नृसिंह सरस्वती स्वामी

१. प्रस्तावना: श्रीगुरुचरित्रातील चरित्रनायक

नृसिंह सरस्वती स्वामी हे दत्त संप्रदायातील पूज्य संन्यासी आहेत. दत्तभक्त त्यांना श्रीपाद श्रीवल्लभ यांच्यानंतरचा दत्तात्रेयांचा दुसरा अवतार मानतात. त्यांच्या चरित्राचा मुख्य स्रोत श्रीगुरुचरित्र हा मराठी ग्रंथ आहे; त्यातील वर्णन ऐतिहासिक नोंदीपेक्षा श्रद्धेवर आधारित परंपरा म्हणून वाचावे.

या लेखात ग्रंथात आणि परंपरेत सांगितले जाणारे प्रमुख टप्पे सरळ शब्दांत मांडले आहेत. चमत्कारांचे प्रसंग "सांगितले जाते" अशा शब्दांत दिले आहेत, आणि ऐतिहासिक सनांबाबत मतभेद असल्यास तेही नोंदवले आहेत.

२. जन्म आणि बालपण

परंपरेनुसार नृसिंह सरस्वतींचा जन्म शके १३०० (इ.स. १३७८) मध्ये विदर्भातील लाड-कारंजा (आजचा वाशीम जिल्हा) येथे झाला. वडील माधव आणि आई अंबा, असे ग्रंथात येते. त्यांचे बालपणीचे नाव नरहरी होते. जातीविषयी स्रोतांत भिन्न उल्लेख आढळतात, म्हणून तो येथे दिलेला नाही.

जन्मतः त्यांनी "ॐ" असा उच्चार केला आणि पुढे मुंजीनंतर वेदमंत्र म्हणू लागले, असा प्रसंग श्रद्धेनुसार सांगितला जातो. वयाच्या सुमारे सातव्या वर्षी त्यांनी घर सोडून तीर्थयात्रा सुरू केली, असे नोंदवले जाते.

३. काशी येथे संन्यास

तीर्थयात्रेत ते काशीला पोहोचले आणि तेथे कृष्ण सरस्वती यांच्याकडून त्यांनी संन्यासदीक्षा घेतली. या दीक्षेतून त्यांना "नृसिंह सरस्वती" हे नाव मिळाले. काही आधुनिक कालक्रमात हा प्रसंग सुमारे १३८८ चा मानला जातो.

त्यानंतर त्यांनी उत्तर आणि दक्षिण भारतातील अनेक ठिकाणी प्रवास केला, असे ग्रंथात येते. कारंजा येथे परतल्याचाही उल्लेख चरित्रात आढळतो. शिष्यांची नावे आणि संख्या याबाबत स्रोतांत एकवाक्यता नाही.

४. औदुंबर

कृष्णा नदीच्या काठावरील औदुंबर (जि. सांगली) हे नृसिंह सरस्वतींच्या वास्तव्याशी जोडलेले क्षेत्र आहे. तेथे त्यांनी काही काळ, परंपरेनुसार एक चातुर्मास, वास्तव्य केले, असे सांगितले जाते. औदुंबर येथे त्यांच्या पादुकांचे स्थान भक्त मानतात.

५. नरसोबावाडी

कृष्णा आणि पंचगंगा नद्यांच्या संगमावरील नरसोबावाडी (नृसिंहवाडी, जि. कोल्हापूर) येथे त्यांचे सुमारे बारा वर्षांचे वास्तव्य परंपरेनुसार सांगितले जाते. येथून निघताना त्यांनी आपल्या पादुका ठेवल्या, असे ग्रंथात येते. हे क्षेत्र दत्तभक्तांसाठी प्रमुख तीर्थ मानले जाते.

६. गाणगापूर

भीमा आणि अमरजा नद्यांच्या संगमावरील गाणगापूर (जि. कलबुर्गी, कर्नाटक) येथे त्यांचे सर्वाधिक वास्तव्य, सुमारे तेवीस वर्षे, परंपरेनुसार सांगितले जाते. ग्रंथात या वास्तव्यात घडलेल्या अनेक कथा येतात, ज्यांत भक्तांच्या अडचणी दूर केल्याचे प्रसंग आहेत. त्या कथांना श्रद्धेनुसार सांगितलेल्या लीला म्हणून वाचावे.

एका प्रसंगात ते एका मुस्लिम शासकाला भेटल्याचा उल्लेख येतो; तो शासक कोण होता याबद्दल विद्वानांत निश्चित मत नाही. काही अभ्यासक तो बीदरचा बहमनी सुलतान असावा असा अंदाज करतात.

७. श्रीगुरुचरित्र ग्रंथ

श्रीगुरुचरित्र हा मराठी ग्रंथ सरस्वती गंगाधर यांच्या नावावर नोंदवला जातो. तो सिद्ध आणि नामधारक यांच्यातील संवादाच्या रूपात आहे; सिद्ध हे नृसिंह सरस्वतींचे शिष्य मानले जातात. ग्रंथ सामान्यतः ५३ अध्यायांचा मानला जातो आणि तो ज्ञानकांड, कर्मकांड आणि भक्तिकांड अशा तीन भागांत विभागला जातो.

ग्रंथाची निश्चित रचनातिथी आणि स्थळ याबद्दल मतभेद आहेत. नृसिंह सरस्वतींच्या चरित्राचा भाग साधारण अकराव्या-तेराव्या अध्यायापासून सुरू होतो आणि त्यांच्या अवतारसमाप्तीचे वर्णन एकावन्नाव्या अध्यायाजवळ येते; अध्यायांचे नेमके आकडे आवृत्तीनुसार थोडे वेगळे दिले जातात. ग्रंथाचे पारायण दत्तभक्तांत केले जाते, आणि पारायणाचे नियम आवृत्ती किंवा संस्थानाच्या पुस्तिकेतून पाहावेत.

८. कर्दळीवन आणि निजानंदगमन

परंपरेनुसार नृसिंह सरस्वतींनी गाणगापूर सोडून श्रीशैल्य (श्रीशैलम) परिसरातील कर्दळीवनात निजानंदगमन केले. वर्ष काही स्रोतांत १४५८, तर काही कालक्रमात २८ जानेवारी १४५९ (शके १३८०) असे दिले जाते. ग्रंथातील तिथींवरून काढलेल्या या सनांबाबत निश्चितता नाही.

दत्त संप्रदायाच्या श्रद्धेनुसार पुढे हेच स्वरूप अक्कलकोट स्वामी समर्थ म्हणून प्रकट झाले, असे काही भक्त मानतात. ही केवळ श्रद्धा आहे, ऐतिहासिक नोंद नाही. दत्त संप्रदायातील दुसरे संन्यासी, वासुदेवानंद सरस्वती (टेंबे स्वामी), यांनी गुरुचरित्रावर आधारित ग्रंथरचना केली.

९. आजची दत्तक्षेत्रे

आज औदुंबर, नरसोबावाडी आणि गाणगापूर ही तीन क्षेत्रे दत्तभक्तांची प्रमुख तीर्थस्थाने आहेत. नरसोबावाडी आणि औदुंबर महाराष्ट्रात, तर गाणगापूर कर्नाटकात आहे. दर्शनाच्या वेळा आणि उत्सवाच्या तारखा तेथील संस्थानाकडून तपासाव्यात.

१०. नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न

११. पुढील वाचन