सार्थ श्री एकनाथ महाराजकृत हरिपाठ

हरीच्या सच्च्या भक्ताला सर्व दहाही दिशांमध्ये केवळ हरीच दिसतो; ज्याचा जसा भाव असतो, त्याला हरी तशाच रूपात भेटतो. मुखाने हरीचे नाम गाताना मनातील सर्व चिंता नाहीशा होतात आणि अशा भक्ताला पुन्हा या संसारात जन्म घ्यावा लागत नाही. माणसाला मनातील वासनांमुळे पुन्हा जन्म घ्यावा लागतो, परंतु ज्याची वासनाच हरिरूप झाली, त्याला जन्म-मरणाचे बंधन उरत नाही. बुद्धी संपूर्णपणे हरिरूप झाल्यावर 'मी जाणता आहे' हा अहंकार संपतो आणि अज्ञानही देवाच्या ठिकाणी विरघळून जाते. ध्यानात आणि मनात केवळ हरीचे रूप साठवून, एका जनार्दनाचा दास (एकनाथ) सांगतो की सर्वांनी मुखाने हरी बोला.

मुखातून बोलायचे असेल तर केवळ हरीचे नाव बोला, नाहीतर व्यर्थ बडबड (गलबला) करण्यापेक्षा शांत (अबोला) राहा. माणसाला संसारात मान-सन्मानाची आणि अभिमानाची हाव नसावी; जो मनातील 'मी-तू' पणाचा भेद सोडतो, तोच खरा सुखी होतो. माणसाने स्वतः सुखी होऊन या जगालाही आपल्या शांत स्वभावाने सुख (निववावे) द्यावे आणि अज्ञानी लोकांना भक्तीच्या चांगल्या मार्गाला लावावे. ज्यांना भावभक्तीच्या बळावर देवाचा खरा मार्ग सापडला आहे, ते संसारी लोकांच्या गर्दीत (मेळ्यात) वेगळे दिसून येत नाहीत. परंतु, एका जनार्दनाचा दास म्हणतो की, ज्यांनी हरीला खरोखर ओळखले आहे, त्यांना तो माणसांमध्ये (जनी) आणि वनामध्ये प्रत्यक्ष डोळ्यांनी दिसतो.

ज्याने या संसारात राहून हरीला ओळखले तोच मनुष्य धन्य आहे; सर्व प्रकारच्या सिद्धी आणि मोक्ष स्वतः त्याच्या घरी चालत येतात. चमत्कारांच्या सिद्धी माणसाला वेड (पिसे) लावतात, अशा सिद्धींच्या मागे लागणाऱ्याला परमार्थ मार्गात कोणी विचारत नाही; जसे राजहंस पक्षी दूध आणि पाणी एकत्र असल्यास केवळ दूध पितो आणि पाणी सोडून देतो, तसे भक्ताने सिद्धी सोडून केवळ देव स्वीकारावा. मनात शंका (संदेह) बाळगून निर्गुण ब्रह्माची कोरडी चर्चा काय कामाची? कारण काही लोक केवळ कोरड्या ज्ञानाच्या गप्पा मारून सगुण भक्तीचा मार्ग सोडून (ओस करून) देतात. या जगात माणसाने पूर्वजन्मी केलेले कर्मच त्याच्या वाट्याला भोग म्हणून येते; या कर्माच्या चक्रात अडकून कितीतरी जीव जन्माला आले आणि मरून गेले. एका जनार्दनाचा दास म्हणतो की, हरीच्या संगतीत राहिल्याने मनाला परम सुखाची विश्रांती मिळते आणि जन्माची सर्व ये-जा (यातायाती) संपते.

डोळ्यांना जे जे काही दिसते ते सर्व हरीचेच रूप आहे, असा अनुभव आल्यावर त्या भक्ताला वेगळी पूजा, ध्यान किंवा जपाची गरज उरत नाही. देव केवळ वैकुंठात, कैलासावर किंवा तीर्थक्षेत्रीच आहे असे नाही, तर या सृष्टीत त्याच्याशिवाय एकही जागा रिकामी (रिती) नाही. भक्तांचे (वैष्णवांचे) हेच सर्वात मोठे गुपित आहे की हरीच्या एकांतातच मोक्ष आहे, अशा त्या अनंत देवाचा अंत कोणालाही शोधता येत नाही. सृष्टीच्या सुरुवातीला (आदी), मध्ये आणि शेवटी (अंती) केवळ एक हरिच आहे; तो एकच देव अनेकांमध्ये नटला आहे. एका जनार्दनाचा दास म्हणतो की, हरीच्या भक्तीमुळे जीव (माणूस) आणि शिव (देव) हे दोन्ही एकाकार होऊन एकरूप झाले आहेत.

ज्या मुखातून हरीचे नाम घेतले जात नाही, ते मुख म्हणजे जणू सापाचे बीळ आहे आणि ती जीभ नसून काळसर्प आहे असे समजावे. हरीचे नाव न घेणारी वाणी म्हणजे केवळ बेडकाची (लांव) डराव-डराव आहे, अशा माणसाच्या जिण्याचा धिक्कार असो, कारण त्याला शेवटी यमपुरीत यातना भोगाव्या लागतात. संकटसमयी किंवा मृत्यूनंतर हरीशिवाय माणसाला सोडवणारे कोणीही नाही; हे मुलगा, भाऊ, पत्नी (कांता) किंवा संपत्ती सर्व इथेच राहतात. मृत्यूच्या अंतिम क्षणी कोणीही सोबत येत नाही, केवळ साधू-संतांच्या संगतीनेच हरीची प्राप्ती होते. 'ह' आणि 'रि' ही दोन अक्षरे माणसाच्या कोटी कुळांचा उद्धार करतात; म्हणूनच एका जनार्दनाच्या दासाने या नामाचा नित्य पाठ केला आहे.

ज्या मुलाच्या मुखात हरिनाम आहे, त्याला जन्म देणारी माता धन्य आहे आणि हे तिच्या पूर्वपुण्याचे (सुकृताचे) फळ आहे; हरीच्या भक्तीशिवाय इतर सर्व फळे निष्फळ (व्यर्थ) आहेत. सर्व वेदांचे मूळ बीज म्हणजेच 'हरि हरि' ही दोन अक्षरे आहेत, आणि हेच जगातील सर्वात पवित्र आणि सोपे (सोपारे) साधन आहे. हरीच्या नावाचा जप करत असताना वेगळे योग, यज्ञ, व्रते, नियम किंवा दानाची कोणतीही गरज उरत नाही. सर्व साधनांचे मुख्य सार म्हणजे मुखाने हरीचे नाव गाणे होय, केवळ 'हरी हरी' म्हणण्याने सर्व कार्यांची सिद्धी होते. एका जनार्दनाचा दास म्हणतो की, जो सतत हरीचे नाव घेतो, तोच या जगात नित्यमुक्त आणि खरा ब्रह्मज्ञानी आहे; म्हणून सर्वांनी हरी बोला.

अनेक जन्मांच्या मोठ्या पुण्यामुळे (सुकृतामुळे) हा मनुष्यदेह मिळाला आहे, परंतु देवाच्या भक्तीशिवाय तो वाया जाऊन माणूस अधोगतीला (नरकात) जातो. हे मूर्ख माणसा (मूढा), तुझे नशीब कसे आहे पाहा, संसाराची कर्मे कधी संपत नाहीत आणि तुला देवाच्या भक्तीचे मूळ रहस्य (वर्म) अजून समजलेले नाही. ज्याच्या पदरात अनेक जन्मांचे मोठे पुण्य असते, त्याच्याच मुखामध्ये हरीचे नाम सहजपणे (पैठा) येते. माणूस श्रीमंत (राव) असो वा गरीब (रंक), किंवा कोणत्याही जातीचा असो; भक्ती नसेल तर त्याच्या जगण्याचा शेवट मातीत मिळण्यासारखा व्यर्थ ठरतो. एका जनार्दनाचा दास म्हणतो की, केवळ 'हरी हरी' असे मुखाने म्हणत राहिल्याने सर्वात श्रेष्ठ मानली जाणारी 'सायुज्यता मुक्ती' स्वतः माणसाच्या पाठीमागे लागते.

माणसाने शांत मनाने हरीच्या नामरूपी अमृताचे सेवन करावे; जो नामात रमतो, त्याला मोक्षाची प्राप्ती अगदी किरकोळ (भूस) वाटते. ज्याच्या घरामध्ये नित्य देवाच्या नावाचा जयघोष होतो, त्याचे घर म्हणजेच प्रत्यक्ष काशी क्षेत्र किंवा पावन तीर्थक्षेत्र होय. भौगोलिक काशी किंवा वाराणसी क्षेत्राचा कधीतरी नाश होऊ शकतो, परंतु नामाचा महिमा अविनाशी आहे; जो स्वतः कधीही नष्ट होत नाही. एका तासाच्या वेळात या सृष्टीत कोट्यवधी जीव जन्माला येतात आणि नष्ट होतात; जो डोळसपणे हे पाहतो, तो नामाचा मार्ग धरतो. एका जनार्दनाचा दास म्हणतो की, या संसारात असे कितीतरी जीव आले आणि गेले, परंतु ज्याने मनापासून हरिनाम सेविले, तोच खऱ्या अर्थाने धन्य झाला.

देवाच्या भक्तीशिवाय जगणारा माणूस म्हणजे केवळ एक पशू आहे, असा माणूस जन्माला आल्यावर त्याला लहानपणीच सटवीने (मृत्यूने) का नेले नाही? हे मूर्ख माणसा, तुला जन्म देताना तुझी माता काय एखाद्या भूतापाशी गेली होती, की ज्यामुळे तुझ्या मुखातून हरीचे नाव येत नाही? आज तू आनंदाने जी पापे (पातके) करत आहेस, त्याचा हिशोब विचारणारा पुढे यमराज उभा आहे; तेव्हा तू त्याला काय उत्तर देणार? यमपुरीमध्ये यमदूत तुला अनेक प्रकारच्या कठीण यातना देतील, तिथे तुला त्यांच्या तावडीतून सोडवायला कोण येणार? एका जनार्दनाचा दास आपल्या मुखाने कळकळीने सांगत आहे की, या पापांच्या परिणामांचा विचार करून भक्ताची वाणी देखील रडू लागते.

स्वतःचे खरे हित (कल्याण) करून घेण्यासाठी माणसाने साधू-संतांची संगत धरावी; कारण संतांच्या संगतीत राहून मनोभावे भक्ती केल्याने हरीची भेट होते. जिथे हरी असतो तिथे संत असतात आणि जिथे संत असतात तिथे हरी निवास करतो, असे वेदांचे वचन (वेदचारी) सांगते. ज्यांना सृष्टीचा निर्माता ब्रह्मा डोळस असूनही वेदांचा खरा अर्थ समजत नाही, तिथे स्वतःला ज्ञानी समजणारे अज्ञानी (आंधळे) लोक व्यर्थ चर्चा करून थकून जातात. वेदांच्या खऱ्या अर्थाचा गुंता सोडून काही लोक केवळ भौतिक सुखांच्या आणि वासनेच्या (कन्या अभिलाष) मागे लागतात, परंतु वेदांनी असे कृत्य करायला सांगितलेले नाही. वेदांचे मूळ बीजाक्षर म्हणजेच 'ह' आणि 'रि' ही दोन अक्षरे आहेत; म्हणून एका जनार्दनाचा दास सांगतो की सर्वांनी मुखाने हरी बोला.

'सत्' पद म्हणजेच अंतिम सत्य असणारे ब्रह्म आहे, 'चित्' पद म्हणजेच सृष्टीची माया आहे, आणि या दोन्हीच्या पलीकडे असणारे जे 'आनंद' पद आहे, त्यालाच 'हरी' म्हणतात. 'सत्' पद हे निर्गुण निराकार आहे, तर 'चित्' पद हे सगुण साकार आहे; परंतु सगुण आणि निर्गुण या दोन्ही अवस्था हरीच्या चरणांशीच लीन होतात. भगवद्गीतेमध्ये देखील त्या सर्वश्रेष्ठ परम तत्वाचे वर्णन 'ॐ तत्सद्' या शब्दांत स्वतः श्रीकृष्णाने (हरीने) केले आहे. हरीच्या चरणांची प्राप्ती केवळ भोळ्या आणि निष्पाप भाविकांनाच सहज होते; तर जे स्वतःच्या ज्ञानाचा अभिमान बाळगतात, त्यांच्या नशिबात पुन्हा पुन्हा जन्म-मरण (गर्भवास) येतो. 'अस्ति' (असणे), 'भाति' (भासणे) आणि 'प्रिय' (आनंद मिळणे) ही तिन्ही पदे हरीच्या रूपात एकत्र आली आहेत, असे एका जनार्दनाचा दास म्हणतो.

जे परमेश्वर तत्व बुद्धीला समजत नाही (नाकळे) ते गुरूच्या कृपेने सहज समजते, आणि गुरूशिवाय स्वतःला सर्व समजते असा अहंकार बाळगल्यास देव दूर जातो; मन हरीकडे वळवणे गुरूशिवाय शक्य नाही. देवाच्या सगुण रूपाची भक्ती करता करता मी आपोआप त्या निर्गुण स्वरूपात लीन झालो; यात ज्याच्या मनात शंका (विकल्प) येईल, त्याची जीभ गळून पडो. जसे एखादा बहुरूपी संन्याशाचा वेष धारण करतो, तेव्हा लोक त्याचा तो पवित्र वेष पाहून त्याला पैसे किंवा दान देतात. लोकांनी ते दान त्या बहुरूप्याला दिलेले नसून संन्याशाच्या वेषाला दिलेले असते; तसेच सगुण रूपाची भक्ती केल्याने देव त्या भक्तीचा स्वीकार करून पावतो. सगुण आणि निर्गुण गुणांच्या खेळात एकच अद्वैत तत्व लपलेले आहे, हे एका जनार्दनाच्या दासाने ओळखले आहे.

ज्याने हरीला ओळखून आपल्या अंतःकरणात (पोटी) साठवून ठेवले आहे, त्याला देवाची थेट भेट होते; आणि देवाची भेट झाल्यावर जीवनात कोणतेही दुःख उरत नाही. मनुष्य पुरुष असो वा स्त्री, किंवा तो पूर्वी कितीही वाईट आचरणाचा (दुराचारी) का असेना; मुखाने हरीचे नाम गाताच तो तात्काळ पवित्र होतो. जे कुळ रोज नियमपूर्वक मुखाने हरीचे नाम गाते, ते कुळ पवित्र आहे आणि अशा भक्ताला जन्म देणारी माता धन्य आहे. परंतु ज्याच्या मनात अजूनही काम, क्रोध आणि लोभ ठासून भरलेला आहे, त्याला या भक्तीच्या मार्गाचा अधिकार मिळत नाही. भक्तांचे (वैष्णवांचे) हेच सर्वात मोठे गुपित निवडून काढले आहे की, एका जनार्दनाचा दास सांगतो त्याप्रमाणे सर्वांनी हरी बोलावे.

एखादी वस्तू कोणाला देताना किंवा कोणाकडून घेताना, तसेच हसताना आणि खेळतानाही मुखाने सतत हरी बोला. गाणी गाताना, जेवण करताना (खाताना) आणि संसाराचे कोणतेही काम करत असताना नेहमी मुखाने हरी बोला. जेव्हा तुम्ही एकटे (एकांती) असाल तेव्हा किंवा लोकांच्या गर्दीत (लोकांती) असाल तरीही हरी बोला, आणि आयुष्याच्या शेवटच्या क्षणी (देहत्यागाअंती) देखील हरी बोला. कोणाशी भांडण होत असताना, घरात धान्य कांडताना, किंवा रोजच्या व्यवहारात उठताना-बसताना नेहमी हरी बोला. माणसांमध्ये (जनी) असताना किंवा निर्जन वनात (विजनी) एकटे असतानाही हरीचे नाम घ्या; एका जनार्दनाचा दास कळकळीने सांगतो की सतत हरी बोला.

एक (अहंकार), तीन (गुण), पाच (महाभूते), पंचवीस (प्रकृतीची तत्वे) आणि एकूण छत्तीस तत्वांनी बनलेल्या या संपूर्ण सृष्टीचे मूळ कारण एकटा हरीच आहे. मनातील खोट्या कल्पना आणि अज्ञान (अविद्या) यामुळे माणूस स्वतःला केवळ एक 'जीव' समजतो; तर मायेच्या उपाधीमुळे त्याला 'शिव' (ईश्वर) म्हटले जाते. वास्तविक पाहता जीव आणि शिव हे दोन्ही हरीरूपी अथांग समुद्रावर उठणारे लहान तरंग (लाटा) आहेत; तो मूळ हरी समुद्र कधीही भंग पावत नाही. जसे शिंपल्यावर (शुक्ती) सूर्यप्रकाश पडल्यास तिथे चांदी (रजत) असल्याचा भास होतो, किंवा अंधारात दोरीवर (रज्जूं) साप असल्याचा खोटा भास होतो; तसाच हा संसार आहे. हे शरीर (क्षेत्र) आणि त्यात राहणारा आत्मा (क्षेत्रज्ञ) यांचे मर्म केवळ ज्ञानी पुरुषच जाणतात; म्हणूनच एका जनार्दनाचा दास सांगतो की मुखाने हरी बोला.

माणसाने आपल्या कल्पनेने संसारातील संपत्तीचा जो खोटा ठेवा निर्माण केला आहे, त्या मोहामुळे तो संसारात अडकतो (गोवा पडतो) आणि खऱ्या हरीला विसरतो. कोणाला काही दिल्याशिवाय किंवा पूर्वपुण्याशिवाय माणसाला आयुष्यात फळ मिळत नाही; त्यामुळे मनात केवळ खोट्या इच्छा आणि कल्पना करणे व्यर्थ आहे. तुला जर काही मागायचेच असेल तर हरीच्या चरणांची इच्छा धर, कारण हरीचे चरण जवळ आल्यावर तो नारायण तुला सर्व काही देईल. जोपर्यंत मनातील खोट्या कल्पना आणि अहंकाराची गाठ सुटत नाही, तोपर्यंत कोटी जन्म घेतले तरी हरीची प्राप्ती होणार नाही. एका जनार्दनाचा दास म्हणतो की, मला आता आत्मज्ञानाची अशी खूण सापडली आहे की, माझ्या मनातील सर्व कल्पना आणि अभिमान आता स्वतः हरिरूप झाले आहेत.

ज्याप्रमाणे नपुंसकाला सुंदर स्त्रीच्या सोहळ्याचे काय कौतुक, आणि जिने कधी बाळ पाहिले नाही अशा वांझ स्त्रीला गर्भारपणाचे डोहाळे कसे होणार? अंधाऱ्या माणसासमोर दिवा (दीप) लावणे, गाढवाला (खरासी) चंदनाचा सुवास देणे आणि सापाला दूध पाजणे जसे व्यर्थ आणि धोकादायक असते. तसेच जो माणूस नेहमी रागावलेला (क्रोधी) आणि देवावर विश्वास न ठेवणारा असतो, त्याला आत्मज्ञानाचा उपदेश देऊन काय फायदा? तिथे आपली वाणी व्यर्थ थकवू (शिणवू) नये. दुर्जन आणि दुष्ट (खळ) माणसांची संगत कधीही उपयोगाला येत नाही, उलट त्यांच्या संगतीत राहिल्याने स्वतःचेच नुकसान (अपाय) होते. विठ्ठलाच्या भक्तांनी (वैष्णवांनी) अशा वाईट संगतीचे कुपथ्य मनातून पूर्णपणे काढून टाकले आहे; एका जनार्दनाचा दास म्हणतो की यातच भक्तांचे खरे कल्याण आहे.

मनातील गर्विष्ठपणा (ताठा) जात नाही आणि माणूस केवळ संसाराचा नित्य खटाटोप करतो, तर त्याचे ते वागणे म्हणजे विहिरीतील बेडकिणीच्या (मंडूकी) व्यर्थ डराव-डराव सारखे आहे. मनात देवाविषयी प्रेम नसताना केलेले भजन, नाक नसताना नाकात घातलेले मोती आणि अर्थ न समजता वाचलेली पोथी संपूर्णपणे निरर्थक आहे. जिच्या कपाळावर कुंकू नाही तिने स्वतःला सुवासिनी (अहेव) म्हणवून घेणे जसे खोटे आहे, तसेच मनात शुद्ध भाव नसल्यास देव भक्ताला कधीही पावत नाही. मनामध्ये पश्चात्ताप (अनुताप) असल्याशिवाय देवाविषयी खरा भाव निर्माण होऊ शकत नाही, हे तू स्वतः अनुभवाचा शोध घेऊन पाहा. एका जनार्दनाचा दास म्हणतो की, स्वतःचा शोध घेता घेता माझा मीपणाच संपून गेला आणि मला तो अथांग हरिरूपाचा अनुभव मिळाला.

फुलातील सुगंध (परिमळ) निघून गेल्यावर जसे केवळ सुकलेले फूल देठावर उरते, माणसाच्या आयुष्याच्या शेवटी या शरीराची अवस्थाही तशीच होते. काळ (मृत्यू) प्रत्येक घडीला माणसाची वाट पाहत असतो की, याच्या आयुष्याचा अजून किती वेळ (अवकाश) शिल्लक आहे. मृत्यू अटळ आहे या गोष्टीचा पश्चात्ताप (अनुताप) मनात ठेवून आतातरी सावध हो आणि आपल्या मनाला भक्तीचा काहीतरी उपदेश कर. प्राचीन काळी खट्वांग राजाला आपल्या मृत्यूच्या केवळ एक तास आधी समजले होते, तरीही त्याने एका तासात केलेल्या तीव्र भक्तीमुळे त्याला मोक्षाची भाग्यदशा प्राप्त झाली. त्यालाही शेवटच्या क्षणी केवळ हरीच्या साधनेमुळे देव सापडला; म्हणूनच एका जनार्दनाचा दास सांगतो की सर्वांनी मुखाने हरी बोला.

हे माणसांनो, तुम्ही सर्वांनी मिळून हरीच्या भक्तीचे सोपे साधन करा; आणि संसाराच्या व्यर्थ कर्मांचा (करणीचे) खोटा डामडौल करू नका. ज्या साधनेमुळे माणसाला पुन्हा जन्म घ्यावा लागत नाही आणि यमाच्या यातना सोसाव्या लागत नाहीत, अशी कोणतीतरी खरी साधना तुम्ही करा. सर्व साधनांचे मुख्य सार म्हणजे हरीचा हा महामंत्र आहे, जो मनामध्ये एकाग्र होऊन आत्मतत्व धारण करतो तोच खरा भक्त होय. दररोज कोटी-कोटी यज्ञ करण्याचा ज्याचा नियम असतो, त्याला जे पुण्य मिळते; ते पुण्य केवळ एक हरिनाम जपताच माणसाला सहज मिळते. एका जनार्दनाचा दास म्हणतो की, या नामाच्या बाबतीत मनात कोणताही संशय बाळगू नका; जो नाम घेतो तो निश्चितपणे स्वतः हरिरूप बनतो.

बारा (पाच ज्ञानेंद्रिये, पाच कर्मेद्रिये, मन आणि बुद्धी) आणि सोळा (विकार किंवा कळा) या हरीचे मूळ स्वरूप ओळखू शकत नाहीत, म्हणूनच हा जीव रात्रंदिवस संसारात भटकत राहतो. हजार मुखे असणारा शेषनाग देखील हरीच्या गुणांचे वर्णन करता करता थकून (भागला) गेला; परंतु ज्याला नामाचा आनंद झाला, तो हरीच्या भक्तीत दंग झाला. तो देव इतका अगाध आहे की वेदही त्याचे वर्णन करायला गेले असता शेवटी 'नेति नेति' म्हणून शांत (मौनावले) झाले; मग त्याचे ते गुपित तुला सहज कसे मिळणार? ज्याच्या पदरी पूर्वजन्मीचे मोठे पुण्य (सुकृत) आहे आणि ज्याचा भक्तीचा पूर्ण अभ्यास आहे, असा सद्गुरूंचा सच्चा दासच हे रहस्य जाणतो. एका जनार्दनाचा दास म्हणतो की, स्वतःला शहाणे समजणारे (जाणते) असो वा अज्ञानी (नेणते), सर्वांचे अंतिम ठिकाण एकच हरी आहे; म्हणून मुखाने हरी बोला.

आपल्या शरीरातील (पिंडी) अवस्था असो वा या संपूर्ण विश्वातील (ब्रह्मांडी) पसारा असो; हरीच्या भक्तीशिवाय या सर्व गोष्टी म्हणजे केवळ एक व्यर्थ भ्रम आहेत. शुकमुनी, याज्ञवल्क्य ऋषी, भगवान दत्तात्रय आणि कपिलमुनी या थोर संतांनी हरीच्या मूळ स्वरूपाला जाणले आणि ते स्वतः हरिरूप झाले. चला, आपण सर्वजण मिळून हरीच्या नामाचे जहाज (तारू) पकडूया; हे जहाज सोबत असल्यास या संसारसागराचे (भवाचा सागरू) कोणतेही भय उरणार नाही. पूर्वी जे साधुसंत या जगात आले, ते नामाच्या बळावर नेहमी परमानंदात राहिले आणि हरिनामामुळेच त्यांचे जीवन कृतकृत्य झाले. एका जनार्दनाचा दास म्हणतो की, मी हरीच्या नामाचे असे दुकान मांडले आहे, जिथे मोक्षासारखी अमूल्य वस्तू कोणत्याही मूल्याशिवाय (मोलावीण) सर्वांना विनामूल्य दिली जाते.

जर तू अत्यंत आवडीने आणि मनापासून हरीचे नाम घेशील, तर तुझ्या आयुष्याची सर्व काळजी (चिंता) वाहण्यास तो देव समर्थ आहे. तू संसारातील कोणत्याही गोष्टीचा मनात दुःख (खेड) करू नकोस, कारण तो लक्ष्मीचा पती श्रीहरी तुझी प्रत्येक अडचण चांगल्या प्रकारे जाणतो. जो जगातील सर्व लहान-मोठ्या जीवांचा सांभाळ करतो, तो तुला कधीही संकटात एकटे सोडणार (मोकलील) नाही. आज तुझी परिस्थिती जशी आहे, तशाच स्थितीत समाधानाने राहा आणि पूर्वकर्माच्या (संचिताच्या) खेळाचे कौतुक पाहत जा. एका जनार्दनाचा दास म्हणतो की, माणसाच्या वाट्याला येणारा कठीण प्रारब्धाचा भोग देखील हरीच्या कृपेमुळे नष्ट होऊन जातो.

एखाद्या गरीब माणसाची मुलगी जेव्हा एखाद्या सामर्थ्यवान राजाच्या घरात जाते, तेव्हा तिच्या घरातील दरिद्र्य आणि वाईट वेळ (अवदशा) जशी संपून जाते; तसेच भक्ताचे देवाच्या चरणी गेल्यावर होते. हरीची कृपा झाल्यावर भक्ताचे सर्व दैन्य संपून त्याला तृप्ती लाभते (दोंदे निघतात) आणि तो स्वतःच्या आनंदाने देवाच्या भक्तीच्या रंगात नाचू लागतो. भक्तीच्या परमोच्च अवस्थेत देव आणि भक्त हे दोन्ही एकरूप होतात; आणि त्यांचे मूळचे मूळ स्वरूप जसे होते तसे एक होऊन जाते. जसे कापुराची वात पेटवून आरती ओवाळताना कापूर आणि ज्योत वेगळे राहत नाहीत, तसाच देव आणि भक्तामध्ये कोणताही भेद उरत नाही. एका जनार्दनाचा दास म्हणतो की, माझ्या मनातील सर्व संकल्पांचा (कल्प) नाश झाला असून, माझा जीव आता स्वतः ब्रह्मरूप झाला आहे.

साधनेतील उन्मनी अवस्थेची ती पाचवी मुद्रा लावून जेव्हा माणूस अंतःकरणात लक्ष केंद्रित करतो, तेव्हा त्याला स्वतःचा आत्मा प्रत्यक्ष हरीच्या रूपात दिसू लागतो. गुरूने कानात जो उपदेशरूपी मंत्र पेरला होता, तोच आता डोळ्यांसमोर आत्मसाक्षात्काराच्या रूपात उगवला आहे; या संपूर्ण विश्वात व्यापून राहिलेला तत्व म्हणजेच तो हरी आहे. संसारातील कर्म, देवाची उपासना आणि कठीण ज्ञानमार्ग या सर्वांचा शेवट एकाच ठिकाणी होतो; ते सर्व मार्ग या सोप्या हरिपाठामध्ये येऊन मिळतात. जो मनुष्य दररोज अत्यंत प्रेमाने आणि भावाने या हरिपाठाचे गायन करतो, त्याच्यावर श्रीहरीची पूर्ण कृपा होते. संतांनी रचलेला हा हरिपाठ आता पूर्ण झाला असून, एका जनार्दनाचा दास कळकळीने सांगतो की सर्वांनी मुखाने नेहमी 'हरी बोला'.