श्री गहिनीनाथ

१. प्रस्तावना

नाथसंप्रदायाची मुळे उत्तर भारतात आणि नेपाळपर्यंत पसरलेली असली, तरी महाराष्ट्राशी त्याचा अनुबंध ज्यांच्यामुळे जोडला गेला, ते नाथसिद्ध म्हणजे गहिनीनाथ. निवृत्तीनाथांचे आजोबा-आजी गोविंदपंत आणि निराई, तसेच स्वतः निवृत्तीनाथ यांना गहिनीनाथांचा अनुग्रह मिळाला. त्यामुळे ज्ञानेश्वर, सोपान आणि मुक्ताबाई यांच्या गुरुपरंपरेचे ते महत्त्वाचे दुवे आहेत.

गहिनीनाथांचे चरित्र मुख्यतः नवनाथांच्या कथांतून आपल्यापर्यंत आले आहे. त्यामुळे त्यातील बहुतेक तपशील परंपरेतील आहेत आणि तसेच सांगितले आहेत. या लेखात त्यांच्या जन्माची कथा, संगोपन, अनुग्रह, निवृत्तीनाथांशी असलेले नाते, उपलब्ध रचना आणि समाधीस्थान क्रमाने पाहू.

२. जन्मकथा: मातीच्या पुतळ्यातून करभंजन नारायण

परंपरेनुसार कनकगिरी गावी मच्छिंद्रनाथांनी गोरक्षनाथांना वेदशास्त्रे, चौदा विद्या आणि साबरी विद्या शिकवून अनेक देवतांची दर्शने घडवली होती. एके दिवशी मच्छिंद्रनाथ जवळ नसताना गोरक्षनाथ एकटेच संजीवनी मंत्र पाठ करीत बसले होते. गावातील मुले खेळत खेळत तेथे आली. ती चिखलाची गाडी करीत होती. गाडी तयार झाल्यावर त्यावर बसायला गाडीवान हवा म्हणून त्यांनी गोरक्षनाथांना मातीचा पुतळा करून द्यायची विनंती केली. गोरक्षनाथांनी ती मान्य केली आणि चिखल घेऊन पुतळा घडवायला सुरुवात केली.

कथा सांगते की हे पूर्वीच ठरलेले संकेत होते: गोरक्षनाथ जो चिखलाचा पुतळा घडवतील, त्यातून नवनारायणांपैकी करभंजन अवतार घेणार होते. पुतळा घडवताना गोरक्षनाथांच्या मुखाने संजीवनी मंत्र चालू होता. पुतळा पूर्ण होताच करभंजन नारायणाने त्यात प्रवेश केला. अस्थी, त्वचा, मांस, रक्त सर्व तयार होऊन तेजस्वी मनुष्यबालक झाला आणि रडू लागला. हा आवाज ऐकून मुले घाबरली. "गोरक्षनाथाने भूत आणले" असा बोभाटा करीत ती पळून गेली.

वाटेत मच्छिंद्रनाथांची भेट झाली. त्यांनी मुलांना भीतीचे कारण विचारले आणि सगळी हकिकत ऐकली. ते स्वतः पाहायला गेले, तेव्हा मुलाचा आवाज ऐकू आला आणि हा करभंजन नारायणाचा अवतार असल्याचे त्यांनी ओळखले. त्यांनी बाळाला उचलून घेतले आणि गोरक्षाला हाक मारीत निघाले. गोरक्ष एका घरात लपला होता. तो बाहेर आला, पण गुरूच्या हातातील बाळ पाहून त्यालाही भीती वाटली. मच्छिंद्रनाथांनी बाळाला कापडात गुंडाळून ठेवले, शिष्याजवळ जाऊन सांगितले की हा भूत नसून मनुष्य आहे आणि नारायणाचा अवतार आहे. गोरक्षाची भीती दूर झाली. मग दोघांनी बाळाला आश्रमात नेऊन गाईचे दूध पाजले आणि झोळीत घालून झोके दिले.

ही बातमी गावभर पसरली. गावकरी येऊन चौकशी करीत आणि नाथ सगळा वृत्तांत सांगत. "शिष्याकडून मातीचा पुतळा जिवंत करवला, म्हणजे ब्रह्मदेवापेक्षाही मच्छिंद्रनाथांची योग्यता मोठी," असे लोक म्हणू लागले.

३. मधुनाभ ब्राह्मण आणि गंगा: संगोपन

तीर्थयात्रेला जाताना बाळाला बरोबर नेणे योग्य ठरणार नाही, त्याचे संगोपन आईशिवाय होणार नाही, असे गावातील अनेकांनी मच्छिंद्रनाथांना सुचवले. नाथांनीही ते मान्य केले. तेव्हा गावात राहणारे मधुनाभ ब्राह्मण आणि त्यांची पतिव्रता पत्नी गंगा यांची शिफारस सर्वांनी केली. त्यांना संतती नव्हती आणि संसारात त्यांचे मन रमत नसे. ते बाळाचा नीट सांभाळ करतील, हे सर्वांनी ओळखले होते.

मच्छिंद्रनाथांनी बाळाला गंगाबाईच्या ओटीत घातले आणि म्हणाले, "मातोश्री, हा पुत्र वरदायक आहे. नवनारायणांतील करभंजनाचा हा अवतार. याचे उत्तम संगोपन कर, म्हणजे तुझे कल्याण होईल आणि हा जगाने नावाजण्यासारखा होईल. याच्या सेवेसाठी प्रत्यक्ष कैलासपती उतरेल, ज्याचे नाव निवृत्ती असेल त्याला हा अनुग्रह देईल. याचे नाव गहिनीनाथ ठेव. आम्ही तीर्थयात्रेला जातो; बारा वर्षांनी हा आमचा बाळ गोरक्षनाथ येथे येईल, तेव्हा तो याला अनुग्रह देईल."

मग मोहनास्त्र मंत्र म्हणून विभूती अंगावर टाकताच गंगाबाईच्या स्तनात दूध उत्पन्न झाले. तिने बाळाला स्तनपान दिले, गावातील सुवासिनींना बोलावून पाळण्यात घातले आणि त्याचे नाव गहिनीनाथ ठेवले. काही दिवस राहून मच्छिंद्रनाथ गावकऱ्यांचा निरोप घेऊन गोरक्षासह तीर्थयात्रेला निघाले.

४. सुवर्णपर्वत, समाराधना आणि अनुग्रह

तीर्थाटन करीत हे दोघे सौराष्ट्र, तैलंगण, गोदावरी संगम, आवढा नागनाथ, परळी वैजनाथ अशा स्थानी जात गर्भगिरी पर्वतावर वाल्मीकी ऋषींच्या स्थानी आले. या प्रवासात गोरक्षनाथांनी मच्छिंद्रनाथांची सुवर्णविटेच्या प्रसंगात परीक्षा पाहिली आणि संपूर्ण पर्वत सोन्याचा करून दाखवला, असे कथा सांगते. या प्रसंगाचा उल्लेख गोरक्षनाथांच्या चरित्रातही येतो. गुरूने सोन्याची वीट साधुसंतांच्या मोठ्या समाराधनेसाठी जपून ठेवली होती, हे कळल्यावर गोरक्षाने तो हेतू पूर्ण करण्याचे ठरवले.

गोरक्षनाथांनी गंधर्वास्त्र मंत्राने चित्रसेन गंधर्वाला बोलावले आणि संत, साधू, सिद्ध, ऋषी, देव, गंधर्व सर्वांना आमंत्रण पाठवण्यास सांगितले. नवनाथ, शुक्राचार्य, दत्तात्रेय, याज्ञवल्क्य, वसिष्ठ, वामदेव, कपिल, व्यास, पराशर, नारद, वाल्मीकी आदी मुनिगण तेथे जमले. अष्टसिद्धींनी स्वयंपाक केला आणि सर्वांना उत्तम पक्वान्नांचे भोजन मिळाले.

गहिनीनाथ या समारंभात नव्हते, म्हणून मच्छिंद्रनाथांच्या सांगण्यावरून सुरोचन नावाच्या गंधर्वाने कनकगिरीच्या मधुनाभ ब्राह्मणाला निरोप पोहोचवला. तो ब्राह्मण आनंदाने बाळाला घेऊन निघाला आणि गर्भगिरीच्या पर्वतावर आला. त्या वेळी गहिनीनाथांचे वय सात वर्षांचे होते. मच्छिंद्रनाथांनी बाळाला कुरवाळले आणि हा करभंजन नारायणाचा अवतार असल्याचे सर्वांना सांगितले.

त्याच वेळी शंकरांनी मच्छिंद्रनाथांना सांगितले, "आम्हाला पुढे अवतार घ्यायचा आहे. तेव्हा मी निवृत्ती या नावाने प्रसिद्ध होईन आणि हा गहिनीनाथ मला अनुग्रह देईल. म्हणून याला अनुग्रह देऊन सर्व विद्यांत प्रवीण करा." मच्छिंद्रनाथांनी तत्काळ गोरक्षनाथांकडून गहिनीनाथांना अनुग्रह दिला आणि सर्व देवांसमक्ष त्यांच्या मस्तकावर वरदहस्त ठेवला. हा समारंभ महिनाभर चालला. नंतर कुबेराने सुवर्णपर्वताच्या बदल्यात अमूल्य वस्त्रे आणि अलंकार आणले, ते सर्वांना देऊन आणि याचकांना द्रव्य देऊन सर्वांची सन्मानाने पाठवणी करण्यात आली.

५. गर्भगिरीवरील नाथवस्ती आणि गहिनीनाथांचा अभ्यास

समारंभानंतर मीननाथांना त्यांच्या आई तिलोत्तमा यांच्याकडे सिंहलद्वीपास पाठवले गेले. गर्भगिरीवर मच्छिंद्रनाथ आणि गोरक्षनाथ हे गहिनीनाथांना अभ्यास करवण्यासाठी राहिले. परंपरेनुसार त्या पर्वतावर अदृश्यास्त्राची योजना करून कुबेर परत गेला आणि सोन्याचा रंग झाकला गेला. शंकर तेथे राहिले, ते "म्हातारदेव" म्हणून आजही पूजले जातात असे सांगितले जाते.

परंपरेतील वर्णनानुसार नाथांची वस्ती अशी होती: म्हातारदेवाच्या पश्चिमेला कानिफनाथ राहिले, त्यांनी त्या गावाचे नाव "मढी" ठेवले; दक्षिणेला मच्छिंद्रनाथांनी वसतिस्थान केले; पूर्वेला जालंदरनाथ राहिले; पर्वताच्या पलीकडे वडवाळ गावी नागनाथ राहिले; विटे गावी रेवणसिद्ध राहिले; आणि वामतीर्थ येथे गोरक्षनाथ राहिले. तेथेच गोरक्षनाथांनी गहिनीनाथांकडून विद्याभ्यास करवला. एका वर्षात ते सर्व विद्यांत निपुण झाले, आणि पुढे त्यांना मधुनाभ ब्राह्मणाकडे पाठवण्यात आले. त्या ठिकाणी बहुत दिवस राहून नवनाथांनी पुढे समाध्या घेतल्या, असे सांगितले जाते.

६. समाधी, गैबीपीर आणि औरंगजेबाची कथा

नवनाथ कथांत समाध्या बांधण्यामागचे एक कारण नोंदले आहे: पुढे यवन राजांकडून उपद्रव होऊ नये. एका कथेनुसार औरंगजेब बादशाहाने या समाध्या कोणाच्या आहेत, असे विचारले तेव्हा लोकांनी सांगितले की त्या तुमच्या पूर्वजांच्या आहेत. मठात कानिफनाथ, मच्छिंद्रनाथ, जालंदरनाथ आणि गहिनीनाथ यांची नावे ऐकून त्याने ती नावे बदलली, असे कथा सांगते: जालंदरनाथांना "जानपीर", गहिनीनाथांना "गैबीपीर", मच्छिंद्रनाथांना "मायंबा", कानिफनाथांना "कान्होबा" अशी नावे दिली आणि पूजेसाठी यवन पुजारी ठेवले. ही कथा परंपरेतील आहे; तिची ऐतिहासिक पुष्टी स्वतंत्रपणे पाहावी.

या कथेचा एक सामाजिक अर्थ असा की नाथपरंपरेतील स्थाने हिंदू आणि मुस्लिम दोघांसाठी श्रद्धेची ठिकाणे राहिली. आजही अनेक ठिकाणी नाथांच्या नावाबरोबर "पीर" ही उपाधी स्थानिक परंपरेत आढळते.

गहिनीनाथांची संजीवन समाधी चिंचोली (बीड जिल्हा) येथे आहे; तेथे त्यांचे भव्य, प्राचीन समाधी मंदिर आहे. बीड-पिंपळवडी-कुसळंब मार्गे किंवा जामखेडहून चिंचोलीला जाता येते; जालंदरनाथांच्या स्थानाहून डोंगरकिन्ही, हातोला फाटा, कुसळंब असाही मार्ग आहे.

७. निवृत्तीनाथांना अनुग्रह आणि ज्ञानेश्वरांपर्यंतची परंपरा

गहिनीनाथांच्या कार्याचा सर्वांत महत्त्वाचा भाग म्हणजे निवृत्तीनाथांना दिलेला अनुग्रह. निवृत्तीनाथांनीच आपल्या एका अभंगात सांगितले आहे की कृष्ण हेच त्यांचे ध्येय आहे आणि गयनिनाथांनी त्याची वाट दाखवली. यावरून असे दिसते की गहिनीनाथांनी नाथसांप्रदायिक योगसाधनेबरोबरच श्रीकृष्णभक्तीही आपल्या आध्यात्मिक वारसदारांना दिली.

पुढे निवृत्तीनाथांनी आपले धाकटे बंधू ज्ञानेश्वर आणि सोपानदेव आणि भगिनी मुक्ताबाई यांना मार्गदर्शन केले. अशा प्रकारे योग, ज्ञान आणि भक्ती यांचा संगम होऊन वारकरी संप्रदायाला आधार मिळाला. ज्ञानेश्वर महाराजांनी आपली गुरुपरंपरा आदिनाथ, मच्छिंद्रनाथ, गोरक्षनाथ, गहिनीनाथ आणि निवृत्तीनाथ अशी सांगितली आहे, हे मच्छिंद्रनाथांच्या लेखातही पाहता येते.

८. उपलब्ध रचना

गहिनीनाथांची अभंगसंपदा फारशी उपलब्ध नाही. "मुमुक्षू" मासिकाच्या एका अंकात ल. रा. पांगारकर यांनी गहिनीनाथांचे तीन अभंग उद्धृत केले आहेत. त्यातील पहिल्या अभंगात आत्मनिष्ठा भंगू देऊ नये, असा विचार मांडला आहे. उरलेल्या दोन अभंगांत सोऽहं या साधनेचे सूचन आढळते. त्यांतील एका अभंगात त्यांनी निवृत्तीनाथांना साधनेचे रहस्य सांगितले आहे.

९. नवनाथांची अंतिम स्थिती: परंपरेतील वर्णन

नवनाथ कथेनुसार नवनाथ बहुत दिवस तीर्थयात्रा करीत प्रकट रूपाने फिरत राहिले आणि नंतर गुप्त झाले. कानिफनाथ मढीमध्ये राहिले, त्यांच्या वरच्या बाजूला मच्छिंद्रनाथ (मायंबा), जालंदरनाथ (जानपीर) गर्भगिरीवर, आणि त्यांच्या खालच्या बाजूला गहिनीनाथ (गैबीपीर) असे सांगितले आहे. नागनाथ वडवाळ येथे आणि रेवणनाथ विटे येथे राहिले. चरपटीनाथ, चौरंगीनाथ आणि अंडबंगीनाथ हे गुप्त रूपाने आजही तीर्थयात्रा करतात, भर्तृहरी पाताळात राहिला, मीननाथ स्वर्गात गेले, गोरक्षनाथ गिरनारातील दत्तात्रेयांच्या आश्रमात राहिले, आणि गोपीचंद व धर्मनाथ वैकुंठास गेले, असे वर्णन आहे. चौऱ्याऐंशी सिद्धांपासून नाथपंथ भरभराटीस आला, असेही त्यात म्हटले आहे.

या कथेत नवनाथांच्या समाध्यांचे आणि प्रकट रूपाने फिरण्याचे वर्ष शके १००० आणि शके १७१० असे वेगवेगळे दिले आहे. हे परंपरेतील वर्ष आहे. निवृत्तीनाथांचे गुरू असल्याने गहिनीनाथांचा काळ तेराव्या शतकाच्या आसपास येतो आणि दोन्ही मांडणी जुळत नाहीत, म्हणून त्यांचा निश्चित कालखंड सांगता येत नाही.

१०. नाथांच्या संजीवन समाध्यांची स्थाने

गहिनीनाथांच्या चिंचोली येथील स्थानाबरोबर इतर नाथांच्या संजीवन समाधीची स्थाने अशी सांगितली जातात: मच्छिंद्रनाथ (मायंबा, गर्भगिरी), जालंदरनाथ (रायमोह जवळ, बीड), कानिफनाथ (मढी, निवडुंगे फाट्याजवळ, पाथर्डी), भर्तृहरीनाथ (हरंगुळ, परळी वैजनाथ-गंगाखेड मार्गावर), रेवणनाथ (विटे, खानापूर तालुका, सांगली), वटसिद्ध नागनाथ (वडवळ, चाकूर तालुका, लातूर) आणि गहिनीनाथ (चिंचोली). गोरक्षनाथ गिरनारवर असून महाराष्ट्रात डोंगरगण येथेही मंदिर आहे.

यांपैकी कानिफनाथांच्या मढी येथे प्राचीन दगडी बांधकामाच्या तीन भव्य बारवा आहेत, परिसर निसर्गरम्य आहे, आणि भर्तृहरीनाथांच्या स्थानी नागपंचमीला यात्रा भरते. रेवणनाथांच्या विटे येथे दर गुरुवारी आणि अमावस्येला भाविकांची मोठी गर्दी असते. या ठिकाणांना जाण्यापूर्वी देवस्थानकडून मार्ग आणि वेळांची खात्री करून घ्यावी.

११. गहिनीनाथांची शिकवण

त्यांच्या जीवनातून आणि परंपरेतून मिळणारे प्रमुख धडे पुढीलप्रमाणे सांगता येतात:

१२. संदर्भ आणि पुढील अभ्यास

या लेखाच्या अधिक अभ्यासासाठी खालील ग्रंथ आणि संदर्भ उपयुक्त आहेत. अधिक खोलात जाऊ इच्छिणाऱ्या वाचकांनी मूळ ग्रंथ स्वतः पाहावेत:

• नवनाथ भक्तिसार आणि नवनाथ कथासार — गहिनीनाथांची जन्मकथा, संगोपन आणि समाराधना
• ल. रा. पांगारकर यांनी "मुमुक्षू" मासिकात उद्धृत केलेले गहिनीनाथांचे अभंग
• संत निवृत्तीनाथ महाराज यांचे अभंग (गयनिनाथांचा उल्लेख असलेला अभंग)
• चिंचोली येथील गहिनीनाथ समाधी मंदिर देवस्थान येथील माहिती
• मराठी विश्वकोश — नाथ संप्रदाय (तपासण्यासाठी)

१३. नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न

१४. पुढील वाचन