॥ जय जय विठ्ठल रखुमाई ॥ पारंपारिक प्रभात भूपाळ्या
प्रभात विधी

पारंपारिक प्रभात भूपाळ्या

पहाटेच्या मंगलसमयी विठुरायाला आणि आत्म्याला जागे करण्यासाठी गायल्या जाणाऱ्या पवित्र भूपाळ्या व सार्थ अभंग.

॥ अभंग १ ॥ अभंग रचना
योगिया दुर्लभ तो म्यां देखिला साजणी । पाहता पाहता मना न पुरे धणी ।। १ ।।
देखिला देखिला माये देवांचा देवो । फिटला संदेहो निमाले दुजेपण ।। २ ।।
अनंत रुपे अनंत वेषें देखिले म्यां त्यासी । बाप रखुमादेवीवरू खुण बाणली कैसी ।। ३ ।।
(संत ज्ञानेश्वर महाराज म्हणतात) हे सखे, जो परमात्मा मोठ्या मोठ्या योग्यांनाही ध्यानात सहज सापडत नाही (दुर्लभ आहे), त्याला मी आज प्रत्यक्ष डोळ्यांनी पाहिले आहे. त्याचे ते सुंदर रूप कितीही पाहिले, तरी माझ्या मनाची तृप्ती (धणी) होत नाही. हे आई, मी त्या देवांच्या देवाला (विठ्ठलाला) पाहिले आहे; त्याला पाहिल्यामुळे माझ्या मनातील सर्व संशय (संदेहो) कायमचे मिटले आहेत आणि देवापासून मी वेगळा आहे हा द्वैतभाव (दुजेपण) संपला आहे. मी त्या भगवंताला अनंत रूपांत आणि अनंत वेषांत पाहिले आहे; माझी माउली असणाऱ्या त्या रखुमाईच्या पतीने मला आत्मज्ञानाची कशी अद्भूत खूण पटवून दिली आहे बघा.
॥ अभंग २ ॥ अभंग रचना
अवताराची राशी तो हा उभा विटेवरी । शंखचक्रगदापद्म सहित करी ।। १ ।।
देखिला देखिला देवा आदिदेव बरवा । समाधान जीवा पाहता वाटे गे माये ।। २ ।।
सगुण चतुर्भुज रुपडे तेज पुंजाळती । वंदी चरणरज नामा विनवितसे पुढती ।। ३ ।।
(संत नामदेव महाराज म्हणतात) जो सर्व अवतारांची मूळ रास (स्थान) आहे, तो हा विठ्ठल आपल्या हातांमध्ये शंख, चक्र, गदा आणि पद्म घेऊन विटेवर उभा आहे. हे आई, मी त्या सुंदर आदिदेवाला (विठ्ठलाला) प्रत्यक्ष पाहिले आहे, त्याचे हे रूप पाहिल्यावर माझ्या जिवाला परम शांती आणि समाधान लाभले आहे. त्याचे हे चार हातांचे (चतुर्भुज) सगुण रूप दिव्य तेजाने तळपत आहे; नामदेव महाराज म्हणतात, मी त्या विठ्ठलाच्या चरणांची धूळ (चरणरज) मस्तकी धरून वारंवार त्यालाच विनंती करत आहे.
॥ अभंग ३ ॥ अभंग रचना
करूनी विनवणी पायी ठेवितो माथा । परिसावी विनंती माझी पंढरीनाथा ।। १ ।।
अखंडित असावे ऐसे वाटते पायी । साहोनि संकोच ठाव थोडासा देई ।। २ ।।
असो नसो भाव आलो तुझिया ठाया । कृपादृष्टी पाहे मजकडे पंढरीया ।। ३ ।।
तुका म्हणे तुझी वेडी वाकुडी । नामे भवपाश हाते आपुल्या तोडी ।। ४ ।।
हे पंढरीनाथा, मी तुझ्या चरणांवर डोके ठेवून तुला नम्र विनवणी करत आहे, तू माझी ही प्रार्थना ऐकून घे. मला नेहमी तुझ्या चरणांपाशीच अखंड राहावेसे वाटते; माझा कोणताही संकोच न बाळगता तुझ्या चरणांजवळ मला थोडीतरी जागा (ठाव) दे. माझ्या मनात पुरेसा भाव असो किंवा नसो, मी अनन्यभावाने तुझ्या दारात आलो आहे; हे पंढरीराया, तू माझ्यावर तुझी कृपादृष्टी ठेव. तुकाराम महाराज म्हणतात, माझी भक्ती वेडीवाकडी कशीही असली, तरी तू स्वतःच्या हाताने माझ्या संसाराचे सर्व पाश (भवपाश) तुझ्या नामस्मरणाच्या बळाने तोडून टाक.
॥ अभंग ४ ॥ अभंग रचना
माझे चित्त तुझे पायी । राहे ऐसे करी कांही । धरोनिया बाही । भव हा तारी दातारा ।। १ ।।
चतुरा तू शिरोमणी । गुण लावण्याची खाणी । मुकुट सकळा मणि । धन्य तूचि विठोबा ।। २ ।।
करी या तिमिराचा नाश । उदय होऊनि प्रकाश । तोडी आशापाश । करी वास हृदयी ।। ३ ।।
पाहे गुंतलो नेणता । माझी असो तुम्हा चिंता । तुका ठेवी माथा । पायी आता राखावे ।। ४ ।।
हे दातारा विठ्ठला, माझे मन (चित्त) सदैव तुझ्या चरणांशी स्थिर राहील असे काहीतरी कर; माझा हात (बाही) धरून मला या संसारसागरातून (भव) तारून ने. तू सर्व चतुर पुरुषांमध्ये श्रेष्ठ (शिरोमणी) आहेस, सर्व सद्गुण आणि सौंदर्याची खाण आहेस; सर्व मुकुटांमधील श्रेष्ठ मणी असणारा तूच एक विठोबा धन्य आहेस. माझ्या मनातील अज्ञानाचा अंधार (तिमिर) दूर करून ज्ञानाचा प्रकाश उगवू दे; माझ्या संसाराच्या आशा-आकांक्षांचे पाश तोडून टाक आणि माझ्या हृदयात कायमचा निवास कर. मी अज्ञानी असल्यामुळे या संसारात गुंतून पडलो आहे, आता तुलाच माझी काळजी असायला हवी; तुकाराम महाराज म्हणतात, मी तुझ्या चरणांवर डोके ठेवले आहे, आता तूच माझे रक्षण कर.
॥ अभंग ५ ॥ अभंग रचना
ऐसी वाट पाहे काही निरोप का मूळ । का हो कळवळा तुम्हा उमटेचिना ।। १ ।।
अहो पांडुरंगे पंढरीचे निवासे । लावूनिया आसे चाळवुनी ठेविले ।। २ ।।
काय जन्मा येऊनिया केली म्यां जोडी । ऐसे घडोघडी चित्ता येतो आठव ।। ३ ।।
तुका म्हणे खरा न पविजे विभाग । धिक्कारिते जग हाचि लाहे हिशोब ।। ४ ।।
हे देवा, मी पंढरीहून तुझ्या दर्शनाचा काही निरोप किंवा बोलावणे (मूळ) येते का, याची चातकासारखी वाट पाहत आहे; पण तुझ्या मनात माझ्याविषयी अजून कळवळा का येत नाही? अहो पंढरपुरात राहणाऱ्या पांडुरंगा, तू मला तुझ्या दर्शनाची ओढ (आस) लावून दिलीस आणि आता मात्र मला दूर ठेवून माझी थट्टा करत आहेस. या मानवी जन्मात येऊन मी नक्की काय मिळवले (जोडी केली)? असा विचार वारंवार माझ्या मनात येत राहतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, मला तुझ्या भक्तीचा खरा वाटा (विभाग) अजून मिळाला नाही, म्हणूनच हे जग माझा धिक्कार करत आहे; माझ्या नशिबाचा शेवटी हाच हिशोब उरला आहे.
॥ अभंग ६ ॥ अभंग रचना
बोलोनिया दाऊ का तुम्ही नेणा जी देवा । ठेवा वाल ते ठेवा ठायी तैसा राहेन ।। १ ।।
पांगुळले मन कांही नाठवे उपाय । म्हणऊनि पाय जीवी धरुनि राहिलो ।। २ ।।
त्याग भोग दुःख काय सांडावे मांडावे । ऐसी धरियेली जीवे माझ्या थोर आशंका ।। ३ ।।
तुका म्हणे बाळ माता चुकलिया वनी । न पवता जननी दुःख पावे विठ्ठले ।। ४ ।।
हे देवा, मी माझ्या मनातील भावना बोलून दाखवू की तुला ते आधीच ठाऊक आहे? तू मला ज्या स्थितीत किंवा ज्या ठिकाणी ठेवशील, मी तिथे तसाच समाधानाने राहीन. माझे मन आता पूर्णपणे असमर्थ (पांगुळले) झाले आहे, मला संसारातून सुटण्याचा दुसरा कोणताही उपाय सुचत नाही; म्हणूनच मी तुझे पावन चरण माझ्या जीवात घट्ट धरून ठेवले आहेत. मी संसाराचा त्याग करू की भोग भोगू, दुःखाला कसे सामोरे जाऊ, काय सोडावे आणि काय स्वीकारावे, अशी मोठी शंका (आशंका) माझ्या मनात निर्माण झाली आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, एखादे लहान मूल जंगलात (वनी) आपल्या आईला चुकले, की जोपर्यंत त्याची आई (जननी) त्याला भेटत नाही, तोपर्यंत ते जसे व्याकुळ होते, तशीच अवस्था हे विठ्ठले, माझी तुझ्याविना झाली आहे.
॥ अभंग ७ ॥ अभंग रचना
का गा केविलवाणा केलो दीनाचा दीन । काय तुझी हीन शक्ति झालिसे दिसे ।। १ ।।
लाज वाटे मना तुझा म्हणविता दास । गोडी नाही रस बोलिलीया सारिखी ।। २ ।।
लाजविलीं मागे संताची हीं उत्तरे । कळो येते खरे दुजे एकावरुनि ।। ३ ।।
तुका म्हणे माझी कोणी वदविली वाणी । प्रसादा वांचूनि तुमचिया विठ्ठला ।। ४ ।।
हे भगवंता, तू मला संसारात एवढा केविलवाणा आणि गरिबापेक्षाही गरीब (दीन) का करून ठेवले आहेस? तुझी भक्तांचे रक्षण करण्याची शक्ती कमी (हीन) झाली आहे की काय, असे वाटू लागले आहे. स्वतःला तुझा दास म्हणवून घेताना आता माझ्या मनाला लाज वाटू लागली आहे, कारण तू संतांच्या ग्रंथात भक्तांचा सांभाळ करतोस असे जे बोलले जाते, त्याचा प्रत्यय (गोडी) मला अजून आलेला नाही. तुझ्या या वागण्यामुळे पूर्वीच्या संतांनी तुझ्याविषयी जी आश्वासक उत्तरे दिली होती, ती खोटी ठरून त्यांनाही लाज वाटेल अशी परिस्थिती निर्माण झाली आहे; एका अनुभवावरून दुसरी गोष्ट सहज कळून येते. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे विठ्ठला, तुझ्या कृपाप्रसादाशिवाय माझी ही व्याकुळ वाणी दुसरी कोण बोलवून घेणार? (तूच मला हे बोलण्यास प्रवृत्त केले आहेस).
॥ अभंग ८ ॥ अभंग रचना
जळो माझे कर्म वाया केली कटकट । झाले तैसे तट नाही आले अनुभवा ।। १ ।।
आता पुढे धीर काय देऊ या मना । ऐसे नारायणा प्रेरिले ते पाहिजे ।। २ ।।
गुणवंत केलो दोष जाणायासाठी । माझे माझे पोटी बळकट दूषण ।। ३ ।।
तुका म्हणे अहो केशीराजा दयाळा । बरवा हा लळा पाळियेला शेवटी ।। ४ ।।
माझ्या त्या प्रारब्ध कर्माला आग लागो (जळो), मी आजवर केलेली सर्व साधना आणि धडपड (कटकट) वाया गेली की काय असे वाटते; कारण संतांनी देवाचे जे वैभव सांगितले होते, ते अजून माझ्या अनुभवाला आलेले नाही. हे नारायणा, आता मी माझ्या या निराश मनाला पुढे कसा म्हणून धीर देऊ? तूच माझ्या मनात भक्तीची नवीन प्रेरणा निर्माण करायला हवीस. देवाने मला सद्गुणांची समज दिली, ती केवळ माझ्याच अंगी असलेले दोष ओळखण्यासाठीच दिली; कारण आता माझ्या लक्षात आले आहे की, माझ्या स्वतःच्याच मनात मोठी खोटी भावना आणि दोष (दूषण) ठासून भरले आहेत. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे दयाळू केशीराजा विठ्ठला, माझ्या मनातील दोष दूर करून तू शेवटी भक्ताचा लळा अतिशय उत्तम प्रकारे (बरवा) पाळला आहेस.
॥ अभंग ९ ॥ अभंग रचना
जळोत ती येथे उपजविती अंतराय । सायासाची जोडी माझी तुमचे पाय ।। १ ।।
आता मज साह्य येथे करावे देवा । घेई सेवा सकळ गोवा उगवोनी ।। २ ।।
भोगे रोगा जोडोनिया दिले आणिका । अरुचि ते हो का आता सकळापासूनि ।। ३ ।।
तुका म्हणे असो तुझे तुझे मस्तकी । नाही ये लौकिकी आता मज वर्तणे ।। ४ ।।
जे विचार किंवा जे लोक तुझ्या आणि माझ्या भक्तीमध्ये अडथळा (अंतराय) निर्माण करतात, ते सर्व नष्ट होवोत (जळोत); कारण माझ्या अनेक प्रयत्नांची (सायासाची) एकमेव खरी कमाई म्हणजे तुझे पावन चरण आहेत. हे देवा, आता संसाराच्या या कठीण प्रसंगात तू मला मदत (साह्य) कर, माझ्या प्रपंचाचा सर्व गुंता (गोवा) सोडवून माझी भक्तीची सेवा तू गोड मानून घे. संसारातील भोगांमुळे जी दुःखे आणि रोग उत्पन्न होतात, ती तू इतरांना (ज्यांना त्याची आवड आहे त्यांना) देऊन टाक; आता मला या जगातील सर्व नश्वर गोष्टींविषयी पूर्णपणे अरुची (विरक्ती) निर्माण होऊ दे. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे विठ्ठला, आता माझा संपूर्ण भार तुझ्या मस्तकावर (जबाबदारीवर) असू दे, मला या व्यावहारिक जगात (लौकिकी) आता अजिबात गुंतून राहायचे नाही.
॥ अभंग १० ॥ अभंग रचना
न सांगता तुम्हा कळो येते अंतर । विश्वी विश्वंभर परिहारचि नलगे ।। १ ।।
परि हे अनावर आवरिता आवडी । अवसान ते घडी पुरो एकी देत नाही ।। २ ।।
काय उणे मज येथे ठेविलिये ठायीं । पोटा आलो तई पासूनिया समर्थे ।। ३ ।।
तुका म्हणे अवघी आवरिली वासना । आता नारायणा दुसरियापासूनी ।। ४ ।।
हे देवा, मी तुला न सांगताही तुला माझ्या मनातील सर्व भाव (अंतर) अचूक समजतात, कारण तू संपूर्ण विश्वामध्ये भरून राहिलेला 'विश्वंभर' आहेस; त्यामुळे तुला कोणतीही गोष्ट स्पष्ट करून सांगण्याची (परिहार देण्याची) गरजच नाही. परंतु तुझ्या दर्शनाची जी तीव्र ओढ (आवडी) माझ्या मनात निर्माण झाली आहे, ती मला काही केल्या आवरता येत नाही (अनावर झाली आहे); तुझ्या विरहाचा एक क्षणही मला सहन होत नाही. तू समर्थ असल्यामुळे मी जेव्हापासून या जगात जन्माला आलो (पोटा आलो), तेव्हापासून तू मला ज्या स्थितीत ठेवले आहेस, तिथे मला कधीही कशाचीही कमतरता (उणे) भासू दिली नाहीस. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे नारायणा, आता जगातील इतर सर्व नश्वर गोष्टींची वासना (इच्छा) मी पूर्णपणे आवरली आहे, मला केवळ तुझेच ध्यान हवे आहे.
॥ अभंग ११ ॥ अभंग रचना
तुजसवे आम्ही अनुसरलो अबळा । नको अंगी कळा राहो हरी हीन देऊ ।। १ ।।
सासुरवासा भीतो जीव ओढे तुजपाशीं । आता दोहींविषी लज्जा राखे आमुची ।। २ ।।
न कळता संग झाला सहज खेळता । प्रवर्तली चिंता मागिलाचि यावरि ।। ३ ।।
तुका म्हणे असता जैसे तैसे बरवे । वचन या भावे वेचुनिया विनटलो ।। ४ ।।
(भक्त स्वतःला गोपी किंवा अबला मानून म्हणतात) हे हरी, आम्ही सर्व संसाराचे पाश सोडून तुला शरण आलो आहोत; आता आमच्या भक्तीची शक्ती कमी पडू देऊ नकोस आणि तुझा दास हीन ठरला असे लोकांना म्हणू देऊ नकोस. आमचा जीव या प्रपंचाच्या छळाला (सासुरवासाला) खूप भितो आणि तो सतत तुझ्याकडे धाव घेतो; आता प्रपंच आणि परमार्थ या दोन्ही ठिकाणी आमची अब्रू (लज्जा) राखणे तुझ्याच हातात आहे. सहज खेळता खेळता न कळत तुझ्या नामाचा आणि भक्तीचा संग झाला; परंतु आता या संसारात राहून पुढे काय होणार, याचीच मोठी चिंता मनाला लागली आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, तू आम्हाला ज्या स्थितीत ठेवले आहेस, तसेच राहणे उत्तम (बरवे) आहे; आम्ही आमचे संपूर्ण आयुष्य तुझ्या चरणी अर्पण करून तुझ्या भक्तीतच लीन (विनटलो) झालो आहोत.
॥ अभंग १२ ॥ अभंग रचना
कामे नेले चित्त नेदी अवलोकूं मुख । बहु वाटे दुःख फुटों पाहे हृदय ।। १ ।।
का गा सासुरवासी मज केले भगवंता । आपुलिया सत्ता स्वाधीनता ते नाही ।। २ ।।
प्रभातेसीं वाटे तुमच्या यावे दर्शना । येथे न चले चोरी उरली राहे वासना ।। ३ ।।
येथे अवघे वाया गेले दिसती सायास । तुका म्हणे नास दिसे झाल्या वेचाचा ।। ४ ।।
संसाराच्या वेगवेगळ्या वासनांनी आणि कामांनी माझे मन (चित्त) इतके ओढून नेले आहे की, ते मला देवाचे सुंदर मुख पाहूच देत नाही; यामुळे माझ्या मनाला खूप दुःख होत असून माझे हृदय फुटून जाईल असे वाटते. हे भगवंता, तू मला या संसारात सासुरवाशिणीसारखे परावलंबी का करून ठेवले आहेस? इथे माझी स्वतःची कोणतीही सत्ता किंवा स्वातंत्र्य (स्वाधीनता) उरलेले नाही. मला असे वाटते की मी रोज पहाटे उठून तुझ्या दर्शनासाठी धावत यावे; परंतु संसाराच्या बंधनांमुळे माझी ही दर्शनाची इच्छा मनातच दाबून राहते, तिथे माझी काहीच युक्ती (चोरी) चालत नाही. इथे संसारात केलेले माझे सर्व प्रयत्न (सायास) वाया गेल्यासारखे वाटत आहेत; तुकाराम महाराज म्हणतात, देवाच्या भक्तीशिवाय इतर गोष्टींवर खर्च झालेल्या आयुष्याचा केवळ नाशच होत असलेला दिसत आहे.
॥ अभंग १३ ॥ अभंग रचना
चित्ती तुझे पाय डोळा रुपाचे ध्यान । अखंड मुखी नाम तुमचे वर्णावे गुण ।। १ ।।
हेचि एक तुम्हा देवा मागणे दातारा । उचित ते करा माझा भाव जाणोनि ।। ध्रु ।।
खुंटले जाणीव माझे बोलणे आता । कळो यावी तैसी करा बाळाची चिंता ।। ३ ।।
तुका म्हणे आता नको देऊ अंतर । कळे पुढे काय बोलू विचार ।। ४ ।।
माझ्या मनामध्ये सदैव तुझेच चरण राहोत, डोळ्यांसमोर तुझ्या सुंदर सगुण रूपाचे ध्यान राहो आणि माझ्या मुखातून अखंड तुझ्या नामाचा व गुणांचा वर्षाव होत राहो. हे दातारा देवा, माझे तुझ्याकडे केवळ हेच एक मागणं आहे; तू माझ्या मनातील शुद्ध भाव ओळखून माझ्यासाठी जे योग्य (उचित) असेल तेच कर. आता माझे स्वतःचे शहाणपण (जाणीव) आणि बोलणे पूर्णपणे संपले आहे; लहान बाळाची काळजी आई जशी घेते, तशीच माझी काळजी आता तुलाच घ्यावी लागेल. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे विठ्ठला, आता माझ्यामध्ये आणि तुझ्यात अजिबात दुरावा (अंतर) ठेवू नकोस; पुढे काय होणार आहे याचा विचार मी तुझ्याशिवाय कोणाकडे बोलून दाखवू?
॥ अभंग १४ ॥ अभंग रचना
येई वो येई धावोनिया । विलंब का वाया लावियेला कृपाळे ।। १ ।।
विठाबाई विश्वंभरे भवच्छेदके । कुठे गुंतलीस माये विश्वव्यापके ।। २ ।।
न करी न करी न करी आता आळस अव्हेरू । व्हावया प्रगट कैसी दूरी अंतरू ।। ३ ।।
नेघे नेघे नेघे माझी वाचा विसावा । तुका म्हणे हावा हावा हावा साधावा ।। ४ ।।
हे कृपाळू विठू माउली, तू माझ्या हाकेला ओ देऊन धावत ये; तू मला दर्शन देण्यासाठी असा उगाच का वेळ (विलंब) लावत आहेस? संपूर्ण विश्वाचा भार वाहणारी (विश्वंभरे) आणि संसाराचे पाश तोडणारी (भवच्छेदके) हे विठाई माउली, तू सर्व विश्वात भरून राहिलेली असताना नक्की कुठे अडकून पडली आहेस? आता माझ्या बाबतीत आळस करू नकोस आणि माझा त्याग (अव्हेर) करू नकोस; भक्तांसमोर प्रकट होण्यासाठी एवढा दुरावा आणि अंतर का बरं ठेवले आहेस? तुकाराम महाराज म्हणतात, जोपर्यंत तू मला भेटत नाहीस, तोपर्यंत माझी जीभ (वाचा) नामस्मरणाचा विसावा घेणार नाही; मला केवळ तुझाच ध्यास (हावा) लागला असून तोच मला पूर्ण करायचा आहे.
॥ अभंग १५ ॥ अभंग रचना
आता कोठे धांवे मन । तुझे चरण देखिलिया ।। १ ।।
भाग गेला शीण गेला । अवघा झाला आनंद ।। २ ।।
प्रेमरसे बैसली मिठी । आवडी लाठी मुखासी ।। ३ ।।
तुका म्हणे आम्हां जोगे । विठ्ठल घोगे खरे माप ।। ४ ।।
हे विठ्ठला, तुझे हे सुंदर चरण डोळे भरून पाहिल्यानंतर आता माझे मन प्रपंचाच्या इतर गोष्टींकडे कुठेही धाव घेत नाही, ते तुझ्या चरणांशी स्थिर झाले आहे. संसारातील सर्व थकवा (भाग) आणि त्रास (शीण) कायमचा दूर झाला आहे, आणि माझ्या संपूर्ण आयुष्यात केवळ परमानंदाचा वर्षाव झाला आहे. माझ्या मनाने तुझ्या स्वरूपाला प्रेमाच्या रसाने घट्ट मिठी मारली आहे, आणि माझ्या मुखाला तुझ्या नामाची अत्यंत गोड चव लागली आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, आमच्यासारख्या भोळ्या भक्तांचा उद्धार करण्यासाठी विठ्ठल हेच संसाराचे दुःख मोजणारे सर्वात मोठे आणि खरे माप आहे.