संत भानुदास महाराज

🔷 १. प्रस्तावना: संकटाच्या काळात पंढरीचे रक्षण करणारे तारणहार

मराठी संत परंपरेमध्ये **संत भानुदास महाराज** (इ.स. १४४८ - १५१३) यांचे स्थान अत्यंत अद्वितीय आणि मानाचे आहे. ते केवळ एक शांत, भजनी संत नव्हते, तर वारकरी संप्रदायाच्या अस्मितेचे रक्षक होते. संत ज्ञानेश्वर आणि नामदेवांच्या कालखंडानंतर, जेव्हा परकीय आक्रमणांमुळे आणि राजकीय घडामोडींमुळे पंढरपूरचे वैभव धोक्यात आले होते, तेव्हा भानुदास महाराजांनी संप्रदायाला नवसंजीवनी दिली.

त्यांची सर्वात मोठी ऐतिहासिक कामगिरी म्हणजे साक्षात विजयनगरच्या साम्राज्यातून विठ्ठलाची मुख्य मूर्ती परत महाराष्ट्रात, पंढरपूरच्या मंदिरात आणणे! त्यांच्या या महान भक्ती आणि त्यागाच्या कुळात पुढे साक्षात **जगद्गुरू संत एकनाथ महाराज** यांचा जन्म झाला. भानुदास महाराजांच्या जीवन प्रवासाची ही गाथा प्रत्येक वारकऱ्याला अभिमान देणारी आहे.

🔷 २. जन्म, बालपण आणि बालपणीचे सूर्योपासक

संत भानुदास महाराजांचा जन्म गोदावरीच्या तीरावर वसलेल्या ऐतिहासिक आणि सांस्कृतिकदृष्ट्या समृद्ध असलेल्या **'पैठण'** (प्रतिष्ठानपुर) या नगरीत एका ऋषितुल्य ब्राह्मण कुटुंबात झाला. त्यांच्या जन्माविषयी एक कथा सांगितली जाते की, ते बालपणी अत्यंत शांत आणि देवाच्या ध्यानात मग्न असायचे. सुरुवातीला ते 'सूर्याचे' (भानूचे) निस्सीम उपासक होते, म्हणून त्यांचे नाव 'भानुदास' (सूर्याचा दास) ठेवण्यात आले.

पुढील काळात संतांच्या संगतीमुळे आणि पंढरीच्या वारीच्या प्रभावामुळे त्यांच्या मनात विठ्ठलभक्तीचे बीज रुजले. त्यांनी सूर्याच्या प्रकाशात साक्षात पांडुरंगाचे रूप पाहिले आणि ते विठ्ठलमय झाले. तरुण वयात पदार्पण केल्यानंतर त्यांनी घराची जबाबदारी सांभाळत कापडाचा व्यवसाय सुरू केला.

🔷 ३. सत्याचा व्यापार: कापडी व्यवसाय आणि प्रामाणिकपणा

भानुदास महाराज हे पैठणमध्ये कापडाचा व्यापार करायचे. परंतु, त्यांचा व्यापार इतर व्यापाऱ्यांसारखा नफा कमावण्याचा नव्हता, तर तो 'सत्याचा व्यापार' होता. ते कापड विकताना ग्राहकांकडून कधीही जास्त पैसे घेत नसत. कापडाची जी खरेदी किंमत असेल, त्यात अगदी किरकोळ नफा ठेवून ते माल विकायचे.

एकदा काही चोरांनी त्यांच्या कापडाची गाठोडी चोरली. पण भानुदास महाराजांनी चोरांचा द्वेष केला नाही, उलट "देवाला हवे असेल म्हणून त्याने नेले," असा विरक्त भाव ठेवला. पुढे ते चोर जेव्हा पकडले गेले आणि भानुदास महाराजांच्या प्रामाणिकपणाची त्यांना जाणीव झाली, तेव्हा त्यांनी महाराजांचे पाय धरून माफी मागितली. प्रपंच करता करता परमार्थ कसा सांभाळावा, याचा एक उत्तम आदर्श त्यांनी पैठण नगरीत घालून दिला होता.

🔷 ४. ऐतिहासिक संकट: पंढरपूरची विठ्ठलमूर्ती कर्नाटकात!

इ.स. १५ व्या शतकाच्या उत्तरार्धात दक्षिण भारतात **विजयनगरचे साम्राज्य** अत्यंत वैभवशाली होते. तेथील महान आणि विठ्ठलभक्त राजे **कृष्णदेवराय** एकदा पंढरपूरच्या यात्रेला आले. पंढरीचा सोहळा आणि साक्षात विठ्ठलाची ती मनमोहक मूर्ती पाहून राजा भारावून गेला. राजाच्या मनात विचार आला की, "एवढ्या सुंदर देवाचे मंदिर माझ्या राजधानीत (हंपी येथे) असायला हवे, जिथे मी रोज त्याची राजेशाही पूजा करू शकेन."

राजे कृष्णदेवराय यांनी पंढरपूरच्या तत्कालीन पुजाऱ्यांशी आणि अधिकाऱ्यांशी चर्चा करून, विठ्ठलाची मुख्य मूर्ती आपल्या सोबत विजयनगरला (हंपी, कर्नाटक) नेली. तिथे त्यांनी विठ्ठलासाठी एक अतिशय भव्य, नक्षीकाम केलेले पाषाणाचे मंदिर (विठ्ठल स्वामी मंदिर) बांधले आणि मूर्तीची प्रतिष्ठापना केली. जेव्हा पंढरपूरचा विठ्ठल गेला, तेव्हा संपूर्ण महाराष्ट्र आणि वारकरी संप्रदाय पोरका झाला. पंढरीची वारी आणि कीर्तन सुनं सुनं वाटू लागले.

🔷 ५. भानुदास महाराजांचा विडा आणि हंपीकडे प्रस्थान

पंढरपूरला विठ्ठलाचे विटेवरील रूप दिसत नाही हे पाहून वारकऱ्यांचे हृदय हेलावले. या संकटाच्या काळात पैठणचे संत भानुदास महाराज पुढे आले. त्यांनी पंढरीच्या रिकाम्या गाभाऱ्यात उभे राहून प्रतिज्ञा केली की, "माझा मायबाप विठ्ठल जोपर्यंत पंढरपुरात परत येत नाही, तोपर्यंत मी अन्न-पाणी ग्रहण करणार नाही! मी स्वतः कर्नाटकात जाऊन माझ्या देवाला परत घेऊन येईन!"

भानुदास महाराजांनी हातामध्ये टाळ-चिपळ्या घेतल्या आणि ते एकटेच पायी चालत पंढरपूरहून विजयनगरच्या (हंपी) दिशेने निघाले. मुखात केवळ 'विठ्ठल विठ्ठल' हा एकच गजर होता. अनेक दिवसांची कठीण पायी वाट तुडवत, जंगले आणि नद्या पार करत भानुदास महाराज शेवटी विजयनगरच्या राजधानीत दाखल झाले.

"आणिला पंढरीचा राणा ।
भानुदासे पंढरीच्या विठ्ठला आणिला गुणा ॥"

🔷 ६. विजयनगरच्या राजवाड्यातील सत्त्वपरीक्षा आणि चमत्कार

विजयनगरला पोहोचल्यावर भानुदास महाराज सरळ राजाच्या महालात गेले, जिथे विठ्ठलाची मूर्ती ठेवली होती. रात्रीच्या वेळी सर्व रक्षक झोपलेले असताना महाराज गाभाऱ्यात शिरले आणि विठ्ठलाच्या मूर्तीला मिठी मारून रडू लागले. त्यांनी देवाला आळवणी केली, "देवा, तुझ्याविना तुझी पंढरी पोरकी झाली आहे, चल माझ्यासोबत मायदेशी!" असे म्हणतात की, भानुदास महाराजांची ती अथांग भक्ती पाहून साक्षात विठ्ठलाच्या डोळ्यातूनही अश्रू आले आणि देवाने स्वतःच्या गळ्यातील रत्नांचा हार काढून भानुदास महाराजांच्या गळ्यात घातला.

सकाळी जेव्हा पुजाऱ्यांनी मंदिराचे दरवाजे उघडले, तेव्हा राजाचा मौल्यवान हार विठ्ठलाच्या गळ्यात नव्हता, तर तो तिथे उभ्या असलेल्या एका मराठी साधूच्या (भानुदास महाराजांच्या) गळ्यात होता! चोराचा संशय घेऊन रक्षकांनी भानुदास महाराजांना पकडले आणि राजा कृष्णदेवराय यांच्यासमोर उभे केले. राजाने संतापून विचारणा केली, पण महाराजांनी शांतपणे सांगितले, "हा हार मी चोरला नाही, माझ्या विठ्ठलाने मला प्रेमाने दिला आहे!" राजाने यावर विश्वास ठेवला नाही आणि भानुदास महाराजांना तात्काळ 'सुळावर' चढवण्याची (मृत्यूदंडाची) शिक्षा सुनावली.

🔷 ७. सुळाचा झाला सुवर्णवृक्ष आणि राजाचे शरणागमन

राजे कृष्णदेवराय यांच्या आज्ञेवरून सैनिकांनी संत भानुदास महाराजांना वधस्तंभापाशी (सुळापाशी) आणले. मृत्यू समोर उभा असतानाही भानुदास महाराजांच्या चेहऱ्यावर भीतीचा एकही लवलेश नव्हता. त्यांनी पांडुरंगाचा धावा करत टाळ वाजवून भजन सुरू केले.

आणि त्याच क्षणी संपूर्ण विजयनगर साम्राज्य थक्क झाले! सैनिकांनी जसा भानुदास महाराजांना सुळावर चढवण्याचा प्रयत्न केला, तसा तो लोखंडी आणि अणकुचीदार सूळ एका क्षणात मऊ पडला आणि त्याचे रूपांतर एका **अतिशय सुंदर आणि सुगंधी वृक्षात (फुलांच्या झाडात)** झाले! हा अभूतपूर्व चमत्कार पाहून राजे कृष्णदेवराय यांचे डोळे उघडले. त्यांना समजले की हा कोणी साधा चोर किंवा साधू नसून साक्षात विठ्ठलाचा परमप्रिय भक्त आहे. राजा स्वतः धावत आला आणि त्याने भानुदास महाराजांचे पाय धरून क्षमा मागितली.

राजाने भानुदास महाराजांना विचारले, "महाराज, माझी चूक मला उमगली आहे. आता मी तुमची काय सेवा करू?" त्यावर भानुदास महाराज म्हणाले, "राजे, मला काहीही नको, फक्त माझ्या पंढरीच्या विठ्ठलाला सन्मानाने महाराष्ट्रात परत जाण्याची परवानगी द्या!" राजाने आनंदाने आणि मोठ्या आदराने सोन्याच्या रथात विठ्ठलाची मूर्ती ठेवून ती भानुदास महाराजांच्या स्वाधीन केली. अशा प्रकारे भानुदास महाराजांनी आपल्या प्राणांची बाजी लावून पंढरीचा राणा परत आणला.

🔷 ८. क्षेत्र पैठण येथील महासमाधी आणि 'नाथ' कुळाचा पाया

विठ्ठलाची मूर्ती पंढरपुरात सुरक्षित आणून तिची पुन्हा रीतसर स्थापना केल्यानंतर वारकरी संप्रदायामध्ये भानुदास महाराजांना देवासारखे स्थान मिळाले. या महान कामगिरीनंतर त्यांनी आपला उरलेला काळ गोदावरीच्या काठावर असलेल्या आपल्या लाडक्या **'पैठण'** नगरीत विठ्ठल भक्तीत घालवला. इ.स. १५१३ मध्ये कार्तिक शुद्ध एकादशीच्या (कार्तिकी एकादशी) पवित्र दिवशी त्यांनी पैठण येथे महासमाधी घेतली.

संत भानुदास महाराजांनी लावलेले हे भक्तीचे रोपटे पुढे त्यांच्याच कुळात अथांग वटवृक्ष बनले. त्यांचे पणतू म्हणजेच **जगद्गुरू संत एकनाथ महाराज** यांनी संपूर्ण महाराष्ट्राला 'भागवत धर्माचा' संदेश दिला. आज पैठण येथे संत भानुदास महाराजांचे समाधी मंदिर आहे आणि नाथ षष्ठी सोहळ्याच्या वेळी एकनाथ महाराजांच्या पालखीसोबत भानुदास महाराजांचाही मोठा जयजयकार केला जातो.

📚 ९. संत भानुदास महाराज यांच्यावरील प्रमुख मराठी पुस्तके

भानुदास महाराजांचा इतिहास, विजयनगरची स्वारी आणि पैठणची संत परंपरा समजून घेण्यासाठी खालील पुस्तके अत्यंत उपयुक्त आहेत: