॥ जय जय विठ्ठल रखुमाई ॥ संत कान्होपात्रा अभंग
अभंग

अभंग संग्रह : संत कान्होपात्रा

या पृष्ठावर संत कान्होपात्रा महाराजांचे अभंग आणि त्यांचा सोपा मराठी भावार्थ उपलब्ध आहे.

॥ अभंग १ ॥ अभंग रचना
दीन पतित अन्यायी ।
शरण आले विठाबाई ।। १ ।।
मी तो आहे यातीहीन ।
न कळे काही आचरण ।। २ ।।
मज अधिकार नाही ।
शरण आले विठाबाई ।। ३ ।।
ठाव देई चरणापाशी |
तुझी कान्होपात्रा दासी ।।४।।
हे विठू माऊली, मी अत्यंत हीन, पापी आणि अन्यायी आहे. मला कोणत्याही धर्माचरणाचे नियम-ज्ञान नाही आणि भक्तीचा अधिकारही नाही. तरीही मी तुला शरण आले आहे, मला तुझ्या चरणांपाशी जागा दे.
॥ अभंग २ ॥ अभंग रचना
वर्म वैरियाचे हाती ।
देऊ नको श्रीपती ।।१।।
तू तो अनाथाचा नाथ ।
दीन दयाळ कृपावंत ।।२।।
वेद पुराणे गर्जती ।
साही शास्त्रे विवादती ।।३।।
चरणी ब्रिद वागविसी ।
तुझी कान्होपात्रा दासी ।।४।।
हे श्रीपती, माझे मर्म/किल्ली शत्रूच्या हाती देऊ नकोस. तू अनाथांचा नाथ आणि अत्यंत दयाळू आहेस. वेद, पुराणे आणि सहा शास्त्रे तुझ्याच पतितपावन आणि भक्तवत्सल अशा बाण्याचा जयजयकार करतात. मी तुझी दासी आहे, मला सांभाळ.
॥ अभंग ३ ॥ अभंग रचना
जीवीचे जिवलगे माझे कृष्णाई कान्हाई ।
सांवळे डोळसे करुणा येऊ दे कांही ।। १ ।।
आला अपवाद याती संबंध लौकिक पाही ।
सावळे डोळसे करुणा येऊ दे काही || २ ||
दीनोद्धार ऐसे वेदशास्त्रे गर्जती पाही ।
सावळे डोळसे करुणा येऊ दे काही ॥३॥
शरण कान्होपात्रा तुजला वेळोवेळा पाही ।
सावळे डोळसे करुणा येऊ दे काही ।।४।।
माझ्या प्राणांपेक्षा प्रिय असलेल्या सावळ्या विठ्ठला, माझ्यावर थोडी दया कर. जगात माझ्या जातीवर आणि लौकिकावर अनेक अपवाद (टीका) उठले आहेत, पण तू तर दीनांचा उद्धार करणारा आहेस. मी तुला वारंवार शरण येत आहे, माझ्यावर कृपा कर.
॥ अभंग ४ ॥ अभंग रचना
माझे माहेर पंढरी ।
सुखे नांदू भीमातीरी ।।१।।
येथे आहे मायबाप ।
हरे ताप दरुशने ।।२।।
निवारिली तळमळ चिंता ।
गेली व्यथा अंतरीची ।।३।।
केशी विटेवरी शोभली ।
पाहुनी कान्होपात्रा धाली ।।४।।
पंढरपूर हे माझे माहेर आहे आणि मी भीमा नदीच्या तीरावर सुखाने राहीन. तिथे माझे विठ्ठल-रुक्मिणी हे मायबाप आहेत, ज्यांच्या दर्शनाने संसाराचे सर्व ताप आणि अंतःकरणातील चिंता निघून जाते. विटेवर उभा असलेला तो परमात्मा पाहून माझे मन तृप्त झाले आहे.
॥ अभंग ५ ॥ अभंग रचना
नको देवराया अंत आता पाहू ।
प्राण हा सर्वथा फुटो पाहे ।।१।।
हरिणीचे पाडस व्याघ्रे धरियेले ।
मजलागी जाहले तैसे देवा ।। २ ।।
तुजवीण ठाव न दिसे त्रिभुवनी ।
धावे हो जननी विठाबाई ।।३।।
मोकलोनी आस जाहले उदास ।
घेई कान्होपात्रेस हृदयात ।।४।।
हे देवा, आता माझा अंत पाहू नकोस, माझा प्राण कंठाशी आला आहे. वाघाच्या तावडीत सापडलेल्या पाडसासारखी माझी अवस्था झाली आहे. तुझ्याशिवाय मला या तिन्ही लोकांत कोणताही आधार नाही. सर्व आशा सोडून मी उदास झाले आहे, आता मला तुझ्या हृदयात स्थान दे.
॥ अभंग ६ ॥ अभंग रचना
घ्या रे घ्या मुखी नाम ।
अंतरी धरोनिया प्रेम ।।१।।
माझा आहे भोळा बाप ।
घेतो ताप हरोनि ।।२।।
आपुलिया नामासाठी ।
धावे संकटी लवलाहे ।।३।।
घ्यारे घ्यारे अनुभव ।
कान्होपात्रेचा माधव ।।४।।
अंतःकरणात प्रेम धरून सर्वांनी मुखाने विठ्ठलाचे नाव घ्या. माझा पांडुरंग अत्यंत भोळा आहे, तो भक्तांचे सर्व दुःख हरण करतो आणि केवळ आपल्या नामाच्या प्रेमापोटी संकटाच्या वेळी त्वरित धावून येतो.
॥ अभंग ७ ॥ अभंग रचना
योग याग तपे करिता भागली ।
तीच ही माऊली विटेवरी ।।१।।
न येई ध्यानी साधिता साधनी ।
भक्तासी निर्वाणी धावतसे ।।२।।
चारी वेद साही शास्त्रे शिणली ।
कान्होपात्रा लाधली प्रेमसुखे ।।३।।
मोठे मोठे योगी, तपस्वी योग आणि यज्ञ करून थकले, तरीही जो परब्रह्म ध्यानात आला नाही, तोच हा पंढरीचा विठ्ठल भक्ताच्या हाकेला धावून येतो. वेद-शास्त्रे ज्याचे वर्णन करताना थकली, तो परमात्मा मला केवळ प्रेमाच्या सुखाने प्राप्त झाला आहे.
॥ अभंग ८ ॥ अभंग रचना
आलंकापुरी पुण्यठाव ।
तेथ समाधी ज्ञानदेव ।।१।।
पांडुरंगें दीधला वर ।
भेटी निर्धार कृष्णपक्षीं ।।२।।
नित्य स्नानालागीं जाणा ।
भागीरथी दिधली ज्ञाना ।।३।।
सरस्वती मणिकर्णिका ।
त्रिसंगमीं वाहती देखा ।।४।।
येथें स्नान करितां ।
वास वैकुंठीं तत्त्वतां ।। ५ ।।
ऐसे देव सांगता ।
कान्होपात्रा आनंदता ।।६।।
आळंदी ही अत्यंत पवित्र भूमी आहे, जिथे संत ज्ञानेश्वरांनी समाधी घेतली आहे. पांडुरंगाने त्यांना वर दिला आहे आणि नित्य स्नानासाठी तिथे गंगा, सरस्वती व मणिकर्णिका या नद्यांचा संगम घडवून आणला आहे. अशा पवित्र भूमीत स्थान व ज्ञान मिळून कान्होपात्रा आनंदित झाली आहे.
॥ अभंग ९ ॥ अभंग रचना
शिव तो निवृत्ति विष्णु ज्ञानदेव पाही ।
सोपान तो ब्रह्मा मूळ माया मुक्ताई ॥१॥
धन्य धन्य धन्य धन्य निवृत्तीराया ।
धन्य ज्ञानदेव सोपान सखया ।।२।।
प्रत्यक्ष पैठणीं भटां दाविली प्रचिती ।
रेडियाचे मुखें वदविली वेदश्रुती ||३||
चौदाशे वरुषचे तप्ती तीर रहिवाशी ।
गर्व हरविला चालविले भिंतीशी ।।४।।
धन्य कान्हुपात्रा आजी झाली भाग्याची ।
भेटी झाली ज्ञानदेवाची ह्मणुनिया ।। ५ ।।
निवृत्तीनाथ हे शिव, ज्ञानेश्वर हे विष्णू, सोपानदेव हे ब्रह्मा आणि मुक्ताबाई ही मूळ माया आहे. रेड्याच्या मुखातून वेद वदवणारे आणि चालत्या भिंतीवर बसून चांगदेवाचा गर्व हरण करणारे हे सर्व भावंड धन्य आहेत. अशा ज्ञानदेवांची भेट झाल्यामुळे आज कान्होपात्रा स्वतःला खूप भाग्यवान मानते.
॥ अभंग १० ॥ अभंग रचना
सकळही सुरवर येथेंची लाधले ।
देवचें देखिले चरणांबुज ।। १ ।।
हरली ती भूक तहान निमाली ।
संतांची देखिलीं चरणांबुजें ।।२।।
किर्तनाचे रंगी आनंदें नाचतां ।
कान्होपात्र चित्ता समाधान ।।३।।
सर्व देवांचे श्रेष्ठ स्थान मला पंढरीत लाभले आहे. देवाचे चरणकमळ आणि संतांचे दर्शन होताच माझी भूक-तहान हरपली आहे. कीर्तनाच्या रंगात आनंदाने नाचताना माझ्या चित्ताला पूर्ण समाधान लाभले आहे.
॥ अभंग ११ ॥ अभंग रचना
अगावैकुंठींच्या राया ।
अगा विठ्ठल सखया ।।१।।
अगानारायणा ।
अगा वसुदेवनंदना ।।२।।
अगापुंडलीक वरदा ।
अगा विष्णु तूं गोविंदा ।।३।।
अगारखुमाईच्या कांता ।
कान्होपात्रा राखी आतां ।।४।।
हे वैकुंठाच्या राजा, विठ्ठला, नारायणा, वसुदेवनंदना, पुंडलिकवरदा आणि रखुमाईच्या पती! तूच सर्व व्यापक विष्णू आहेस, आता या कान्होपात्राचे रक्षण कर.
॥ अभंग १२ ॥ अभंग रचना
पतित तूं पावना ।
म्हणविसी नारायणा ।। १ ।।
तरी सांभाळीं वचना ।
ब्रीद वागविसी जाणा ।। २ ।।
याती शुद्ध नाही भाव।
दुष्ट आचरण स्वभाव ।।३।।
मुखीं नाम नाहीं ।
कान्होपात्रा शरण पायी ।।४।।
हे नारायणा, तू स्वतःला 'पतितपावन' (पापी लोकांचा उद्धार करणारा) म्हणवतोस, मग तुझ्या या वचनाची आणि बाण्याची आठवण ठेव. माझी जात, भाव किंवा आचरण शुद्ध नसले तरीही मी तुला शरण आले आहे, माझा सांभाळ कर.
॥ अभंग १३ ॥ अभंग रचना
माझ्या जीवींचे जीवन ।
तो विठ्ठल निधान ।।१।।
उभा असे विठेवरी ।
वांटी प्रेमाची सीदोरी ।।२।।
आलीयाची धनी ।
निवारितो चक्रपाणी ।।३।।
भेटा दयेच्या सागरा ।
विनवितसे कान्होपात्रा ।।४।।
विठ्ठल हा माझ्या जिवाचा आधार आणि सर्व श्रेष्ठ धन आहे. तो विटेवर उभा राहून सर्वांना प्रेमाची शिदोरी वाटत आहे आणि दारात आलेल्या भक्तांचे सर्व दुःख दूर करत आहे. कान्होपात्रा विनंती करते की अशा दयेच्या सागराला जाऊन भेटा.
॥ अभंग १४ ॥ अभंग रचना
अंबऋषीसाठी ।
जन्म घेतलें जगजेठी ।। १ ।।
वागदी भक्तांचा आभार ।
ऋणी झाला निरंतर ।। २ ।।
अर्जुनाचे रथीं बैसे ।
त्याचे घोडे धुतसे ।।३।।
लाज सांडी ऋषीकेषी ।
कान्होपात्रा तुझी दासी ।।४।।
देवाने भक्तांसाठी (उदा. अंबरीष ऋषी) अनेक अवतार घेतले आणि नेहमी भक्तांचा ऋणी राहिला. अर्जुनाचा सारथी बनून त्याने घोडेही धुतले. भक्तांसाठी सर्व लोकलाज सोडणाऱ्या अशा श्रीकृष्णाची मी कान्होपात्रा दासी आहे.
॥ अभंग १५ ॥ अभंग रचना
ज्यांचे घेतां मुखीं नाम ।
धाकीं पडे काळ यम ।।१।।
ऐशी नामाची थोरी ।
उद्धारिले दुराचारी ।। २ ।।
नष्ट गणिका आजामेळा ।
वाल्मिकी झाला तो सोज्वळ ।। ३ ।।
ऐशी नाम माळा ।
कान्होपात्रा ल्याली गळा।।४।।
विठ्ठलाचे नाव घेताच खुद्द यमदेवही थरथर कापतो. नामाची महिमा एवढी मोठी आहे की त्याने अजामीळ, पिंगला गणिका आणि वाल्मिकींसारख्या दुराचाऱ्यांचाही उद्धार केला. अशी नामरुपी माळ कान्होपात्राने आपल्या गळ्यात धारण केली आहे.
॥ अभंग १६ ॥ अभंग रचना
विठू दीनांचा दयाळ ।
वागवी दासाची कळकळ ।।१।।
देव कृपावंत मोठा ।
उणें पडों नेदी तोटा ।।२।।
देव भक्तांचा अभिमानी ।
वाहे चिंता सकळ मनीं ।।३।।
देव भावाचा भुकेला ।
कान्होपात्रा आनंद झाला ।।४।।
विठ्ठल दीनांवर दया करणारा आहे, तो भक्तांची काळजी वाहतो. तो इतका कृपावंत आहे की भक्ताला कशाचीही कमतरता भासू देत नाही. देव हा केवळ भक्ताच्या भावाचा भुकेला असतो, हे जाणून कान्होपात्रा अत्यंत आनंदी झाली आहे.
॥ अभंग १७ ॥ अभंग रचना
कनवाळू कृपाळू तूं माय माऊली ।
धावुनियां भेटली विठाबाई ।।१।।
निवारिलीं विघ्नें दुरी तें पळालीं ।
जोडुनियां कर विठाई विनविली ।।२।।
शरण कान्होपात्रा चरणीं निमाली।
बांधोनियां भेटली विठाबाई।। ३ ।।
हे माऊली विठाबाई, तू अत्यंत कनवाळू आणि कृपाळू आहेस. तू धावून येऊन मला भेटलीस आणि माझी सर्व विघ्ने दूर पळून गेली. कान्होपात्रा हात जोडून तुला शरण आली आहे आणि तुझ्या चरणी लीन झाली आहे.
॥ अभंग १८ ॥ अभंग रचना
ज्ञान वैराग्य भजलीं न तुमतें ।
आमुतें पंढरीनाथें न विसरीजे ।।१।।
दंभ प्रपंच भजली न तुमतें ।
आमुतें पंढरीनाथें न विसरीजे || २ ||
विनवी कान्होपात्रा पंढरीरायातें ।
आमुतें पंढरीनाथे विसरीजे ।।३।।
माझ्याकडे ज्ञान, वैराग्य किंवा कोणतीही विशेष भक्ती नाही, आणि मी दंभ-प्रपंचाच्या मार्गानेही तुला भजले नाही. तरीही हे पंढरीनाथा, तू मला विसरू नकोस, अशी कान्होपात्रा काकुळतीने विनंती करत आहे.
॥ अभंग १९ ॥ अभंग रचना
हरीहर बह्मादिक ।
जयालागीं करिती तप ।।१।।
तो हा पंढरीचा राणा ।
न ये अनुमाना श्रुतीसी ।। २ ।।
शास्त्रे पुराणें आंबावली ।
चारी मौन्यची राहिलीं ।।३।।
पुंडलीक वरदायिणी ।
कान्होपात्रेचा जो धनी ।।४।।
ब्रह्मा, विष्णू, महेश ज्याच्यासाठी तपश्चर्या करतात आणि ज्याचे मर्म चारही वेद किंवा शास्त्रे मांडू शकले नाहीत, तोच हा पंढरीचा राजा पांडुरंग पुंडलिकासाठी विटेवर उभा आहे. तोच कान्होपात्राचा मालक आणि धनी आहे.
॥ अभंग २० ॥ अभंग रचना
विषयाचे संगतीं ।
नाश पावलें निश्चिती ।। १ ।।
भगें पडली इंद्राला ।
भस्मासूर भस्म झाला ।। २ ।।
चंद्रा लागला कलंक ।
गुरुपत्नीसी रतला देख ||३||
रावण मुकला प्राणासी ।
कान्होपात्रा ह्मणे दासी ।।४।।
विषयांच्या आणि वासानेच्या संगतीमुळे इंद्राला भग पडले, भस्मासूर भस्म झाला, चंद्राला कलंक लागला आणि रावण प्राणाला मुकला. विषयासक्तीने सर्वांचा नाश होतो, म्हणून कान्होपात्रा सर्व विषय सोडून देवाची दासी बनली आहे.
॥ अभंग २१ ॥ अभंग रचना
जन्मांतरीचें सुकृत आजी फळांसी आलें ।
ह्मणोनी देखिले विठ्ठलचरण ।।१।।
धन्यभाग आजी डोळिया लाधलें ।
म्हणुनी देखिले विठ्ठलचरण ।। २ ।।
धन्य चरण माझे या पंथ चालिले ।
म्हणुनी देखिले विठ्ठल चरण ।।३।।
येऊनिया देहासी धन्य झाले ।
म्हणुनि देखिले विठ्ठलचरण ।। ४ ।।
घाली गर्भवासा कान्होपात्रा म्हणे ।
जन्मोजन्मीं देखेन विठ्ठलचरण ।। ५ ।।
माझ्या पूर्वजन्मीचे पुण्य आज फळास आले आहे, म्हणूनच मला विठ्ठलाचे चरण पाहायला मिळाले. माझे डोळे, माझे पाय आणि हा मनुष्यदेह आज सार्थकी लागला आहे. कान्होपात्रा म्हणते, मला कितीही वेळा जन्म घ्यावा लागला तरी चालेल, पण प्रत्येक जन्मी मला विठ्ठलाचेच चरण दिसोत.
॥ अभंग २२ ॥ अभंग रचना
सर्व सुखाचे जें निजसुखाचें सार गे माय ।
तो हा पंढरिराया विटेवरी ।।१।।
सकळ साराचें सार गे माय ।
तो हा पंढरिराय विटेवरी ।।२।।
सर्व साधनाचें जें कां निजसाधन ।
गे माय तो हा पंढरिराय विटेवरी ।।३।।
जे कां जीवांचे जीवन कान्होपात्राचे ।
निजघन ते माय तो हा पंढरीराय विटेवरी ॥४॥
सर्व सुखांचे मूळ सार, सर्व साधनांचे अंतिम फळ आणि जिवाचे मूळ जीवन असणारा हा पंढरीनाथ विटेवर उभा आहे. कान्होपात्रा म्हणते, हा विठ्ठलच माझे निजधन (खरे धन) आहे.
॥ अभंग २३ ॥ अभंग रचना
पतित पावन ह्मणविसी आधी ।
तरी का उपाधि भक्तांमागें ।।१।।
तुझे म्हणवितां दुर्जे अगसंग ।
उणेपणा सांग कोणाकडे ।।२।।
सिंव्हाचें भातुकें जंबुक पे नेतां ।
थोराचिया माथां लाज वाटे ।।३।।
ह्मणे कान्होपात्रा देह समर्पण करवा ।
जतन ब्रिदासाठी ॥४॥
हे देवा, तू स्वतःला पतितपावन म्हणवतोस, मग भक्तांच्या मागे हे संकटांचे सोपस्कार का? सिंहाची शिकार जर कोल्ह्याने पळवून नेली, तर ती सिंहासाठीच लाजीरवाणी गोष्ट आहे. तुझा भक्त दुसन्याच्या तावडीत सापडू नये आणि तुझ्या 'पतितपावन' या बाण्याला डाग लागू नये, म्हणून कान्होपात्रा हा देह तुला समर्पित करत आहे.
॥ अभंग २४ ॥ अभंग रचना
नामें दोष जळती ।
नामें पापी उद्धरती ।। १ ।।
हें आलें अनुभवा ।
सत्यजीवा प्रत्यया ।।२।।
नामें अपार तारिलें ।
नामें जीवनमुक्त केले ।।३।।
कान्होपात्रा नाम घेतां ।
पायीं जडली तत्त्वतां ।। ४ ।।
भगवंताच्या नामाने सर्व पाप आणि दोष जळून जातात, ही गोष्ट अनुभवाने सत्य ठरली आहे. नामाच्या जपाने अगणित जीवांचा उद्धार झाला व ते मुक्त झाले. कान्होपात्रा विठ्ठलाचे नाव घेता घेता पूर्णपणे त्याच्या चरणी जडली आहे.