संत भानुदास

१. प्रस्तावना: विठ्ठलभक्त कीर्तनकार आणि एकनाथांचे पणजोबा

संत भानुदास हे पंधराव्या आणि सोळाव्या शतकाच्या सुरुवातीच्या काळातील वारकरी संत मानले जातात. त्यांचा काळ शके १३७० ते १४३५ (सुमारे इ.स. १४४८ ते १५१३) असा सांगितला जातो. संत एकनाथ महाराजांचे ते पणजोबा होते, आणि एकनाथांच्या घराण्यातील विठ्ठलभक्तीची परंपरा भानुदासांपासून पुढे सुरू राहिली, असे चरित्रांतून दिसते.

भानुदासांविषयी सर्वात प्रसिद्ध कथा म्हणजे विजयनगरला नेलेली पंढरपूरची विठ्ठलमूर्ती त्यांनी परत आणली, ही कथा. ही कथा लोकपरंपरेत आणि महीपतींच्या भक्तविजयात आलेली आहे. तिच्या ऐतिहासिक तपशिलांविषयी संशोधकांनी प्रश्न उपस्थित केले आहेत; त्यामुळे या लेखात परंपरेतील कथा आणि इतिहासकारांचे मत वेगवेगळे मांडले आहे.

२. घराणे, बालपण आणि सूर्योपासना

भानुदास ऋग्वेदी ब्राह्मण कुळात जन्मले. त्यांच्या घराण्यात पंढरीच्या विठ्ठलाची भक्ती पिढ्यान् पिढ्या चालत आली होती, असे चरित्रात येते. त्यांचे घराणे पैठण येथील होते, असे सामान्यतः मानले जाते; त्यांचे पणतू एकनाथ यांचा जन्म पैठण येथे झाला. जन्माचे नेमके ठिकाण आणि आई-वडिलांची नावे उपलब्ध स्रोतांत स्पष्ट सांगितलेली नाहीत.

बालपणाबद्दल एक कथा सांगितली जाते. अभ्यासात शिक्षा झाल्यामुळे लहान भानुदास घर सोडून गेले आणि एका जुन्या मंदिरात सूर्यनारायणाच्या मूर्तीजवळ राहून सूर्याची उपासना करू लागले. त्यांच्या निष्ठेमुळे सूर्यदेवाने त्यांना दर्शन दिले आणि पांडुरंगाची सेवा करण्यास सांगितले, अशी परंपरा आहे. पुढे आई-वडील त्यांना घरी घेऊन गेले. रोज एक ब्राह्मण भोजन देतो, असे भानुदासांनी सांगितले, तो सूर्यदेवच होता असा विश्वास पालकांना वाटला. यावरून त्यांचे नाव "भानुदास" म्हणजे सूर्याचा दास असे पडले, असे सांगितले जाते.

सूर्योपासनेनंतर त्यांचे मन विठ्ठलभक्तीकडे वळले. हे वळण त्यांच्या कुळातील विठ्ठलभक्तीच्या परंपरेशी जुळणारे होते.

३. प्रपंच, कापड व्यापार आणि सत्यनिष्ठा

विवाहानंतर काही काळाने भानुदासांना प्रपंच चालवणे कठीण झाले. त्या वेळी काही नातेवाइकांनी आणि सद्गृहस्थांनी त्यांना भांडवल देऊन कापडाचा व्यापार सुरू करून दिला, असे सांगितले जाते. हा व्यापार ते सत्यनिष्ठेने करत. मालाची खरेदी किंमत आणि स्वतःचा नफा ग्राहकांना स्पष्टपणे सांगून ते विक्री करत, त्यामुळे ग्राहक त्यांच्याकडे वळू लागले. प्रपंचातील कामे करतानाही त्यांनी पंढरीची वारी चुकवली नाही, अशीही नोंद येते.

त्यांच्या प्रामाणिकपणामुळे इतर व्यापाऱ्यांना त्यांचा हेवा वाटू लागला, अशी कथा सांगितली जाते. एका एकादशीच्या दिवशी या व्यापाऱ्यांनी त्यांचा घोडा सोडून दिला आणि माल लपवला. परंपरेनुसार पांडुरंगाने ब्राह्मणाचे रूप घेऊन घोडा पकडला आणि मालाच्या गाठोड्याचे रक्षण केले. त्याच रात्री दरोडा पडला, पण भानुदासांचा माल सुरक्षित राहिला, असे सांगितले जाते. या प्रसंगानंतर ते कायमचे कीर्तनसेवेकडे वळले, असे चरित्रात येते. सत्यनिष्ठ, निर्भय आणि सरळ स्वभावाचे संत म्हणून त्यांची परंपरेत ओळख आहे.

४. विठ्ठलमूर्तीचा प्रसंग: पार्श्वभूमी

परंपरेनुसार विजयनगर साम्राज्याचे राजे कृष्णदेवराय यांनी पंढरपूरची विठ्ठलमूर्ती आपल्या राजधानीत नेली. कृष्णदेवरायाची कारकीर्द इ.स. १५०९ ते १५३० मानली जाते. हंपी येथे विजयनगर काळातील विठ्ठल मंदिर आजही आहे, आणि विठ्ठलउपासनेशी त्याचा संबंध जोडला जातो.

मूर्ती पंढरपुरात नसल्याने वारकरी व्याकूळ झाले, आषाढी वारी जवळ येत होती, तेव्हा भानुदासांनी मूर्ती परत आणण्याचा निश्चय केला, असे सांगितले जाते. त्या काळात पंढरीची वारी आणि विठ्ठलदर्शन हे वारकऱ्यांच्या उपासनेचे केंद्र होते, त्यामुळे ही कथा वारकरी परंपरेत आजही आदराने सांगितली जाते.

५. मूर्ती परत आणण्याची परंपरागत कथा

कथेनुसार भानुदास विजयनगरला पोहोचले आणि रात्री विठ्ठलमूर्तीजवळ गेले. त्यांनी देवाला आपल्यासोबत पंढरपूरला येण्याची विनंती केली. विठ्ठलाने आपल्या गळ्यातील रत्नहार त्यांच्या गळ्यात घातला आणि तू पुढे जा, मी येतो, असे सांगितले, अशी कथा आहे.

दुसऱ्या दिवशी मूर्तीच्या गळ्यातील हार दिसला नाही आणि तो भानुदासांच्या गळ्यात सापडला. त्यामुळे त्यांना चोर ठरवून पकडण्यात आले आणि शिक्षा म्हणून सुळावर चढवण्याचा आदेश दिला गेला, असे सांगितले जाते. शिक्षेसाठी बांधलेल्या वाळलेल्या लाकडाला पालवी फुटली, ही घटना पाहून राजाला पश्चात्ताप झाला आणि त्याने मूर्ती भानुदासांच्या स्वाधीन केली, अशी परंपरा आहे.

मूर्ती पंढरपूरला परत आणली गेली आणि तिची पुन्हा स्थापना झाली, असे सांगितले जाते. परंपरेत असेही सांगितले जाते की यानंतर कार्तिकी एकादशीला विठ्ठलाचा रथोत्सव सुरू झाला. या दोन्ही गोष्टी परंपरेतील नोंदी आहेत; त्यांसाठी स्वतंत्र ऐतिहासिक कागदपत्रे ज्ञात नाहीत.

६. कथा आणि इतिहास: संशोधकांचे प्रश्न

इतिहासकार ग. ह. खरे यांच्या मतानुसार विजयनगर येथील विठ्ठलमंदिरातील शिलालेख (इ.स. १५३३ ते १५६४) मूर्ती तेथे असल्याचे दर्शवतात. कृष्णदेवरायाने मूर्तीसाठी विठ्ठलस्वामी मंदिर बांधायला घेतले, पण विजयनगर साम्राज्य नष्ट होईपर्यंत (इ.स. १५६५) ते पूर्ण झाले नव्हते, असेही म्हटले जाते.

कृष्णदेवरायाची कारकीर्द इ.स. १५०९ पासून आणि भानुदासांचा काळ इ.स. १५१३ पर्यंत मानला जात असल्याने, मूर्ती कोणत्या काळात परत आणली गेली हे ठामपणे सांगणे कठीण आहे. परत आणलेली मूर्ती मूळ पंढरपूरची होती की विजयनगरातील मूर्तीची प्रतिकृती होती, हा प्रश्नही काही संशोधकांनी उपस्थित केला आहे. त्यामुळे ही घटना भक्तिपरंपरेतील कथा म्हणून आणि इतिहासकारांची चर्चा म्हणून अशा दोन्ही दृष्टींनी समजून घेणे योग्य ठरते.

७. कीर्तन, रचना आणि साहित्यातील नोंद

भानुदास कीर्तनकार म्हणून ओळखले जात. त्यांच्या नावावर विठ्ठलभक्तीपर रचना नोंदवल्या जातात, आणि काही अभंग व आख्यायिका परंपरेने जपल्या गेल्या आहेत. त्यांच्या अभंगांची नेमकी संख्या स्रोतांत सांगितलेली नाही.

महीपतींच्या भक्तविजय ग्रंथात संत भानुदासांवर दोन अध्याय आहेत. आधुनिक मराठी साहित्यात त्यांच्या कथेवर आधारित अशोक देशपांडे यांची "देव आले पंढरीला" ही कादंबरी आणि न. चिं. केळकर यांचे "संत भानुदास" हे नाटक आहे.

८. समाधी: पंढरपूर

परंपरेनुसार कार्तिकी एकादशीचा सोहळा झाल्यानंतर भानुदासांनी देह ठेवला. त्यांची समाधी पंढरपूर येथे विठ्ठल मंदिर परिसरात आहे; प्रवेशद्वाराजवळ उजव्या बाजूला (सोळखांबी मंडपाजवळ) ती असल्याचे सांगितले जाते. आज ती पादुकांच्या स्वरूपात आहे, अशीही नोंद येते.

काही जुन्या पानांवर भानुदासांची समाधी पैठण येथे असल्याचे सांगितले जाते, पण उपलब्ध नोंदींनुसार समाधी पंढरपूर येथे आहे. पैठण हे त्यांच्या कुळाचे आणि पणतू एकनाथ महाराजांचे स्थान आहे.

९. एकनाथ महाराजांशी असलेले कुळाचे नाते

एकनाथ महाराजांच्या कुळाचा क्रम असा सांगितला जातो: भानुदास, त्यांचा मुलगा चक्रपाणी, चक्रपाणींचा मुलगा सूर्यनारायण आणि सूर्यनारायणांचे पुत्र एकनाथ. एकनाथांचा जन्म इ.स. १५३३ च्या सुमारास पैठण येथे झाला. त्यांचे आई-वडील लहानपणीच निधन पावले आणि आजोबा चक्रपाणी यांनी त्यांचा सांभाळ केला, असे चरित्रात येते.

भानुदासांनी विठ्ठलभक्तीची जी परंपरा कुळात दृढ केली, ती पुढे एकनाथांच्या कीर्तन आणि भागवत धर्माच्या कार्यात दिसते, असे चरित्रकार नोंदवतात. एकनाथ महाराजांचे चरित्र वाचण्यासाठी संत एकनाथ महाराज हे पान उपयुक्त ठरेल.

१०. पंढरपूर, कार्तिकी वारी आणि संदर्भ

पंढरपूरची आषाढी आणि कार्तिकी या दोन वाऱ्या वारकरी परंपरेतील प्रमुख यात्रा मानल्या जातात. भानुदासांच्या कथेत आषाढी वारी जवळ आलेली असताना मूर्ती परत आणण्याचा निश्चय आणि कार्तिकी एकादशीशी जोडलेले रथोत्सवाचे आणि समाधीचे संदर्भ येतात, त्यामुळे त्यांचे चरित्र पंढरपूरच्या वारी-परंपरेशी घट्ट जोडलेले दिसते. वारीच्या परंपरेची सामान्य माहिती आषाढी वारी परंपरा या लेखात वाचता येईल.

विठ्ठलाला "कानडा" असेही संबोधले जाते आणि विठ्ठलाचा कर्नाटकाशी असलेला संबंध अभ्यासकांमध्ये चर्चेचा विषय आहे. भानुदासांची कथा विजयनगर (हंपी, कर्नाटक) आणि पंढरपूर (महाराष्ट्र) या दोन ठिकाणांना जोडते, त्यामुळे ती महाराष्ट्र-कर्नाटकाच्या सांस्कृतिक संबंधांच्या चर्चेतही येते.

११. चरित्रातील प्रसंगांतून मिळणारे विचार

भानुदासांच्या चरित्रकथांतून परंपरा पुढील विचार अधोरेखित करते:

• व्यापारातही सत्यनिष्ठा: खरेदी किंमत आणि नफा स्पष्ट सांगणे.
• प्रपंच सांभाळूनही नियमित वारी आणि कीर्तनसेवा.
• संकटातही विठ्ठलावर निष्ठा आणि निर्भयता.
• कुळातील भक्तीची परंपरा पुढच्या पिढीपर्यंत पोहोचवणे.

१२. नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न

१३. पुढील वाचन