संत सोपानदेव

१. प्रस्तावना: चार भावंडांपैकी तिसरे संत

संत सोपानदेव हे महाराष्ट्रातील वारकरी संतपरंपरेतील निवृत्तीनाथ, ज्ञानेश्वर, सोपानदेव आणि मुक्ताबाई या चार भावंडांपैकी तिसरे. वयाच्या विशीच्या आसपासच त्यांनी सासवड येथे संजीवन समाधी घेतली, म्हणून त्यांचे आयुष्य अल्प असले तरी वारकरी परंपरेत त्यांचे स्थान कायम आहे. त्यांना सोपानकाका असेही म्हटले जाते.

"सोपान" या शब्दाचा अर्थ पायरी असा आहे. त्यांच्या चरित्राविषयी माहिती संत नामदेव गाथा, संत जनाबाईंचे अभंग आणि सासवड येथील परंपरा यांतून मिळते. जन्मवर्षासारख्या काही बाबींत स्रोतांमध्ये मतभेद आहेत; ते या लेखात तसेच नोंदवले आहेत.

२. कुटुंब आणि जन्म

सोपानदेवांचे वडील विठ्ठलपंत आणि आई रुक्मिणीबाई. निवृत्तीनाथ, ज्ञानेश्वर आणि सोपानदेव यांच्यानंतर मुक्ताबाई यांचा जन्म झाला; सोपानदेव हे तिसरे अपत्य मानले जातात. विठ्ठलपंतांचे घराणे आपेगाव येथील आणि पुढे आळंदी येथे स्थायिक झालेले असे चरित्रांत येते. त्यामुळे सोपानदेवांच्या जन्मस्थानाविषयी उपलब्ध स्रोतांत स्पष्ट नोंद नाही.

जन्मवर्षाबाबत दोन मते आढळतात. एका मतानुसार त्यांचा जन्म शके ११९९ (इ.स. १२७७) मध्ये झाला; काही अभ्यासक संत जनाबाईंच्या अभंगाच्या आधारे सुमारे शके ११९६ (इ.स. १२७४) गृहीत धरतात. त्यांच्या वयाचा अंदाजही याच कारणामुळे १९ ते २२ वर्षांच्या दरम्यान सांगितला जातो.

कुटुंबाला समाजाकडून कठीण वागणूक मिळाली, असे चरित्रांत येते. विठ्ठलपंत आणि रुक्मिणीबाई यांनी देहत्याग केला, असेही चरित्रात येते; त्यानंतर भावंडांनी एकमेकांना सांभाळले आणि पुढचा प्रवास एकत्र केला, असे सांगितले जाते.

३. बालपणातील प्रवास आणि चरित्रातील प्रसंग

चरित्रांतील नोंदींनुसार सोपानदेव लहानपणी आई-वडिलांसोबत त्र्यंबकेश्वर यात्रेला गेले होते. त्या यात्रेत गर्भगिरीच्या जंगलात निवृत्तीनाथ हरवल्याचा प्रसंग सांगितला जातो. यानंतर निवृत्तीनाथांच्या जीवनाला कलाटणी मिळाली, अशी परंपरा आहे. या प्रसंगाविषयी अधिक माहिती संत निवृत्तीनाथ महाराज या पानावर वाचता येईल.

भावंडे शुद्धिपत्र मिळवण्यासाठी पैठणला गेली आणि परतीच्या वाटेवर नेवासा येथे त्यांचा दीर्घ काळ मुक्काम झाला, असे चरित्रात येते. परंपरेनुसार ज्ञानेश्वरी याच नेवासा परिसरात लिहिली गेली; ज्ञानेश्वरी लेखनाच्या काळात सोपानदेव भावंडांसोबत होते, असे सांगितले जाते. या प्रसंगांविषयी अधिक माहितीसाठी संत ज्ञानेश्वर महाराज हे पान उपयुक्त आहे.

४. गुरू निवृत्तीनाथ आणि भावंडांतील नाते

परंपरेनुसार निवृत्तीनाथांनी ज्ञानेश्वर, सोपानदेव आणि मुक्ताबाई या सर्वांना गुरुदीक्षा दिली. त्यामुळे सोपानदेवांचे गुरू त्यांचे थोरले बंधू निवृत्तीनाथ होते, असे मानले जाते. काही लेखांत ज्ञानेश्वरांना सोपानदेवांचे गुरू म्हटले जाते, पण उपलब्ध नोंदींनुसार दीक्षा निवृत्तीनाथांकडून झाली.

संत विसोबा खेचर यांच्या एका अभंगाच्या आधारे त्यांचे गुरू सोपानदेव होते, असे सांगितले जाते. ही नोंद अभंगाधारित असल्याने तिला परंपरेतील उल्लेख म्हणून पाहावे.

५. पंढरपूर वारी आणि संतमंडळीसोबत तीर्थाटन

चरित्रांनुसार भावंडांनी पंढरपूरची वारी केली आणि संत नामदेव व इतर संतमंडळींसोबत तीर्थयात्रा केली. या भेटींचे वर्णन संत नामदेव गाथेत आणि इतर चरित्रग्रंथांत येते. सोपानदेवांच्या अभंगांतही पंढरपूर आणि विठ्ठलनाम यांचा महिमा आढळतो, असे अभ्यासक सांगतात.

संत नामदेवांचे जीवन आणि कीर्तनपरंपरा याबद्दल अधिक माहिती संत नामदेव महाराज या पानावर आहे.

६. रचना: सोपानदेवी आणि अभंग

सोपानदेवांच्या नावावर "सोपानदेवी" हा ग्रंथ नोंदवला जातो. हा भगवद्गीतेवरील मराठी भाष्यासारखा ग्रंथ असल्याचे काही स्रोत सांगतात. काही संशोधकांच्या मते हा ग्रंथ आज उपलब्ध नाही. त्यामुळे या ग्रंथाच्या स्वरूपाबद्दल आणि उपलब्धतेबद्दल मतभेद आहेत.

त्यांचे सुमारे ५० अभंग आणि ओव्या उपलब्ध असल्याचे नोंदवले जाते. त्यांपैकी अर्ध्याहून अधिक रचना पंढरीचा महिमा आणि नामस्मरणाचे महत्त्व सांगणाऱ्या आहेत. "सोपान म्हणे" अशी नाममुद्रा त्यांच्या अभंगांत आढळते, असे सांगितले जाते.

७. संजीवन समाधी: तिथी आणि वर्ष

सोपानदेवांनी सासवड येथे मार्गशीर्ष वद्य त्रयोदशीला संजीवन समाधी घेतली, असे सांगितले जाते. सासवड येथील मंदिराच्या परिचयात हे वर्ष शके १२१८ (इ.स. १२९६) असे नोंदवले आहे. ज्ञानेश्वरांच्या समाधीनंतर सुमारे एका महिन्याने ही समाधी झाली, असे एका स्रोतात येते; यावरून ज्ञानेश्वरांची समाधी कार्तिक वद्य त्रयोदशीला झाली, असा मासक्रम जुळतो. काही लेखांत "२१ दिवसांत" असे लिहिलेले आढळते, पण तिथींनुसार अंतर सुमारे एका चांद्र महिन्याचे येते.

संत नामदेव गाथेतील "सोपानदेवांची समाधी" या प्रकरणात समाधी-सोहळ्याचे वर्णन आहे. त्यात निवृत्तीनाथ, मुक्ताबाई, नामदेव आणि इतर संत उपस्थित असल्याचे वर्णन येते. सोहळा मार्गशीर्ष वद्य दशमीपासून सुरू होऊन काही दिवस चालल्याचे गाथेत सांगितले आहे. आपल्या भावंडाच्या समाधीनंतर निवृत्तीनाथ आणि मुक्ताबाई पुढे गेले, असे चरित्रात येते. ज्ञानेश्वरांच्या समाधीविषयी वाचण्यासाठी ज्ञानेश्वर समाधी हा लेख आणि मुक्ताबाईंच्या चरित्रासाठी संत मुक्ताबाई हे पान पाहता येईल.

८. सासवड येथील समाधी मंदिर

सासवड येथील सोपानदेव समाधी मंदिर सासवडच्या पश्चिमेस चांबळी नदीच्या काठी आहे, असे मंदिराच्या परिचयात नोंदवले आहे. मंदिर उंच दगडी अधिष्ठानावर आहे आणि दोन्ही बाजूंनी जुन्या पद्धतीच्या उंच पायऱ्या आहेत. समोर नागेश्वर महादेवाचे मंदिर आहे, जे सोपानदेवांच्या आधीचे मानले जाते.

मुख्य लाकडी सभामंडपात वीर मारुतीची मूर्ती आणि सहा कोरीव लाकडी खांब आहेत. दगडी मंडपात एका बाजूला राम-लक्ष्मण आणि दुसऱ्या बाजूला विठ्ठल-रुक्मिणी आहेत. सोपानदेवांची समाधी काळ्या पाषाणाची असून तिची रचना पायरीसारखी आहे; सकाळच्या पूजेनंतर तिच्यावर मुखवटा ठेवला जातो, आणि मागे मुरलीधर कृष्णाची मूर्ती आहे. दक्षिणेकडील जुन्या चिंचेच्या झाडाखाली त्यांच्या पादुका आहेत, ज्या समाधीत प्रवेश केलेल्या जागेची खूण मानल्या जातात.

९. समाधी सोहळा आणि पालखी

सासवड येथे दरवर्षी मार्गशीर्ष वद्य अष्टमी ते चतुर्दशी या काळात समाधी सोहळा होतो, आणि मुख्य दिवस मार्गशीर्ष वद्य त्रयोदशी असतो, असे सांगितले जाते. सकाळी समाधी-वर्णनाचे कीर्तन आणि दुपारी समाधी-वर्णनाचा अभंग होतो, त्यानंतर गुलाल आणि पुष्पवृष्टी करून काल्याचे कीर्तन केले जाते.

सोपानदेवांची पालखी सासवडहून ज्येष्ठ वद्य द्वादशीला पंढरपूरकडे निघते, असे सांगितले जाते. आषाढी वारीच्या मार्गावर ज्ञानेश्वरांची पालखी सासवड परिसरातून जात असल्याने हा टप्पा वारकऱ्यांच्या वाटचालीत परिचित आहे. वारीच्या परंपरेची सामान्य माहिती आषाढी वारी परंपरा या लेखात वाचता येईल.

१०. नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न

११. पुढील वाचन