श्री संत ज्ञानेश्वर महाराज विरचित सार्थ हरिपाठ

भावार्थ: विटेवर उभे असलेले ते विठ्ठलाचे रूप अत्यंत सुंदर आहे, ज्याने आपले दोन्ही हात कंबरेवर ठेवले आहेत. गळ्यात तुळशीचा हार आणि कमरेला पीतांबर परिधान केलेले हे रूप मला निरंतर आवडते. कानात मकरकुंडले चमकत आहेत आणि कंठामध्ये कौस्तुभमणी विराजमान आहे. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, माझे सर्व सुख याच रूपात आहे आणि मी हे श्रीमुख अत्यंत आवडीने पाहत राहीन.

हरिपाठ भावार्थ: जो देवाच्या दारात क्षणभर जरी भाव ठेवून उभा राहिला, त्याने चारही मुक्ती (सलोकता, समीपता, सरूपता, सायुज्यता) प्राप्त केल्या. म्हणून मुखाने 'हरी हरी' म्हणा, त्या पुण्याची गणना कोणीच करू शकत नाही. संसारात राहूनही जिभेला हरी नामाचा वेग द्या, कारण सर्व वेदशास्त्रे हात वर करून हेच सांगत आहेत. ज्ञानदेव म्हणतात, व्यासांनी देखील हीच खूण सांगितली आहे की, जो द्वारकेचा राणा (कृष्ण) आहे तो भक्तीमुळेच पांडवांच्या घरी राहिला.

हरिपाठ भावार्थ: चारही वेद, सहा शास्त्रे आणि अठराही पुराणे एकमुखाने हरीचेच गुणगान गातात. ज्याप्रमाणे ताक मथून लोणी काढावे, त्याप्रमाणे या सर्वांचे सार असलेल्या अनंत हरीला हृदयात साठवावे आणि इतर व्यर्थ गोष्टींचा नाद सोडून द्यावा. जीव आणि शिव यांच्यात एकच हरी आत्मा समरूपाने वास करतो, त्यामुळे तू आपले मन दुर्गुणांकडे वळवू नकोस. ज्ञानदेव म्हणतात, मेरे साठी हरीचा पाठ म्हणजेच साक्षात वैकुंठ आहे, कारण मला आता चराचरात हरीच घनदाट भरलेला दिसत आहे.

हरिपाठ भावार्थ: सत्त्व, रज आणि तम हे तिन्ही गुण असार (नाशवंत) आहेत आणि निर्गुण (परमात्मा) हेच अंतिम सार आहे. हाच सारासार विचार म्हणजे हरिपाठ होय. तो देव सगुण आणि निर्गुण दोन्ही आहे, तो गुणांच्या पलीकडचा आहे; त्याच्याशिवाय मनाचे सर्व विचार व्यर्थ आहेत. जो अव्यक्त आणि निराकार आहे, ज्याच्यापासून हे संपूर्ण चराचर निर्माण झाले, त्या हरीचे भजन कर. ज्ञानदेवांच्या ध्यानात आणि मनात नेहमी रामकृष्ण आहेत, जे अनंत जन्मांच्या पुण्याने प्राप्त होते.

हरिपाठ भावार्थ: अंतःकरणात भाव असल्याशिवाय खरी भक्ती होत नाही आणि भक्तीशिवाय मुक्ती मिळत नाही. जसे बळाशिवाय शक्तीची भाषा करणे व्यर्थ आहे, तसेच भावाशिवाय भक्ती बोलणे व्यर्थ आहे. देव कसा त्वरित प्रसन्न होईल? तू उगाच का कष्ट करतोस, शांत आणि निवांत राहा (भावाने शरण जा). तू रात्रंदिवस प्रपंचासाठी एवढे कष्ट करतोस, मग कोणत्या गुणामुळे किंवा कशामुळे तू हरीचे भजन करत नाहीस? ज्ञानदेव म्हणतात, निरंतर हरीचा जप केल्याने संसाराचे (माया-मोह) बंधन तुटून जाईल.

हरिपाठ भावार्थ: केवळ योग, यज्ञ किंवा बाह्य विधी केल्याने आत्मसिद्धी मिळत नाही; उलट ती एक व्यर्थ उपाधी आणि दंभाचा (दिखाव्याचा) धर्म ठरतो. : अंतरीच्या भावाशिवाय देव कळत नाही हे नि:संशय खरे आहे, आणि सद्गुरूंशिवाय आत्मस्वरूपाचा अनुभव कसा येणार? तपाशिवाय दैवत प्रसन्न होत नाही आणि पूर्वपुण्याईने दिल्याशिवाय काही प्राप्त होत नाही; तसेच अंतरीचे गुपित सांगितल्याशिवाय हित कोण करणार? ज्ञानदेव या सर्व गोष्टी दृष्टांताने सांगतात की, या भवसागरातून तरून जाण्याचा एकमेव सोपा उपाय म्हणजे साधूंची (संतांची) संगती होय.

हरिपाठ भावार्थ: ज्याला संतांचा (साधूंचा) उपदेश मिळाला, त्याचा अहंकार किंवा वेगळेपण शिल्लक राहत नाही; तो स्वतः त्या ब्रह्मानुभवातच मुरून (एकत्र होऊन) जातो. ज्याप्रमाणे कापुराची वात पेटवली असता, ती ज्योत स्वतः जळताना कापुरालाही संपवते आणि स्वतःही तिथेच नाहीशी होते (काहीच शिल्लक राहत नाही), तसाच साधक देवाशी एकरूप होतो. असा साधूंचा अंकित असलेला हरीभक्त महाभाग्याने मोक्षाच्या रेषेला पोहोचतो. ज्ञानदेवांना या सज्जनांच्या संगतीची गोडी आहे, त्यामुळे त्यांना माणसांत (जनी), अरण्यात (वनी) आणि स्वतःच्या आत्मतत्त्वात सर्वत्र हरीच दिसे.

हरिपाठ भावार्थ: जो भगवंताचा भक्त नाही (अभक्त आहे), त्याने पर्वताएवढे मोठे पाप केले आहे असे समजावे आणि ते पाप त्याच्यावर वज्रलेपासारखे (कधीही न सुटणारे) बसते. ज्यांच्याकडे भक्ती नाही ते पतित आणि दुर्दैवी आहेत, कारण ते हरीचे भजन करत नाहीत. जे अनंत वाचाळ लोक विनाकारण निरर्थक बडबड करतात, त्यांना तो दयाळू हरी कसा बरं पावेल? ज्ञानदेवांना हे पूर्ण मान्य आणि प्रमाणित आहे की, तो आत्मरूपी खजिना एकाच रूपाने सर्वांच्या घटामध्ये (हृदयात) पूर्ण भरून राहिला आहे.

हरिपाठ भावार्थ: संतांच्या संगतीमध्ये राहिल्याने मनाच्या मार्गाला योग्य गती मिळते आणि याच भक्तीच्या पंथाने त्या श्रीपतीला (लक्ष्मीपती हरीला) आपलेसे करता येते. मुखात 'रामकृष्ण' नाम असावे आणि जीवाने तोच भाव धरावा; कारण शिवाचा जो आत्मा आहे तो देखील 'राम' जपातच रमतो. जे लोग नाम हेच एकुलते एक अंतिम तत्त्व मानून साधना करतात, त्यांना 'मी आणि देव वेगळे आहोत' या द्वैताचे बंधन बाधत नाही. या नामामृताची गोडी वैष्णवांना मिळाली आहे, तर योग्यांना या नामानेच आपली जीवनकळा (आत्मशक्ती) साधली आहे. हा नामोच्चार प्रल्हादाच्या हृदयात बिंबला होता आणि उद्धवाला स्वतः कृष्णदाता या नामामुळेच मिळाला. ज्ञानदेव म्हणतात, हे हरीचे नाम अतिशय सुलभ आहे, परंतु ते सर्वत्र दुर्लभ मानले जाते आणि त्याची खरी किंमत एखादा विरळाच जाणतो.

हरिपाठ भावार्थ: ज्याचे मन रामकृष्णाच्या चरणी लागलेले नाही, त्याचा विष्णूशिवाय इतर कोणताही जप आणि त्याचे ज्ञान व्यर्थ आहे. असा मनुष्य जन्माला येऊनही दुर्दैवी (करंटा) आहे, कारण त्याला अद्वैताचा (देवाची एकरूपतेचा) मार्ग समजत नाही; मग तो रामकृष्णाच्या चरणी कसा लीन होणार? सद्गुरूंशिवाय मिळालेले ज्ञान द्वैत (भेदभाव) दूर करू शकत नाही; आणि जोपर्यंत द्वैत जात नाही, तोपर्यंत देवाच्या नामाचे खरे कीर्तन घडत नाही. ज्ञानदेव म्हणतात, हरीचे सगुण ध्यान करणे आणि त्याचे नाम गाणे, म्हणजेच प्रपंचाच्या मोहाविषयी मौन बाळगणे होय.

हरिपाठ भावार्थ: माणूस त्रिवेणी संगमावर गेला किंवा अनेक तीर्थक्षेत्री फिरला, परंतु त्याचे चित्त (मन) जर देवाच्या नामात नसेल, तर ते सर्व फिरणे व्यर्थ आहे. जो देवाच्या नामाकडे पाठ फिरवतो (विन्मुख राहतो), तो मनुष्य पापी समजावा; कारण संकटाच्या वेळी हरीशिवाय त्याच्यासाठी धावून येणारे कोणीही नाही. पुराणांमध्ये प्रसिद्ध असलेले महर्षी वाल्मिकींनी सांगितले आहे की, भगवंताच्या नामाने तिन्ही लोक उद्धरून जातात. ज्ञानदेव म्हणतात, म्हणून तुम्ही नेहमी हरीचे नाम जपा, त्याने तुमची संपूर्ण वंशपरंपरा आणि कुळ पवित्र होईल.

हरिपाठ भावार्थ: केवळ 'हरी' या अक्षरांचा उच्चार केल्याने अनंत जन्मांच्या पापांचे डोंगर क्षणभरात जळून नष्ट होतात. ज्याप्रमाणे सुक्या गवताचा अग्नीशी संबंध येताच गवत अग्नीरूप होऊन नष्ट होते, तसेच हरीचे नाम जपताच सर्व पापे भस्म होतात. हरी नामाचा हा मंत्र अत्यंत अगाध आणि शक्तिशाली आहे, ज्याच्या भीतीने सर्व प्रकारच्या भूतबाधा (किंवा वाईट विचार) पळून जातात. ज्ञानदेव म्हणतात, माझा हरी इतका समर्थ आहे की, त्याच्या या अगाध स्वरूपाचा संपूर्ण अर्थ उपनिषदांनाही पूर्णपणे सांगता आला नाही.

हरिपाठ भावार्थ: अंतःकरणात जर खरा भाव नसेल, तर केलेले तीर्थाटन, व्रतवैकल्ये किंवा नियम यांना कोणतीही सिद्धी मिळत नाही; हे सर्व लोकांसाठी केलेले केवळ व्यर्थ कष्ट (उपाधी) ठरतात. तो हरी केवळ भावाच्या बळावरच प्राप्त होतो, भावाशिवाय तो कधीही समजत नाही; पण भाव असेल तर तो हातावर ठेवलेल्या आवळ्यासारखा सहज उपलब्ध होतो. जमिनीवर सांडलेले पाऱ्याचे बारीक कण गोळा करण्यासाठी जसे नानाविध प्रयत्न करावे लागतात, तसे कठीण प्रयत्न इतर साधनांचे आहेत. ज्ञानदेव म्हणतात, माझ्या सद्गुरू निवृत्तीनाथांनी ते निर्गुण परमात्म्याचे सार संपूर्णपणे माझ्याच हातात आणून दिले आहे.

हरिपाठ भावार्थ: जोपर्यंत मनात द्वैत बुद्धी (भेदभाव) आहे, तोपर्यंत हरीची खरी समाधी किंवा समतेचे सुख साध्य होणार नाही. मानवी बुद्धीचे खरे वैभव एका हरीला ओळखण्यातच आहे; त्या एका केशवराजाच्या कृपेने सर्व सिद्धी प्राप्त होतात. जोपर्यंत आपले मन त्या परमानंद स्वरूप हरीमध्ये रंगत नाही, तोपर्यंत मिळालेल्या सर्व ऋद्धी-सिद्धी आणि संपत्ती ही केवळ एक उपाधी (बंधन) आहे. ज्ञानदेवांच्या चित्तात हरीच्या सर्वकाळ चिंतनामुळे एक सुंदर आणि रम्य समाधान प्रस्थापित झाले आहे.

हरिपाठ भावार्थ: जो मनुष्य नित्य, सत्य आणि मर्यादित (मित) राहून नियमितपणे हरिपाठ करतो, त्याच्याकडे हा कळीकाळ (मृत्यू किंवा वाईट काळ) वाकड्या दृष्टीने पाहू शकत नाही. मुखाने 'रामकृष्ण' असा उच्चार करणे हे अनंत तप करण्यासारखे आहे; यामुळे पापांचे मोठे कळप (समुदाय) घाबरून पळून जातात. 'हरी हरी हरी' हा साक्षात प्रभू शंकराचा आवडता मंत्र आहे; जो कोणी आपल्या वाणीने हा मंत्र म्हणेल, त्याला मोक्ष नक्की मिळेल. ज्ञानदेवांचा हाच पाठ आहे की नारायण नामाचा आश्रय घ्यावा, ज्यामुळे माणसाला आपले हक्काचे उत्तम निजधाम (वैकुंठ) प्राप्त होते.

हरिपाठ भावार्थ: 'हरी' हे एकच सत्य नाम आहे आणि ते द्वैताची भावना दूर करते. ही अद्वैताची कला (कुसरी) एखादा विरळाच भक्त जाणतो. जेव्हा आपण सर्वांकडे समबुद्धीने पाहतो, तेव्हा तो श्रीहरी देखील आपल्याला समान रूपाने भेटतो; ज्याने शम आणि दम (इंद्रिय निग्रह) साधला, त्याच्यावर हरी पूर्णपणे प्रसन्न होतो. ज्याप्रमाणे आकाशातील एकच सूर्य आपल्या हजारो किरणांनी (सहस्ररश्मी) संपूर्ण जगाला एकाच वेळी प्रकाशित करतो, त्याचप्रमाणे तो एकच राम प्रत्येक देहामध्ये आणि घटामध्ये यापून राहिला आहे. ज्ञानदेवांच्या चित्तात हरिपाठाचा हाच नियम दृढ झाल्यामुळे, ते म्हणतात की मी मागील सर्व जन्मांच्या फेऱ्यांतून मुक्त झालो आहे.

हरिपाठ भावार्थ: या जगात जो मनुष्य मनापासून हरीचे नाम जपतो तो अत्यंत दुर्मिळ (दुर्लभ) आहे, कारण आपल्या जिभेला 'रामकृष्ण' म्हणणे अतिशय सोपे असूनही लोक ते म्हणत नाहीत. ज्याने रामकृष्ण नामाच्या जपाने उन्मनी अवस्था (मनाच्या पलीकडची स्थिती) साध्य केली, त्याला जगातील सर्व सिद्धी सहज प्राप्त होतात. सर्व सिद्धी, बुद्धी आणि धर्म हे हरिपाठाच्या आश्रयानेच येतात; आणि साधूंच्या संगतीमुळे संसारी लोकही प्रपंचाच्या तापातून शांत (निवाले) होतात. ज्ञानदेवांच्या हृदयावर रामकृष्ण नामाचा असा ठसा उमटला आहे की, त्यांना आता दहाही दिशांना केवळ आत्मारामच दिसत आहे.

हरिपाठ भावार्थ: जो मनुष्य आपल्या मुखाने हरिपाठाची कीर्ती गातो, त्याचा देह अंतर्बाह्य अत्यंत पवित्र होतो. तो आपल्या नामाच्या सामर्थ्याने अमूप तप केल्यासारखा तेजस्वी होतो आणि कोट्यवधी कल्प काळ वैकुंठलोकात चिरंजीव होऊन राहतो. केवळ तोच नाही, तर त्याची माता, पिता, भाऊ आणि संपूर्ण गोत्र उद्धरून जाते आणि ते सर्व जणू चतुर्भुज (विष्णू रूप) होतात. ज्ञानदेव म्हणतात, हे जे अत्यंत गूढ आणि समजायला कठीण असे आत्मज्ञान आहे, ते मला लाभले आहे, कारण माझे सद्गुरू निवृत्तीनाथांनी ते थेट माझ्या हातात दिले आहे.

हरिपाठ भावार्थ: हरिवंशपुराणाचे श्रवण आणि हरीच्या नामाचे संकीर्तन करणे, याशिवाय जो मनुष्य इतर कोणत्याही खोट्या सौजन्याला किंवा गोष्टीला जाणत नाही; त्याला जणू वैकुंठ प्राप्त झाले आहे आणि त्याचे सर्व तीर्थाटन घरी बसूनच घडले आहे असे समजावे. जो मनुष्य केवळ आपल्या मनाच्या मागे (इच्छांच्या मागे) गेला तो देवाच्या सुखाला मुकला; परंतु जो हरिपाठाच्या चिंतनात स्थिरावला, तोच या जगात धन्य आहे. ज्ञानदेवांना या हरिनामाच्या प्राप्तीचीच गोडी आहे आणि त्यांची आवड सर्वकाळ रामकृष्णाच्या चरणीच लागलेली आहे.

हरिपाठ भावार्थ: हरीचे नामसंकीर्तन हीच वैष्णवांची (भगवंताच्या भक्तांची) खरी संपत्ती आहे, ज्यामुळे त्यांची अनंत कोटी जन्मांची पापे नष्ट झाली आहेत. अनंत जन्मांचे तप करणे आणि हा सोपा हरिपाठ करणे हे सारखेच आहे, कारण नाम हे अत्यंत सुगम (सोपे) आहे. इतर मोठे योग, यज्ञ, बाह्य क्रिया आणि धर्माधर्माची माया हे सर्व या हरिपाठाच्या प्रवाहामध्ये विलीन होऊन जातात. ज्ञानदेवांच्या मते, यज्ञ, याग किंवा इतर सर्व धार्मिक क्रिया म्हणजे केवळ हरीचे नाम घेणे हाच आहे; हरीशिवाय त्यांचा दुसरा कोणताही नियम नाही.

हरिपाठ भावार्थ: वेद, शास्त्रे, पुराणे आणि श्रुतींचे अंतिम वचन हेच आहे की, त्या एका नारायण नामाचा जप करणे हेच संपूर्ण विश्वाचे सार आहे. हरीच्या नामाशिवाय केलेले इतर जप, तप किंवा कर्मे हे केवळ माणसाचे श्रम वाढवतात आणि ते व्यर्थ जातात. जे लोक हरिपाठाच्या चिंतनात मग्न झाले, ते अत्यंत शांत (निवांत) झाले; जणू एखादा भ्रमर (भुंगा) फुलाच्या कळीमध्ये मिळणाऱ्या सुवासात आणि मधात पूर्णपणे गुंतून जातो, तसे ते हरीमध्ये गुंतले. ज्ञानदेवांचा मंत्र आणि त्यांचे शस्त्र हेच हरिनामाचे आहे; आणि अशा भक्ताच्या कुळगोत्राकडे येण्याचे यमदेवाने देखील वर्ज्य (सोडून) केले आहे.

हरिपाठ भावार्थ: भगवंताचे नाम घेण्यासाठी कोणत्याही विशिष्ट काळाची किंवा वेळेची (शुभ-अशुभ) अट नाही; हे नाम घेणाऱ्याचे दोन्ही पक्ष (माहेर आणि सासर, किंवा पूर्वज आणि वंशज) उद्धरून जातात. रामकृष्ण हे नाम सर्व दोषांचे हरण करणारे आहे आणि या जगातील जड मूढ जीवांना तारण्यासाठी केवळ एक हरीच समर्थ आहे. हरीचे नाम हेच अंतिम सार असून ही जीभ केवळ त्याच्याच नामासाठी आहे; अशा नाम घेणाऱ्या भक्ताला साक्षात देवाची उपमा दिली तरी चालेल, त्याचे वर्णन कोण करू शकणार? ज्ञानदेवांचा हा हरिपाठ आता संपूर्ण (सांग) झाला आहे, ज्यामुळे आपल्या पूर्वजांना वैकुंठाचा मार्ग अत्यंत सोपा झाला आहे.

हरिपाठ भावार्थ: जे प्राणी (मनुष्य) रोज नित्यनियमाने देवाचे नाम घेतात, ते या जगात अत्यंत दुर्मिळ आहेत; कारण साक्षात लक्ष्मीचा पती (लक्ष्मीवल्लभ श्रीहरी) त्यांच्या नेहमी जवळ राहतो. जे नेहमी 'नारायण हरी नारायण हरी' असा जप करतात, त्यांच्या घरी भोग (भुक्ती) आणि चारही प्रकारच्या मुक्ती दासीसारख्या पाणी भरतात. हरीच्या नामाशिवाय घालवलेला जन्म हा केवळ नरकवास आहे असे समजावे; असा हरी विन्मुख मनुष्य शेवटी यमाचा पाहुणा बनतो (त्याला यमयातना भोगाव्या लागतात). ज्ञानदेव आपल्या गुरुरायांना (निवृत्तीनाथांना) अत्यंत आवडीने सांगतात की, हे हरीचे नाम या अथांग आकाशापेक्षाही (गगनाहून) मोठे आणि व्यापक आहे.

हरिपाठ भावार्थ: सात (प्रकृती), पाच (महाभूते), तीन (गुण) आणि दहा (इंद्रिये) यांचा हा जो मेळा म्हणजेच आपला देह आहे, त्यात तो हरी एकाच आत्मतत्त्वाची कळा दाखवत असतो. परंतु, या तत्त्वज्ञानापेक्षा हरीचे नाम हे सर्वत्र श्रेष्ठ आहे, कारण नाम घेण्यासाठी शरीराला किंवा मनाला कोणतेही कठीण कष्ट करावे लागत नाहीत. प्राणाचा उलट करून अजपा जप (श्वासाचा जप) करणे कठीण आहे, कारण तिथे मनाचा खूप मोठा निर्धार लागतो; पण नामस्मरण तसे नाही, ते अतिशय सोपे आहे. ज्ञानदेव म्हणतात, नामाशिवाय जगलेले जीवन हे पूर्णपणे व्यर्थ आहे, म्हणूनच मी रामकृष्णाच्या भक्तीचा सोपा पंथ स्वीकारला आहे.

हरिपाठ भावार्थ: सर्व प्रकारचे जप, तप, कर्मे, क्रिया किंवा नियम आणि धर्म यांचे खरे मूळ म्हणजेच 'सर्वांच्या हृदयात एकच राम आहे' हा शुद्ध भाव ठेवणे होय. मनातील सर्व संशय सोडून दे आणि हा शुद्ध भाव कधीही सोडू नकोस; मुखाने नित्य 'रामकृष्ण' नामाचा टाहो फोड (मोठ्याने पुकार कर). देव भक्ताची जात, संपत्ती (वित्त), गोत्र, कुल किंवा शील पाहत नाही; जो भावाने युक्त होऊन देवाला भजतो, त्याला देव त्वरित पावतो. ज्ञानदेवांच्या ध्यानात आणि मनात नेहमी रामकृष्ण असल्यामुळे, त्यांनी जणू जिवंतपणीच वैकुंठभुवनात आपले हक्काचे घर केले आहे.

हरिपाठ भावार्थ: भगवंताच्या दरबारात कोणी खूप जाणता (ज्ञानी) आहे की अडाणी (नेणता) आहे, असा कोणताही भेदभाव नाही; जो कोणी हरीचा उच्चार करेल त्याला नेहमी मोक्ष मिळतो. जिथे 'नारायण हरी' या नामाचा अखंड उच्चार चालू असतो, तिथे कळीकाळाला (मृत्यू किंवा संकटांना) आत शिरण्याची अजिबात जागा (रीघ) नसते. या नाममहिम्याचे मूळ प्रमाण साक्षात वेदांनाही पूर्णपणे सांगता आले नाही, मग ते या सामान्य जीवजंतूंना कसे कळणार? ज्ञानदेवांना या नारायण पाठाचे असे फळ मिळाले आहे की, त्यांना आता संपूर्ण जगच वैकुंठमय भासत आहे.

हरिपाठ भावार्थ: हे मूढ माणसा, तू मनात हरीचे नाम हेच एकमेव सत्य तत्त्व म्हणून दृढ धर आणि त्याला आनंदाने शरण जा. हरीचे नाम हेच भवसागरातील सर्व संकटांचा आणि कष्टांचा नाश करणारे असून मोक्ष मिळवण्याचे सर्वात सोपे वर्म (रहस्य) आहे. ज्ञानदेव म्हणतात, तो आत्माराम पूर्ण स्वरूपाने चराचरात भरलेला आहे, म्हणून तू त्याचे कीर्तन अखंडपणे मुखात चालू ठेव.

हरिपाठ भावार्थ: जगातील सर्व सुखांची खरी गोडी ही हरीच्या नामाच्या आश्रयालाच आहे, मग तू कठीण योगसाधना करून शरीराला उगीच का कष्ट देतोस? नित्य 'रामकृष्ण' नामाचा जप करणे हाच एकुलता एक नियम ठेव, जेणेकरून तुझ्या मनातील संसाराचे सर्व खोटे भ्रम आणि बंधने तुटून जातील. ज्ञानदेव म्हणतात, माझ्यासाठी हा हरिपाठ म्हणजेच आत्मारामाची अंतिम गती आहे; हरिनामामुळे कोणतीही अवघड क्रिया न करता मोक्ष अतिशय सहज मिळतो.

हरिपाठ भावार्थ: जो मनुष्य नित्यनियमाने या सार्थ हरिपाठ ग्रंथाचे वाचन करतो, त्याचे कुळ आणि वंश खरोखर अंतर्बाह्य पवित्र होते. ज्याला अंतकाळी देखील रामकृष्णाचे चिंतन लाभते, त्याला पुन्हा या संसारात जन्म घेऊन नरकाचे दुःख भोगावे लागत नाही. ज्ञानदेव म्हणतात, संतांच्या दिव्य संगतीमध्ये राहिल्यानेच या हरिपाठाचे खरे मर्म समजते आणि माणसाला आत्माराम प्रस्थापित होतो.