ब्रह्ममूर्ती संत गजानन महाराज

१. प्रस्तावना : विदर्भाची पंढरी आणि श्री गजानन अवतार

महाराष्ट्राची भूमी ही संतांची भूमी म्हणून ओळखली जाते[cite: 1]. या पावन भूमीत वेळोवेळी ईश्वर आणि महान योग्यांनी अवतार घेऊन मानवी जीवनाला अध्यात्माची व भक्तीची दिशा दाखवली आहे[cite: 1]. एकोणिसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात आणि विसाव्या शतकाच्या सुरुवातीस विदर्भातील बुलढाणा जिल्ह्यातील अत्यंत साधारण असलेले 'शेगाव' हे गाव एका अलौकिक दिव्यात्मतेने पावन झाले[cite: 1]. ते दिव्यात्मत्व म्हणजेच **श्री संत गजानन महाराज**[cite: 1]!

महाराज हे साक्षात परब्रह्म स्वरूप, अवधूत आणि परमहंस संन्यासी होते[cite: 1]. त्यांनी कोणत्याही विशिष्ट पोथी-पुराणांचे कर्मठ अवडंबर न माजवता, केवळ स्वतःच्या आचरणातून, सहज लीलांतून आणि अगाध कृपेने लाखो भक्तांचा उद्धार केला[cite: 1]. त्यांनी जगाला संदेश दिला की ईश्वरापर्यंत पोहोचण्यासाठी बाह्य अवडंबराची गरज नाही, तर निर्मळ भक्ती, कर्माची शुद्धी आणि नामास्मरण हेच आत्मज्ञानाचे खरे मार्ग आहेत[cite: 1]. आज शेगाव हे संपूर्ण भारतातील कोट्यवधी भक्तांचे श्रद्धास्थान आणि 'विदर्भाची पंढरी' म्हणून गणले जाते[cite: 1].

२. महाराजांचे प्रथम आगमन व प्रकट दिन प्रसंग

श्री गजानन महाराज शेगावात कधी आले, त्यांचे आई-वडील कोण, त्यांची जात किंवा धर्म कोणता, हे कोणालाही ठाऊक नाही[cite: 1]. ते अयोनिज आणि जन्मातीत मानले जातात[cite: 1]. माघ वद्य सप्तमी, शके १८०० (शनिवार, २३ फेब्रुवारी १८७८) या शुभ दिवशी अवघ्या ३० वर्षांच्या तरुण वयात ते प्रथमच शेगाव येथे लोकात दृष्टीस पडले[cite: 1].

शेगाव येथील देविदास पातुरकर यांच्या घराबाहेर एका मंगल प्रसंगी पत्रावळीतील उष्ट्या अन्नाची शिते वेचून खात असताना, आणि तिथेच पडलेल्या वहाळातील गढूळ पाणी ओंजळीने पित असताना दोन तरुण पारखी भक्तांनी त्यांना पाहिले[cite: 1]. ते दोन भाग्यवान भक्त म्हणजे **बंकटलाल अग्रवाल** आणि **दामोदरपंत कुलकर्णी**[cite: 1]!

"कोण हा कोठीचा काहीच कळेना | ब्रह्माचा ठिकाणा कोण सांगे |
साक्षात ही आहे परब्रह्ममूर्ती | आलीसे प्रचिती बहुतांना ||"[cite: 1]

बंकटलाल यांनी महाराजांचे ते विलक्षण तेज ओळखले[cite: 1]. ज्या व्यक्तीच्या मुखावर अलौकिक ब्रह्मतेज आहे, ती व्यक्ती पत्रावळीवरील उष्टे अन्न खात आहे याचा अर्थ हा कोणी सामान्य भिक्षुक नसून देहातीत परब्रह्म आहे, हे बंकटलाल यांनी तात्काळ ओळखले[cite: 1]. त्यांनी तात्काळ ताट भरून पक्वान्नाचे अन्न आणले[cite: 1]. महाराजांनी ते सर्व अन्न एकत्र करून (कालवून) खाल्ले आणि दाखवून दिले की ज्याने अंतरात्म्यातील ब्रह्मरस चाखला आहे, त्याला शड्रस अन्नाची वेगळी चव असण्याचे कारण उरत नाही[cite: 1].

३. दैवी स्वरूप, देहचर्या आणि आहार

श्री गजानन महाराजांची देहचर्या अत्यंत अलौकिक आणि प्रभाव पाडणारी होती[cite: 1]. सहा फूट उंच सडसडीत बांधा, उन्हात तापलेला तांबूस रापलेला वर्ण, आझाणूबाहू (गुडघ्यापर्यंत पोहोचणारे हात), तुरळक दाढी-केस आणि पूर्णपणे वस्त्रविहीन असणारी दिगंबर अवस्था[cite: 1]! पायात अनवाणी आणि हातात बहुधा एक चिलीम अन् तिला गुंडाळलेली छापी (कापड) असे त्यांचे रूप असे[cite: 1].

त्यांची वृत्ती ही पूर्णपणे बालोन्मत्तपिशाच्चवत (लहान बालकासारखी, उन्मत्तासारखी व जगाला पिशाच्च वाटेल अशी देहातीत) होती[cite: 1]. ते कुठल्याही घरात लगबगीने घुसत[cite: 1]. घरधन्याने भाकरीचा तुकडा दिला तर खात, नाहीतर पुढे निघून जात[cite: 1]. कधी ओहोळातील पाणी ओंजळीने पित तर कधी तीन-तीन दिवस कडक उपाशी राहत[cite: 1].

अन्नाबाबत महाराजांची कोणतीही आवड-निवड नव्हती[cite: 1]. भक्ताने आणलेले पंचपक्वान्न असो वा कुत्सितपणे कुणी दिलेला तिखट वाटलेल्या मिरच्यांचा गोळा असो, महाराज अत्यंत प्रसन्न भावाने दोन्ही ग्रहीत करत[cite: 1]. तथापि, गरिबाच्या घरी सहज उपलब्ध होणारी **ज्वारीची भाकरी, अंबाडीची भाजी, पिठले, मुळ्याच्या शेंगा, हिरव्या मिरच्या आणि पिठीसाखर** हे पदार्थ त्यांना अतिशय प्रिय होते[cite: 1]. म्हणूनच आजही शेगाव संस्थानात महाप्रसादासाठी ज्वारीची भाकरी आणि पिठले-भाजीचा नैवेद्य दाखवला जातो[cite: 1]. याशिवाय, चांदीच्या मोठ्या वाडग्यातून मिळणारा गरमागरम चहा पाहून महाराज अत्यंत प्रसन्न होत असत[cite: 1].

४. अक्कलकोटचे स्वामी समर्थ व दत्त परंपरेचा संबंध

आख्यायिकेनुसार आणि जुन्या संदर्भांनुसार, शेगावी प्रकट होण्यापूर्वी गजानन महाराज हे बाल दिगंबर अवस्थेत अक्कलकोटचे दत्तावतारी **श्री स्वामी समर्थ महाराजांच्या** सहवासात राहिले होते[cite: 1]. तेथे त्यांनी अनेक बाललीला दाखवल्या[cite: 1]. स्वामी समर्थांनी त्यांना त्यांच्या अवताराची आणि कार्याची अनुभूती करून दिली व गुरुदीक्षा देऊन विदर्भात कार्य करण्यासाठी पाठवले[cite: 1]. गजानन महाराज हे पूर्णपणे दत्त परंपरेतील सिद्ध योगी मानले जातात[cite: 1].

५. महाराजांचे प्रमुख पट्टशिष्य आणि अनन्य भक्त

श्री गजानन महाराजांच्या वास्तव्याने शेगावातील आणि महाराष्ट्रातील अनेक सामान्यांतील सामान्य माणसे पावन झाली व संतमंडळात जाऊन पोहोचली[cite: 1]. त्यांच्या काही प्रमुख भक्तांचा परिचय खालीलप्रमाणे आहे[cite: 1]:

१. बंकटलाल अग्रवाल

शेगावचे प्रतिष्ठित रहिवासी बंकटलाल यांनी महाराजांमधील ईश्वरत्व सर्वात प्रथम ओळखले[cite: 1]. त्यांनी आपल्या वाड्याचा दुसरा मजला पूर्णपणे महाराजांसाठी राखून ठेवला होता व ते स्वतः पहिल्या मजल्यावर राहून महाराजांची दिवस-रात्र सेवा करत[cite: 1]. जानकीराम सोनाराने जेव्हा महाराजांना चिलीमीसाठी विस्तव नाकारला, तेव्हा महाराजांच्या आज्ञेने बंकटलाल यांनी चिलीमीवर कोरडी काडी धरली अन् अग्नी प्रकट झाला[cite: 1]! बंकटलाल यांनी आयुष्यभर महाराजांची सेवा केली आणि १९२६ मध्ये देह सोडला[cite: 1].

२. पितांबर सैतवाल (शिंपी)

बंकटलाल यांचे बालमित्र असलेले पितांबर हे महाराजांचे पट्टशिष्य होते[cite: 1]. महाराजांनी त्यांची गुरुभक्ती पाहून त्यांना कोंडोली या गावी मठाची स्थापना करण्यासाठी पाठवले[cite: 1]. १९०२ मध्ये पितांबर यांनी महाराजांच्या कृपेने एका वाळलेल्या सुक्या आंब्याच्या झाडाला हिरवीगार पाने आणून दाखवून चमत्कार घडवला[cite: 1]. १९१३ मध्ये पितांबर यांनी देह ठेवला[cite: 1].

३. भास्कर पाटील (अकोली जहागीर)

१८८८ च्या भीषण दुष्काळात अकोली जहागीर येथे महाराजांनी भास्कर पाटील यांच्या शेतातील तब्बल १२ वर्षांपासून कोरड्या असलेल्या विहिरीला केवळ ईश्वरी प्रार्थनेने पाणी आणून जलमय केले[cite: 1]. या चमत्काराने प्रभावित होऊन भास्कर पाटील यांनी घरदार सोडून महाराजांच्या सेवेत स्वतःला झोकून दिले[cite: 1]. १९०७ मध्ये महाराजांच्या समक्ष त्यांनी देह सोडला आणि महाराजांनी स्वहस्ते त्यांना आडगाव येथे समाधी दिली[cite: 1].

४. सेवाधारी बाळाभाऊ (उत्तराधिकारी)

मुंबईच्या टपाल खात्यात (पोस्टात) नोकरीला असणारे बाळाभाऊ हे अत्यंत सुशिक्षित ब्राह्मण गृहस्थ होते[cite: 1]. महाराजांच्या दर्शनाने विरक्त होऊन त्यांनी नोकरीचा राजीनामा दिला आणि महाराजांची अनन्यभावाने सेवा केली[cite: 1]. समाधी घेण्यापूर्वी महाराजांनी बाळाभाऊंना आपल्या गादीवर बसवून संस्थानाचे उत्तराधिकारी केले[cite: 1]. महाराजांच्या विरहाने अवघ्या दोन वर्षांत (१९१२ मध्ये) बाळाभाऊंनी देह सोडला[cite: 1]. त्यांची समाधी शेगाव मंदिर परिसरातच आहे[cite: 1].

५. हरी पाटील आणि कृष्णाजी पाटील

शेगावचे नामवंत आणि कुस्तीचे शौकीन असलेल्या हरी पाटलांना महाराजांनी तालमीत स्वतःच्या अफाट ताकदीचा नव्हे तर योगसामर्थ्याचा परिचय करून दिला[cite: 1]. महाराजांनी त्यांना 'मला बसल्या जागेवरून हलवून दाखव' असे आव्हान दिले, परंतु सर्व ताकद पणाला लावूनही हरी पाटील महाराजांना तीळभर हलवू शकले नाहीत[cite: 1]. पुढे हरी पाटलांनी संस्थानाचा कारभार अनेक वर्षे अत्यंत कुशलतेने सांभाळला[cite: 1].

६. डॉ. भाऊ कवर

डॉ. त्र्यंबक (भाऊ) रामाराम कवर हे अत्यंत धार्मिक वृत्तीचे डॉक्टर होते[cite: 1]. **सन १९०६ मध्ये भाऊ कवर यांनीच कॅमेऱ्याद्वारे श्री गजानन महाराजांचा जगप्रसिद्ध, शाल पांघरलेला आणि चिलीम हातात असलेला मूळ फोटो काढला होता**[cite: 1].

६. महाराजांच्या अलौकिक लीला आणि चमत्कार

गजानन महाराजांचे जीवन हे विविध दिव्य लीलांनी भरलेले होते[cite: 1]. तथापि, महाराजांनी हे चमत्कार केवळ प्रसिद्धीसाठी केले नाहीत, तर अहंकारी लोकांचे गर्वहरण करण्यासाठी आणि भक्तांच्या दुःखाचे निवारण करण्यासाठी केले[cite: 1]:

• **ब्रह्मगिरी गोसाव्याचे गर्वहरण:** पलंग पेटवून देऊन त्यावर बसून महाराजांनी स्वतःचा दाह होऊ दिला नाही आणि अहंकारात बुडलेल्या ब्रह्मगिरी गोसाव्याचे डोळे उघडले[cite: 1].
• **कोरड्या विहिरीला पाणी:** अकोली येथील दुष्काळात १२ वर्षे कोरड्या असलेल्या विहिरीला क्षणात तुडुंब भरले[cite: 1].
• **गंगाभारतींचा महारोग निवारण:** १९०८ मध्ये संतप्त व महारोगाने ग्रस्त असलेल्या गंगाभारती या भक्ताला पूर्णपणे रोगमुक्त केले[cite: 1].
• **मुंडगावचा अतिवृष्टीपासून बचाव:** झ्यामसिंग राजपूत यांच्या भंडारा कार्यक्रमात मुसळधार पावसाचे संकट आले असताना आकाशाकडे पाहून ढग दूर केले व भंडारा निर्विघ्न पार पाडला[cite: 1].
• **जठार साहेबांना उपदेश:** नग्न राहतात म्हणून चौकशी करणाऱ्या जठार साहेबांना महाराजांनी "तुला काय करणे यासी | चिलिम भरावी वेगेसी" असा सडेतोड आध्यात्मिक बोध केला[cite: 1].

७. उपदेश, विरक्ती आणि भ्रमंती

महाराजांनी कर्ममार्ग, भक्तीमार्ग आणि योगमार्ग या तिन्ही मार्गांचा सुरेख संगम साधून आत्मज्ञान कसे मिळवावे हे सोप्या भाषेत सांगितले[cite: 1]. गोविंदपंत टाकळीकर या कीर्तनकारास त्यांनी बोध केला की "कीर्तन हे ईश्वरप्राप्तीचे साधन असावे, पोट भरण्याचा व्यवसाय नव्हे!"[cite: 1]

आपल्या ३२ वर्षांच्या प्रकट कालावधीत महाराजांचे मुख्य केंद्र शेगाव असले, तरी त्यांनी विदर्भातील अकोला, मलकापूर, नागपूर, अकोट, दर्यापूर, नांदुरा, खामगाव, रामटेक, अमरावती आणि नाशिक-त्र्यंबकेश्वर येथे भ्रमंती केली[cite: 1]. नाशिक येथील अत्यंत दुर्गम असलेल्या ब्रह्मगिरी पर्वतावर आणि गहिनीनाथांच्या गुंफेत ते आवर्जून जात असत[cite: 1]. तसेच दरवर्षी पंढरपूरची आषाढी वारी ते भक्तांसोबत अत्यंत आनंदाने करत असत[cite: 1].

८. संजीवन समाधी सोहळा

आपल्या अवतारकार्याची समाप्ती जवळ आली आहे हे ओळखून महाराजांनी हरी पाटलांसोबत पंढरपूर येथे जाऊन श्री विठ्ठलाचे दर्शन घेतले[cite: 1]. विठ्ठलाच्या आज्ञेने त्यांनी शेगाव येथेच संजीवन समाधी घेण्याचे निश्चित केले आणि **भाद्रपद शुद्ध ऋषीपंचमी** हा पावन दिवस ठरवला[cite: 1].

समाधी घेण्यापूर्वी भक्तांना धीर देताना महाराज उद्गारले:

दिनांक **८ सप्टेंबर १९१० (ऋषीपंचमी)** रोजी लक्षावधी भक्तांच्या अश्रूंच्या साक्षीने महाराजांनी शेगाव येथे संजीवन समाधी घेतली[cite: 1]. देहाला सुवासिक अभ्यंगस्नान घालून, अबीर, गुलाल आणि तुळशीची उधळण करत रथातून भव्य मिरवणूक काढण्यात आली व शास्त्राप्रमाणे उत्तराभिमुख स्थितीत समाधी गुहेत देह ठेवून समाधीची शिळा बंद करण्यात आली[cite: 1].

९. श्री गजानन विजय ग्रंथ व दासगणू महाराज

श्री गजानन महाराजांचे अलौकिक चरित्र आणि लीला भावी पिढ्यांपर्यंत पोहोचवण्याचे महान कार्य **संत दासगणू महाराज** यांनी केले[cite: 1]. त्यांनी रचलेला **'श्री गजानन विजय'** हा ग्रंथ आज महाराष्ट्रातील घरोघरी अत्यंत श्रद्धेने वाचला जातो[cite: 1]. २१ अध्यायांच्या या ग्रंथाचे नित्य पारायण केल्याने भक्तांचे संकट दूर होऊन मनोकामना पूर्ण होतात असा अढळ विश्वास आहे[cite: 1]. या ग्रंथाचा संस्कृत अनुवाद येवला येथील प्रसिद्ध विद्वान पं. डॉ. श्रीप्रसादशास्त्री कुलकर्णी यांनी केला आहे[cite: 1].

१०. श्री गजानन महाराज संस्थान आणि पंढरपूर पालखी

महाराजांच्या हयातीतच १९०८ मध्ये भक्तांनी 'श्री गजानन महाराज संस्थान' या ट्रस्टची स्थापना केली[cite: 1]. आज हे संस्थान जगातील सर्वोत्तम, अत्यंत शिस्तबद्ध आणि पारदर्शक सेवाभावी संस्थानांपैकी एक मानले जाते[cite: 1].

• **मंदिर व स्वच्छता:** काळ्या पाषाणातील मुख्य समाधी मंदिर, परिसर, आनंद सागर उद्यान आणि भोजन व्यवस्था येथील अभूतपूर्व स्वच्छता, शांतता आणि सेवेकऱ्यांची नम्रता थक्क करणारी आहे[cite: 1].
• **महाप्रसाद व बससेवा:** रेल्वे स्टेशन ते मंदिरापर्यंत मोफत बससेवा आणि रोज हजारो भक्तांना प्रेमाने वाढला जाणारा मोफत भोजन प्रसाद हे या संस्थानाचे मुख्य वैशिष्ट्य आहे[cite: 1].
• **शेगाव पालखी परंपरा:** १९६७ सालापासून दरवर्षी आषाढी वारीसाठी शेगावाहून पंढरपूरकडे निघणारी गजानन महाराजांची पालखी ही देहू-आळंदीनंतरची सर्वात शिस्तबद्ध आणि मोठी पालखी मानली जाते[cite: 1]. अश्वासह हजारो वारकरी या वारीत सहभागी होतात[cite: 1].