । नामाविण कांहीं बोलावया ।। ४ ।।
आम्ही आमच्या शुद्ध शब्दांची फुले करून त्या नारायणाची पूजा केली आणि त्यालाच आमचे मंत्रपुष्प म्हणून वाहिले आहे. आम्ही आमच्या भक्तीच्या हाताची ओंजळ जोडून अत्यंत शुद्ध भावाने देवाच्या चरणावर प्रेमाचे पाणी (जळ) समर्पित केले आहे. जेवणानंतर देवाच्या मुखशुद्धीसाठी विडा (तांबूल) आणि तुळशीची पाने दिली, ज्यामुळे भक्ताच्या मनात परमानंद ओसंडून वाहू लागला. तुकाराम महाराज म्हणतात, आता माझ्या जीवनात हरीच्या नावाशिवाय मुखातून दुसरे काहीही बोलण्यासारखे शिल्लक उरलेले नाही.
॥ अभंग २२ ॥ अभंग रचना
समाधान चित्ताचें चरणा आलिंगन । पायावरी मन स्थिरावलें ।। १ ।।
जैसें केलें तैसें घालूं लोटांगणा । करूं प्रदक्षिणा नमस्कार ।। २ ।।
प्रार्थितों मी तुज राहें माझे पोटीं । हृदयसंपुटीं देवराया ।। ३ ।।
क्षेम आलिंगन दिली पयीं मिठी । घेतलीसे लुटी अमूप हो ।। ४ ।।
तुका म्हणे आतां आनंदीआनंद । गाऊं परमानंद मनासंगे ।। ५ ।।
देवाच्या चरणांना घट्ट मिठी (आलिंगन) मारताच माझ्या मनाला (चित्ताला) पूर्ण समाधान लाभले आणि माझे मन देवाच्या पायावर कायमचे स्थिर झाले. देवाने भक्तासाठी जसे प्रेम दाखवले, तसेच आम्ही देवाच्या चरणी संपूर्ण लोटांगण घालून त्याला प्रदक्षिणा व नमस्कार करतो. हे देवराया, मी तुला एवढीच प्रार्थना करतो की, तू कायमचा माझ्या हृदयात (हृदयसंपुटी) आणि पोटात वास कर. मी देवाच्या चरणांना मिठी मारून जे प्रेमाचे आलिंगन दिले, त्यातून मला भक्तीचा अमूल्य आणि अपार खजिना (लूट) मिळाला आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, आता माझ्या मनात केवळ आनंदी आनंद भरला असून, मी माझ्या मनासह त्या परमानंद स्वरूपाचे गुण गात राहीन.
॥ अभंग २३ ॥ अभंग रचना
काय उपचार करूं पांडुरंगा । हेंचि मज सांगा विचारूनी ।। १ ।।
कोणता पदार्थ उणा तुजपासी । बोलाया वाचेशीं मौन पडे ।। २ ।।
शंकर-शेषादि करिती स्मरण । तेथें माझें मन गाऊं शके ।। ३ ।।
इंद्र सुरवर वाहती सुमतें । तेथें म्यां वाहणें काय एक ।। ४ ।।
परीं आवडीनें जोडुनी ओंजळ । बुका वाहूं माळ तुळसीची ।। ५ ।।
उणें पुरें तुम्ही करूनियां सांगा । जिवालागीं मग सुख तेव्हां ।। ६ ।।
तुका म्हणे माझी ऐकावी प्रार्थना । तुम्ही नारायणा सेवकाची ।। ७ ।।
हे पांडुरंगा, मी तुझी पूजा करण्यासाठी नेमके कोणते उपचार करूं? तुम्हीच विचार करून मला सांगा. जगाचा मालक असणाऱ्या तुझ्याकडे नेमकी कोणत्या वस्तूची कमतरता (उणें) आहे? हे विचारताना माझ्या वाणीला मौन पडते. ज्याचे स्मरण स्वतः भगवान शंकर आणि शेषनाग सतत करतात, तिथे माझ्यासारखा सामान्य जीव तुझे काय गुण गाऊ शकणार? जिथे इंद्र आणि सर्व देव तुला स्वर्गातील सुंदर फुले वाहतात, तिथे माझ्यासारख्याने तुला काय अर्पण करावे? परंतु मी अत्यंत प्रेमाने माझी ओंजळ जोडून तुला कपाळावर लावायला बुका आणि गळ्यात घालायला तुळशीची माळ अर्पण करतो. माझी ही सेवा कमी आहे की जास्त, हे तुम्हीच मला सांगा; कारण तुमच्या समाधानातच माझ्या जीवाला सुख मिळते. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे नारायणा, तुझ्या चरणी लीन असलेल्या या छोट्या सेवकाची प्रार्थना तू नक्की ऐकावीस.
॥ अभंग २४ ॥ अभंग रचना
कैसें करूं ध्यान कैसा पाहूं तुज । वर्म दावी मज याचकासी ।। १ ।।
कैसी भक्ति करूं सांग तुझी सेवा । कोण्या भावें देवा आतुडसी ।। २ ।।
कैसी कीर्ति वाणूं कैसा लक्षीं जाणूं । जाणुं हा कवणूं कैसा तुज ।। ३ ।।
कैसा गाऊं गीतीं कैसा ध्याऊं चित्तीं । कैसी स्थिति मति न कळे मज ।। ४ ।।
तुका म्हणे जैसें दास केलें देवा । तैसें हें अनुभवा आणीं मज ।। ५ ।।
मी तुझे ध्यान कसे करूं आणि तुला कोणत्या रूपाने पाहू? तुझ्या दर्शनासाठी आसुसलेल्या या भिकाऱ्याला (याचकाला) तू भक्तीचे मूळ रहस्य (वर्म) दाखव. हे देवा, मी तुझी भक्ती आणि सेवा कशी करूं? कोणत्या पवित्र भावाने तू भक्ताला सहज प्राप्त (आतुडसी) होतोस, ते मला सांग. मी तुझ्या अथांग कीर्तीचे वर्णन कसे करूं आणि तुला मनात कसे ओळखून घेऊ? तुका विचारतो की तू नेमका कोण आहेस आणि तुला कसे जाणावे? मी तुझ्यासाठी कोणती गाणी गाऊं आणि मनात तुझे चिंतन कसे करूं? मला माझी बुद्धी (मती) आणि भक्तीची स्थिती काहीच समजत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे देवा, तू जसे मला तुझ्या चरणांचा दास बनवले आहेस, तसेच आता मला तुझ्या साक्षात्काराच्या अनुभवात आणून सोड.
॥ अभंग २५ ॥ अभंग रचना
काय तुज कैसें जाणावें गा देवा । आणावें अनुभवा कैशापरी ।। १ ।।
सगुण निर्गुण स्थूल कीं लहान । न कळे अनुमान मज तुझें ।। २ ।।
कोणता निर्धार करूं हा विचार । भवसिंधु पार तारावया ।। ३ ।।
तुका म्हणे कैसें पाय आतुडती । न पडे श्रीपती वर्म ठावें ।। ४ ।।
हे देवा, तू नेमका कसा आहेस आणि तुला मी कसे ओळखावे? तुझ्या अस्तित्वाचा अनुभव मी माझ्या जीवनात कशा प्रकारे घेऊ? तू सगुण आहेस की निर्गुण, किंवा खूप मोठा (स्थूल) आहेस की अतिशय लहान, तुझ्या रूपाचा कोणताही अंदाज (अनुमान) मला लावता येत नाही. या भयंकर संसारसागरातून (भवसिंधूतून) पार होण्यासाठी मी भक्तीचा नेमका कोणता पक्का निर्णय (निर्धार) करूं, ते मला समजत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे लक्ष्मीपती श्रीहरी, तुझे चरण मला कसे प्राप्त होतील, याचे मूळ रहस्य अजूनही मला उमगलेले नाही.
॥ अभंग २६ ॥ अभंग रचना
स्तुती करूं तरी कोण माझी मती । वेदां पडे भ्रांति हें आश्चर्य ।। १ ।।
परी हा जिव्हाग्रीं रामकृष्णहरी । बैसवीं लौकरी यातीगुण ।। २ ।।
रूप गुण कीर्ति कृपाळू उदार । वर्णावया पार ब्रह्म नेणे ।। ३ ।।
रूपीं नामीं शिव होऊनिया वेडा । वर्णिला पवाडा रामनामीं ।। ४ ।।
तुका म्हणे मज नेणवेचि शिव । नाहीं राहिला वाव बोलावया ।। ५ ।।
मी तुझी स्तुती कशी करूं? कारण माझी बुद्धी अतिशय लहान आहे; ज्या हरीचे वर्णन करताना साक्षात वेदांना देखील काय बोलावे असा भ्रम (भ्रांती) पडतो, तिथे माझी काय कथा! परंतु मी तुला एवढीच प्रार्थना करतो की, तू माझ्या जिभेच्या शेंड्यावर (जिव्हाग्री) 'रामकृष्णहरी' हे नाव कायमचे आणून बसव. हरीचे सुंदर रूप, त्याचे गुण, कीर्ती आणि त्याचा दयाळू व उदार स्वभाव एवढा अथांग आहे की, स्वतः ब्रह्मदेव देखील त्याचा शेवट (पार) जाणू शकत नाही. देवाच्या या सुंदर रूपात आणि नामात स्वतः भगवान शिव देखील वेडे झाले असून, त्यांनी रात्रंदिवस राम नामाचाच मोठा पराक्रम (पवाडा) गायला आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, मला तर त्या शिवाचेही रहस्य समजत नाही, त्यामुळे आता मला देवाच्या अथांग स्वरूपापुढे पुढे काही बोलण्यास जागाच (वाव) उरलेली नाही.
॥ अभंग २७ ॥ अभंग रचना
नामाचा प्रताप न वर्णवेचि मज । सांग गरुडध्वज राहे तेथें ।। १ ।।
मम वाचा किती परतल्या श्रुती । वेद मुखें श्रुती मौन ठेले ।। २ ।।
वर्णूं नेणें शेष नामाचा पवाडा । चिरलिया रांडा जिव्हा त्याच्या ।। ३ ।।
अनुसरली रमा वर्णावया श्रीहरी । पायांची किंकरी होऊन ठेली ।। ४ ।।
तुका म्हणे आम्ही मानव किंकर । वर्णावया पार न कळे तुझा ।। ५ ।।
हे देवा, तुझ्या नामाचा मोठा महिमा (प्रताप) मला माझ्या शब्दांत सांगता येत नाही; हे गरुडध्वजा, तुझे नाम जिथे घेतले जाते तिथे तू स्वतः हजर राहतोस. माझी वाणी अतिशय सामान्य आहे; ज्या देवाचे रूप शोधताना वेदांच्या श्रुती देखील मागे परतल्या आणि शेवटी त्यांनी मौन धारण केले, तिथे माझे शब्द फिके आहेत. हजार जिभा असणारा शेषनाग देखील हरीच्या नामाचे गुणगान पूर्णपणे गाऊ शकला नाही, म्हणूनच की काय त्याच्या जिभेचे दोन भाग झाले आहेत (चिरल्या गेल्या आहेत). साक्षात लक्ष्मी माता (रमा) ज्या श्रीहरीचे रूप आणि महिमा वर्णन करण्यासाठी त्याच्या चरणांची नम्र दासी (किंकरी) बनून राहिली आहे, तो देव अथांग आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, आम्ही तर केवळ तुझे लहान मानव सेवक (किंकरण) आहोत, आम्हाला तुझ्या स्वरूपाचा अंत कसा बरे समजणार?
॥ अभंग २८ ॥ अभंग रचना
आम्हीं मानवानंी वर्णावें तें काय । सुरवर पाय वंदिताती ।। १ ।।
गणेश शारदा करिती गायन । आदिदेव गण श्रेष्ठ श्रेष्ठ ।। २ ।।
जयाच्या गायना तिष्ठतो शंकर । तयासी पैं पार न कळे तुझा ।। ३ ।।
तुका म्हणे आम्ही किंकर ते किती । इंद्राची ती मती नागविली ।। ४ ।।
आम्ही सामान्य माणसांनी तुझ्या रूपाचे काय वर्णन करावे? जिथे स्वर्गातील सर्व देव (सुरवर) स्वतः येऊन तुझ्या चरणांना वंदन करतात. बुद्धीचा देव गणेश आणि माता शारदा (सरस्वती) जिथे स्वतः तुझ्या गुणांचे गायन करतात, आणि सर्व श्रेष्ठ देव व गण जिथे लीन होतात. ज्या विठ्ठलाचे भजन ऐकण्यासाठी स्वतः भगवान शंकर देखील पंढरपुरात उभे राहतात (तिष्ठतात), त्यांनाही तुझ्या स्वरूपाचा पार लागलेला नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, आम्ही तर तुझ्या दरबारातील अगदी छोटे सेवक आहोत; जिथे तुझ्या मायेने देवराज इंद्राची बुद्धी (मती) देखील चक्रावून सोडली आहे.
॥ अभंग २८ ॥ अभंग रचना
अगा महाविष्णु अनंत भुजांच्या । आम्हां अनाथांच्या सोयरीया ।। १ ।।
न कळे महिमा वेद मौनावती । तेथें माझी मति कोणीकडे ।। २ ।।
काय म्यां वर्णावें तुझ्या थोरपणा । सहस्रवदना शक्ति नव्हे ।। ३ ।।
रविशशी जेथें तेजें सामावती । तेथें माझी मती कोणीकडे ।। ४ ।।
तुका म्हणे आम्ही बाळ तूं माऊली । करावी साउली करुणेची ।। ५ ।।
हे अनंत हात असणाऱ्या महाविष्णू, तू आम्हां अनाथ आणि गरिबांचा एकमेव खरा पाहुणा (सोयरा) व पाठीराखा आहेस. तुझा अथांग महिमा वेद देखील पूर्ण सांगू शकत नाहीत आणि ते शांत होतात, तिथे माझी लहान बुद्धी कोणत्या कामाची? हजार मुखे असणाऱ्या शेषनागामध्ये (सहस्रवदना) देखील तुझ्या मोठेपणाचे वर्णन करण्याची शक्ती नाही, तर माझ्यासारख्याने काय बोलावे? ज्या देवाच्या दिव्य तेजापुढे सूर्य (रवि) आणि चंद्राचे (शशी) तेज देखील फिके पडते, तिथे माझ्या बुद्धीचा दिवा कसा बरे चालणार? तुकाराम महाराज म्हणतात, आम्ही तुझी लहान लेकरे आहोत आणि तू आमची माऊली आहेस; तू आम्हांवर तुझ्या दयेची व कृपेची सावली धर.
॥ अभंग ३० ॥ अभंग रचना
नमो विश्वरूपा अगा मायबाप । अपारा अमूपा पांडुरंगा ।। १ ।।
विनवितो रंक दास मी सेवक । वचन तें एक ऐकावे ।। २ ।।
तुझी स्तुती वेद करितां भागला । निवांतचि ठेला नेति नेति ।। ३ ।।
ऋषि मुनि बहु सिद्ध कविजन । वर्णितां तुझे गुण न सरती ।। ४ ।।
तुका म्हणे तेथें काय माझी वाणी । जे तुझी वाखाणी कीर्ति देवा ।। ५ ।।
या संपूर्ण विश्वाचे रूप असणाऱ्या हे माझ्या मायबापा, अपार आणि अथांग असणाऱ्या पांडुरंगा, मी तुला नमन करतो. तुझ्या चरणी लीन असलेला मी एक गरीब दास आणि सेवक आहे, तू माझी ही छोटीशी विनंती (वचन) मनापासून ऐकून घे. तुझी स्तुती करता करता स्वतः वेद देखील थकून गेले आणि शेवटी 'याचा अंत लागत नाही' (नेति नेति) असे म्हणून शांत झाले. मोठे ऋषीमुनी, सिद्ध पुरुष आणि ज्ञानी कवी कितीतरी काळापासून तुझे गुण गात आहेत, तरीही तुझ्या गुणांचे वर्णन संपत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, जिथे एवढे मोठे ज्ञानी थकून गेले, तिथे माझ्या साध्या वाणीमध्ये काय ताकद आहे की जी तुझ्या अगाध कीर्तीचे वर्णन करू शकेल?
॥ अभंग ३१ ॥ अभंग रचना
विनविजे ऐसे भाग्य नाहीं देवा । पायांशीं केशवा सलगी केली ।। १ ।।
धीटपणें पत्र लिहिलें आवडीनें । पार नेणें थोडी मति माझी ।। २ ।।
जेथें वेदां तुझा न कळेचि पार । तेथें मी अपार काय वानूं ।। ३ ।।
जैसे तैसे माझे बोल अंगिकारी । बोबड्या उत्तरी गौरवितो ।। ४ ।।
तुका म्हणे विटेवरी जीं पाऊलें । तेथें म्यां ठेविलें मस्तक हें ।। ५ ।।
हे देवा, तुझ्या समोर येऊन मोठी विनंती करावी असे माझे मोठे भाग्य नाही, परंतु हे केशवा, मी केवळ तुझ्या चरणांच्या प्रेमामुळे तुझ्याशी एवढी सलगी (जवळिकता) केली आहे. मी माझ्या अल्प बुद्धीने (मतीने) आणि धीटपणाने तुझ्या आवडीपोटी हे हरीचे पत्र लिहिले आहे, कारण मला तुझ्या अथांग स्वरूपाचा अंत ठाऊक नाही. जिथे वेदांना देखील तुझ्या महिमाचा पार लागत नाही, तिथे माझ्यासारख्याने तुझ्या अथांग गुणांचे काय वर्णन करावे? मी जसे सुचेल तसे हे माझे शब्द तुझ्या चरणी अर्पण केले आहेत, तू एखाद्या लहान मुलाच्या बोबड्या बोलाप्रमाणे माझ्या याष ब्दांचा स्वीकार करून मला मान दिलास. तुकाराम महाराज म्हणतात, पंढरपुरात विटेवर उभी असणारी जी तुझी पवित्र पावले आहेत, त्यावर मी माझे मस्तक कायमचे ठेवले आहे.
॥ अभंग ३२ ॥ अभंग रचना
त्रिगुण आटीव वाचेंचा पसारा । पडेल विचार सर्व रस ।। १ ।।
आदि मध्य अंतीं नाहीं अवसान । जीवनीं जीवन मिळुनी गेलें ।। २ ।।
रामकृष्ण नाम माळ ही साजिरी । ओविली गोजिरी कर्णीं मनी ।। ३ ।।
तुका म्हणे तनु झाली हे शीतल । आवडी सकळ ब्रह्मानंदें ।। ४ ।।
सत्व, रज आणि तम या तीन गुणांचा खेळ आणि जिभेने केला जाणारा संसाराचा पसारा जेव्हा संपतो, तेव्हा मनात केवळ भक्तीचा मुख्य रस (विचार) उरतो. सृष्टीच्या सुरुवातीला, मध्ये आणि शेवटी ज्याचा कधीही नाश (अवसान) होत नाही, अशा त्या परमात्म्याच्या स्वरूपात भक्ताचे जीवन पाण्यामध्ये पाणी मिळावे तसे एकरूप होऊन गेले आहे. 'रामकृष्ण' या पवित्र नामाची ही सुंदर माळ आम्ही आमच्या कानांत आणि मनात अखंड जपण्यासाठी ओवली आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, देवाच्या नामस्मरणामुळे माझे शरीर (तनु) पूर्णपणे शांत आणि शीतल झाले असून, माझे मन ब्रह्मानंदाच्या सुखात बुडून गेले आहे.
॥ अभंग ३३ ॥ अभंग रचना
इतुकें करीं देवा ऐकें वचन । समूळ अभिमान जाळीं माझा ।। १ ।।
इतुकें करीं देवा ऐकें हे गोष्टी । सर्व समदृष्टी तुज देखें ।। २ ।।
इतुकें करीं देवा विनवितों तुज । संतचरण रज वंदी माथां ।। ३ ।।
इतुकें करी देवा ऐकें हे मात । हृदयीं पंढरीनाथ दिवसरात्रीं ।। ४ ।।
भलतियां भावें तारी पंढरीनाथा । तुका म्हणे आतां शरण आलों ।। ५ ।।
हे देवा, तू माझे एवढेच एक विनंतीचे बोल ऐक, माझ्या मनातील सर्व प्रकारचा खोटा अहंकार (अभिमान) तू मुळासकट जळून खाक कर. हे देवा, तू माझी एवढीच गोष्ट ऐक की, मला या जगातील सर्व प्राणिमात्रांमध्ये आणि माणसात केवळ तुझेच रूप समान दृष्टीने (समदृष्टीने) पाहता यावे. हे देवा, मी तुझ्याकडे एवढीच प्रार्थना करतो की, मला नेहमी संतांच्या चरणाची धूळ (रज) माझ्या कपाळावर आणि मस्तकावर वंदन करता यावी. हे देवा, तू माझे एवढेच बोल ऐकून घे की, माझ्या हृदयात त्या पंढरीनाथाचे ध्यान दिवस-रात्र अखंड चालू राहो. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे पंढरीनाथा, तू कोणत्याही प्रकारे माझा या संसारात उद्धार कर, कारण मी आता सर्व काही सोडून केवळ तुझ्या चरणांना शरण आलो आहे.