श्री नृसिंह सरस्वती स्वामी महाराज

भगवान श्रीदत्तात्रेयांचा पहिला अवतार श्रीपाद श्रीवल्लभ यांच्यानंतर त्यांचे उत्तरावतार म्हणून श्री नृसिंह सरस्वती स्वामी महाराज अवतरले. तेराव्या शतकाच्या उत्तरार्धात आणि चौदाव्या शतकाच्या प्रारंभी, ज्या वेळी धर्म ग्लानीस आला होता, त्या काळात त्यांनी दत्त उपासनेला एक नवी दिशा दिली. महाराष्ट्राच्या अध्यात्मिक व सांस्कृतिक जीवनात ते दीपस्तंभासारखे मार्गदर्शक ठरले. 'श्री गुरुचरित्र' या वेदतुल्य ग्रंथाचे ते मुख्य नायक आहेत. गुरुचरित्रातील अध्याय ११ ते ५१ मध्ये त्यांचे संपूर्ण जीवनचरित्र ग्रथित करण्यात आले आहे.

👶 जन्म, बालपण आणि अद्भुत ॐकार उच्चार

पूर्वावतारातील श्रीपाद श्रीवल्लभांच्या आशीर्वादाने कुरुगड्डीची अंबाबाई ही कऱ्हाडे ब्राह्मण घराण्यात जन्मली. तिचा विवाह कारंजा येथील माधव जोशी या शिवोपासकाशी झाला. या पवित्र दांपत्याच्या पोटी पौष शुद्ध द्वितीयेस शनिवारी माध्यान्हकाळी साक्षात श्रीदत्तप्रभूंनी सुपुत्र रूपाने जन्म घेतला. जन्मताच बाळ रडले नाही, तर त्यांनी स्पष्ट 'ॐ' असा उच्चार केला.

लहानपणापासून ते 'ॐ' कार व्यतिरिक्त दुसरा कोणताही शब्द बोलत नसत. त्यामुळे लोक त्यांना मुका समजायचे. वयाच्या सातव्या वर्षी त्यांच्या मुंजीचा बेत ठरला. मुंजीच्या वेळी त्यांनी लोखंडाला स्पर्श करून त्याचे ५२ कसी सोने करून दाखवले. मुंजीत गायत्री मंत्राची दीक्षा मिळताच, या बालकाने ऋग्वेद, यजुर्वेद आणि सामवेदाचे मंत्र स्पष्ट उच्चारून सर्व पंडितांना चकित केले. त्यानंतर लगेच आईकडे भिक्षा मागून त्यांनी तीर्थयात्रेला जाण्याचा मानस व्यक्त केला.

🚩 काशी प्रयाण, संन्यास दीक्षा व ७ मुख्य शिष्य

मातेच्या आग्रहास्तव १ वर्ष कारंजा येथे राहून, मातेला चार सुपुत्र होतील असा आशीर्वाद देऊन नरहरी श्री क्षेत्र काशीला निघाले. काशीमध्ये त्यांच्या कठोर साधनेने प्रभावित होऊन, वयोवृद्ध संन्यासी श्री कृष्णसरस्वती स्वामींनी त्यांना संन्यासाची चतुर्थाश्रम दीक्षा दिली आणि त्यांचे नाव 'श्री नृसिंह सरस्वती' असे ठेवले.

प्रयागक्षेत्री तीन वर्षांच्या वास्तव्यात त्यांना अनेक शिष्य लाभले. त्यापैकी सात जणांना त्यांनी संन्यास दीक्षा दिली. हे सात पट्टशिष्य पुढीलप्रमाणे:

1. माधव सरस्वती
2. बाळकृष्ण सरस्वती
3. उपेंद्र सरस्वती
4. सदानंद सरस्वती
5. ज्ञानज्योती सरस्वती
6. कृष्णसरस्वती
7. सिद्ध सरस्वती (श्री गुरुचरित्राचे वक्ते)

🛕 पावन तीर्थक्षेत्रे: औदुंबर, नरसोबावाडी व गाणगापूर

काशी आणि उत्तरेतील प्रवास आटोपून स्वामीजी दक्षिणेकडे आले. त्यांनी स्थापन केलेली तीन मुख्य दत्तक्षेत्रे आज संपूर्ण जगभरातील भक्तांसाठी प्रेरणास्थाने आहेत:

⚖️ श्री नृसिंह सरस्वती व प. पू. टेंबे स्वामी: अद्भूत साम्य

श्री नृसिंह सरस्वती स्वामी हे साक्षात ईश्वरी अवतार होते, तर १९ व्या शतकातील प. पू. श्रीमत् वासुदेवानंद सरस्वती (टेंबे) स्वामी महाराज हे आधुनिक काळातील मानवरूपी नृसिंह सरस्वतीच मानले जातात. दोघांच्या जीवनकार्यात कमालीचे साम्य दिसून येते:

• दोघांचा जन्म विदर्भ-कोकण परंपरेत झाला (कारंजा / माणगाव).
• दोघांनी बालपणीच मौंजीत गायत्री सिद्ध करून अगाध वेदविद्येचे दर्शन घडवले.
• दोघांनी संन्यासधर्म स्वीकारून आसेतू हिमाचल अनवाणी पायांनी पदभ्रमण केले.
• टेंबे स्वामींनीच जगात गुप्त झालेल्या कारंजा (जन्मस्थान) आणि पीठापूर या दत्तस्थानांचा शोध लावून ते नावारूपाला आणले.

🌸 कर्दळीवन महाप्रस्थान व समाधी प्रसंग

इ.स. १४५८ (बहुधान्य नाम संवत्सर, माघ असित प्रतिपदा, शुक्रवारी) गाणगापूरची ख्याती वाढल्यानंतर, म्लेच्छ राजाच्या आगमनानंतर स्वामीजींनी गुप्त रूपात राहण्याचा निर्णय घेतला. त्यांनी शिष्यांना श्रीशैल्य पर्वताकडे (कर्दळीवन) चालण्याचे सांगितले.

पाताळगंगेच्या पात्रात कर्दळीच्या पानांवर पुष्पांचे आसन तयार करण्यात आले. स्वामीजी त्यावर विराजमान झाले आणि प्रवाहाच्या दिशेने पुढे गेले. जाताना त्यांनी भक्तांच्या सांत्वनासाठी चार प्रसादाची शेवंतीची फुले पाठवली. पुढे हेच श्री नृसिंह सरस्वती स्वामी ३०० वर्षांनंतर कर्दळीवनातून श्री अक्कलकोट स्वामी समर्थ रूपात प्रकट झाले, अशी दत्त संप्रदायाची गाढ श्रद्धा आहे.

🕉️ समारोप

श्री नृसिंह सरस्वती स्वामी महाराज हे महाराष्ट्राच्या अध्यात्मिक इतिहासातील 'युगपुरुष' आहेत. त्यांनी स्थापन केलेल्या औदुंबर, नृसिंहवाडी आणि गाणगापूर या पावन क्षेत्रांवर आजही लाखो भाविकांच्या मनोकामना पूर्ण होतात. अधिक संत चरित्रे वाचण्यासाठी आमचा संत साहित्य विभाग नक्की पहा.