श्री गोरक्षनाथ

१. प्रस्तावना

नाथ संप्रदायाचा विचार गोरक्षनाथांच्या नावाशिवाय सुरूच होऊ शकत नाही. मच्छिंद्रनाथांचे शिष्य, नवनाथांतील एक आणि हठयोगाला सुसंघटित रूप देणारे महायोगी म्हणून ते ओळखले जातात. उत्तर भारतात त्यांना गोरखनाथ म्हणतात, नेपाळच्या "गोरखा" या नावाचा संबंध त्यांच्याशी जोडला जातो, आणि महाराष्ट्रात ते ज्ञानेश्वर-निवृत्तीनाथ यांच्या गुरुपरंपरेचे एक महत्त्वाचे पूर्वज आहेत.

त्यांचे मोठेपण केवळ चमत्कारकथांत नाही. वैराग्य, संयम, शुद्ध आचरण आणि वर्ण-जातीच्या पलीकडे जाणारा योगमार्ग हे त्यांच्या कार्याचे खरे सूत्र आहे. या लेखात त्यांच्या जन्माच्या परंपरा, गुरूंशी असलेले नाते, तत्त्वज्ञान, ग्रंथसंपदा आणि आजची स्थाने क्रमाने पाहू. जिथे माहिती परंपरेवर आधारलेली आहे, तिथे तसे स्पष्ट म्हटले आहे.

२. कालखंड, जन्मस्थान आणि कुळाबाबतच्या परंपरा

गोरक्षनाथांचा काळ सर्वसाधारणपणे अकराव्या ते बाराव्या शतकाचा मानला जातो. मात्र नाथपरंपरा त्यांना चिरंजीव मानते आणि वेगवेगळ्या युगांत त्यांनी अवतार घेतल्याचे सांगते. क्रूक आणि ग्रिअर्सन यांसारख्या अभ्यासकांनी नोंदवलेल्या मांडणीनुसार सत्ययुगात पंजाबमध्ये, त्रेतायुगात गोरखपूर येथे, द्वापरयुगात हुरभुज येथे आणि कलियुगात काठेवाडातील गोरखमढी येथे त्यांचे अवतार झाले.

जन्मस्थानाबाबतही एकमत नाही. नेपाळ, पंजाब आणि गोरखपूर अशी ठिकाणे सांगितली जातात. महाराष्ट्रातील परंपरा गोदावरीच्या तीरावरील चंद्रगिरी नावाचे गाव सांगते, तर नेपाळी परंपरेनुसार दक्षिणेतील "वडव" नावाच्या प्रदेशात महामंत्राच्या प्रसादाने त्यांचा जन्म झाला. गुरूबाबतही दोन मांडणी दिसतात: नेपाळी परंपरा मत्स्येंद्रनाथांना त्यांचे गुरू मानते, तर गोरक्षसिद्धान्ताच्या मांडणीनुसार ते साक्षात शिवाचे पुत्र किंवा शिष्य आहेत.

कुळाबाबतही मते वेगवेगळी आहेत. काही ग्रंथांत ते शूद्र कुळात जन्मले असे म्हटले आहे, तर काही संशोधक ब्राह्मण कुळातील जन्म सांगतात. नाथपंथ वर्ण आणि जातीच्या पलीकडे जाणारा असल्याने ही चर्चा परंपरेत फार महत्त्वाची मानली जात नाही. डॉ. हजारीप्रसाद द्विवेदी, डॉ. प्रबोधचंद्र बागची, डॉ. कल्याणी मल्लिक यांसारख्या अभ्यासकांनी या विषयावर विस्तृत संशोधन केले आहे. निश्चित तारखा सांगणे शक्य नाही, म्हणून या लेखातील वर्षे अंदाजित समजावीत.

३. जन्मकथा: शेणाच्या उकिरड्यातून प्रकटलेले गोरक्ष

परंपरेतील सर्वांत प्रसिद्ध कथा अशी सांगितली जाते. तीर्थयात्रा करीत मच्छिंद्रनाथ बंगालमधील चंद्रगिरी गावी आले. तेथे सर्वोपदयाळ नावाच्या कर्मनिष्ठ ब्राह्मणाची पत्नी सरस्वती राहत होती. ती सुस्वभावी आणि रूपवान, पण मूल नसल्याने कायम खिन्न असे. मच्छिंद्रनाथ "अलख" असा नाद करीत तिच्या अंगणात भिक्षेसाठी उभे राहिले. तिने त्यांना आसनावर बसवून भिक्षा वाढली आणि आपले दुःख सांगितले. नाथांना दया आली. त्यांनी सूर्यमंत्राने मंत्रलेली चिमूटभर विभूती तिला दिली आणि रात्री निजण्यापूर्वी खाण्यास सांगितले. "हे नुसते भस्म आहे असे मनात आणू नकोस, हा साक्षात हरिनारायणाचा अंश आहे," असे सांगून आणि बारा वर्षांनी परत येऊन मुलास उपदेश करण्याचे वचन देऊन ते निघून गेले.

सरस्वतीने ते भस्म पदराला बांधले आणि आनंदाने शेजारणींना सांगितले. पण त्या बायकांनी तिची थट्टा केली: एवढ्याशा राखेने कुठे मुले होतात? तिच्या मनात शंका आली आणि तिने ते भस्म गोठ्यातील शेणाच्या उकिरड्यात टाकून दिले.

बारा वर्षांनी मच्छिंद्रनाथ त्याच दारात परत आले. "मुलगा कुठे आहे?" या प्रश्नावर तिने आधी मुलगा झालाच नाही असे सांगितले. नंतर भस्माची आठवण करून देताच तिने खरे सांगितले आणि क्षमा मागितली. नाथांनी ती जागा दाखवायला सांगितली आणि त्या उकिरड्याकडे पाहून हाक मारली. परंपरेनुसार गोवऱ्यांच्या राशीतून उत्तर आले: "गुरुराया, मी इथे आहे." नाथांनी रास उकरली आणि सूर्यासारखा तेजस्वी बालक बाहेर आला. शेणाच्या राखेतून जन्मला म्हणून त्याचे नाव गोरक्ष ठेवले, असे ही परंपरा सांगते. नाथ त्याला आपल्याबरोबर घेऊन गेले.

ही कथा काही ठिकाणी थोड्या वेगळ्या रूपात आढळते. कधी भस्म देणारे मच्छिंद्रनाथ नसून महादेव असतात, कधी ती स्त्री ब्राह्मण असल्याचे सांगितले जाते. पण पुढचा भाग सारखाच असतो: अश्रद्धेने टाकलेल्या भस्मातून बारा वर्षांनी बालक प्रकटते. उत्तरेतील कथेत तो बालक शेणातून बाहेर येताच "आदेश" असे म्हणतो.

या कथेचा अर्थ चमत्काराच्या पलीकडे पाहावा. गुरूचा शब्द आणि त्याचे सामर्थ्य काळाच्या ओघातही संपत नाही, आणि अश्रद्धेने तो झाकला गेला तरी शेवटी प्रकट होतो, हेच तिचे सांगणे आहे.

४. गुरू मच्छिंद्रनाथ आणि शिष्याची परीक्षा

परंपरेनुसार मच्छिंद्रनाथांनी गोरक्षाला पुत्राप्रमाणे वाढवले. त्याला वेदशास्त्रे, चौदा विद्या, शाबरी विद्या आणि अस्त्रविद्या शिकवल्या. अनेक देवतांची दर्शने घडवली, आणि श्रीरामाने गोरक्षाला मांडीवर बसवून आशीर्वाद दिला, असे नवनाथ कथांत सांगितले जाते. सर्व सिद्धी त्याच्या आज्ञेत राहतील, असा आशीर्वाद त्याला मिळाला.

या शिष्याचे वैराग्य किती कसोटीचे होते, हे दाखवणारे दोन प्रसंग विशेष प्रसिद्ध आहेत. पहिला सुवर्णाच्या विटेचा. स्त्रीराज्यातून निघताना मच्छिंद्रनाथांना राणीने एक सोन्याची वीट दिली होती. ती त्यांनी झोळीत ठेवली होती आणि चोरांची भीती असल्याचे भासवत ते गोरक्षाची परीक्षा पाहत होते. गोरक्षाने गुरूच्या भीतीचे कारण ओळखले, ती वीट फेकून तिच्या जागी तेवढ्याच वजनाचा दगड ठेवला. वीट गेल्याचे कळताच मच्छिंद्रनाथ संतापले, रडले आणि शिष्याला निघून जाण्यास सांगितले. गोरक्ष शांत राहिला. त्याने गुरूला पर्वतावर नेले आणि योगसामर्थ्याने संपूर्ण पर्वतच सोन्याचा करून दाखवला. "तुझ्यासारखा परीस सोडून मी सोन्याचे काय करू?" असे म्हणून गुरूंनी शिष्याला आलिंगन दिले. पुढे त्या सोन्याच्या बळावर साधुसंतांची मोठी समाराधना झाली, याची कथा गहिनीनाथांच्या चरित्रात येते.

दुसरा प्रसंग स्त्रीराज्याचा. मच्छिंद्रनाथ स्त्रीराज्यातील विलासात अडकले होते, तेव्हा गोरक्षनाथांनी तेथे जाऊन गुरूंची सुटका केली, असे सांगितले जाते. या प्रसंगामुळे ज्ञानेश्वर महाराज त्यांचा "विषयांचा नाश करणारा एकमेव वीर" असा गौरव करतात. गोरक्षाच्या चरित्राचे एक अभ्यासक लिहितात की त्यांचा उपदेश आणि प्रत्यक्ष आचरण यांत फरक नव्हता. स्वतः तो मार्ग पाळला नसता, तर गुरूच्या उद्धारासाठी ते गेलेच नसते.

५. दत्तात्रेयांशी भेट: "अलक्ष" आणि सोऽहं

गोरक्षनाथांचा दत्तात्रेयांशी असलेला संबंध नाथपरंपरेत मानाचा मानला जातो. एक कथा अशी: स्त्रीराज्यातून सुटका झाल्यानंतर गुरू-शिष्य एका निर्जन पर्वतावर थांबले होते. मच्छिंद्रनाथांनी भिक्षा आणण्यास सांगितले. जवळ गावच नव्हते. तेव्हा गोरक्षनाथांनी योगसामर्थ्याने आपले भिक्षापात्र आकाशमार्गे स्त्रीराज्याच्या राणीकडे धाडले. राणीने ते ओळखले आणि दासींना भरपूर भिक्षा वाढण्यास सांगितले. जेवढी भिक्षा घालावी तेवढे पात्र मोठे होत गेले. शेवटी राणीने अहंकार सोडून मनोमन मच्छिंद्रनाथांना शरण जाताच पात्र भरले आणि परत आकाशमार्गाने निघाले.

वाटेत एका पर्वतावर दत्तात्रेय बसले होते. त्यांनी ते पात्र पाहून विस्मयाने हातातील दंड वर केला, आणि पात्र घेऊन जाणारी सिद्धी त्या दंडाला आपटून खाली पडली. दत्तात्रेयांनी तिला विचारपूस करून पुढे जाऊ दिले. सिद्धीने झालेला प्रकार गोरक्षनाथांना सांगताच त्यांना राग अनावर झाला. आपल्या योगसामर्थ्याचा अपमान करणाऱ्या गोसाव्याला धडा शिकवण्यासाठी ते त्या पर्वतावर गेले आणि ध्यानस्थ दत्तात्रेयांवर झेपावले. पण ते आरपार निघून गेले, जसे पाण्यातून काठी फिरवली तरी पाणी अभंग राहते.

दत्तात्रेयांनी गोरक्षाची परीक्षा घेण्याचे ठरवले. "तू ब्रह्मांडसमाधीत पंचतत्त्वांत लीन होतोस म्हणे, तसे करून दाखव, मी तुला शोधतो," असे ते म्हणाले. गोरक्ष समुद्रात लहान मासा झाले, पण दत्तात्रेयांनी ध्यान लावून क्षणात त्यांना शोधले. नंतर दत्तात्रेयांनी अदृश्य होऊन आव्हान उलटवले: मला शोधलेस तर तू खरा सिद्ध. गोरक्षांनी चौदा भुवने, तीर्थे, गुहा, वने आणि समुद्र शोधले, पण दत्तात्रेय सापडले नाहीत. शेवटी त्यांनी गुरू मच्छिंद्रनाथांचा धावा केला. गुरूंनी सांगितले की अशी लीला अत्रिपुत्र दत्तात्रेयांशिवाय कुणीच करू शकत नाही, आणि लीन भावाने मनोध्यानाने त्यांना शोध. तसे करताच दत्तात्रेयांचे दिव्य रूप दिसले.

तेव्हा गोरक्षनाथांनी "अलक्ष" असा घोष करून आपली ओळख सांगितली: आपण आदिनाथांचे पौत्र-शिष्य आणि मच्छिंद्रांचे वरदपुत्र आहोत, आपली साधना अजपा जपाची आणि सहज समाधीची आहे. दत्तात्रेयांनी उत्तरादाखल आपले स्वरूप सांगितले: मी वेदशास्त्रांना अगोचर आहे, ना कुळ ना गोत्र ना जात, ना पाप ना पुण्य, ना कर्ता ना अकर्ता, ना ब्रह्मचारी ना गृहस्थ. मी सर्व भेदांच्या पलीकडे आहे. हे ऐकून गोरक्ष देहभान विसरले. त्याच अवस्थेत मच्छिंद्रनाथांनी गोरक्षाचा हात दत्तात्रेयांच्या हातात ठेवला. द्वैत नावालाही उरले नाही, फक्त सोऽहं भाव भरून राहिला. अशी मान्यता आहे की सिद्ध गोरक्षनाथ आजही गिरनार येथे दत्तसेवेत आहेत.

६. त्र्यंबकेश्वर, अनुपम शिळा आणि नवनाथ

त्र्यंबकेश्वर हे नाथ संप्रदायाचे उगमस्थान मानले जाते. परंपरेनुसार येथेच गोरक्षनाथांनी नऊ नाथांना आणि चौऱ्याऐंशी सिद्धांना उपदेश केला. ऋषींना घेऊन ते कौलगिरीकडे गेले आणि तेथील एका शिळेवर सर्वांना बसवून उपदेश दिला. त्यातील नऊ शिष्यांनी तो जसाच्या तसा ग्रहण केला, त्यांना नवनाथ म्हणतात, आणि त्या शिळेला "अनुपम शिळा" म्हणतात.

या नवनाथांची नावे परंपरेनुसार थोडी वेगळी आढळतात. सर्वसाधारण मांडणीत ती अशी आहेत: मच्छिंद्रनाथ, गोरक्षनाथ, गहिनीनाथ, जालंदरनाथ, कानिफनाथ, भर्तरीनाथ, रेवणनाथ, नागनाथ आणि चरपटीनाथ. नवनाथ कथांत हे नऊ जण म्हणजे भागवतातील ऋषभदेवांच्या नऊ विरक्त पुत्रांचे, म्हणजे नवनारायणांचे कलियुगातील अवतार, असेही सांगितले आहे. त्यात गोरक्षनाथ हे हरिनारायणाचा अवतार मानले जातात.

७. तत्त्वज्ञान: हठयोग आणि पिंडी ते ब्रह्मांडी

गोरक्षनाथांचा योगमार्ग हठयोग म्हणून ओळखला जातो. "ह" म्हणजे सूर्य आणि "ठ" म्हणजे चंद्र. सूर्य म्हणजे प्राणवायू, चंद्र म्हणजे अपानवायू, आणि या दोहोंचा योग म्हणजे हठयोग. आदि शंकराचार्यांनी मोक्षासाठी जसे ज्ञानमार्गाला प्राधान्य दिले, तसे गोरक्षनाथांनी त्याच ध्येयासाठी योगमार्गाला महत्त्व दिले.

त्यांच्या तत्त्वज्ञानाचा आधार सांख्यविचार मानला जातो, आणि "पिंडी ते ब्रह्मांडी" हा त्यांचा मुख्य भर आहे. म्हणजे संपूर्ण ब्रह्मांड सूक्ष्म रूपाने आपल्या शरीरातच वसले आहे, असे "सिद्धसिद्धान्तपद्धती" या ग्रंथात स्पष्ट सांगितले आहे. म्हणून मृत्यूनंतरची मुक्ती हा विचार त्यांच्या मांडणीत बसत नाही. मंत्रयोग, लययोग, हठयोग आणि राजयोग यांच्या साहाय्याने नाथयोगी याच देहाला शिवस्वरूप बनवून याच जन्मी मुक्त होऊ शकतो. त्यासाठी षट्चक्रे, पंचआकाश आणि नवद्वारे यांचे नीट ज्ञान असावे लागते.

कुंडलिनी जागृतीला नाथ संप्रदायात विशेष स्थान आहे, कारण तिच्याद्वारेच जीव-शिव सामरस्याचा अनुभव येतो. हा अनुभव गुरुकृपेशिवाय मिळणे कठीण असल्याने नाथपंथात गुरूला अपार महत्त्व आहे. गुरूमध्ये छत्तीस लक्षणे आणि शिष्यामध्ये बत्तीस लक्षणे असावीत, अशी अपेक्षा आहे. शरीर हेच मोक्षाचे साधन असल्याने ते उपेक्षणीय मानले जात नाही, आणि हठयोगाने "याचि देही याचि डोळा" मुक्तीचा अनुभव घेता येतो, असे नाथांचे तत्त्वज्ञान सांगते.

हे तत्त्वज्ञान द्वैत-अद्वैताच्या पलीकडचे आहे. एकच अद्वितीय परमतत्त्व शिव आणि शक्ती या दोन अवस्थांमधून प्रकट होते, आणि शिवच शक्तिरूप होऊन संपूर्ण दृश्यसृष्टीत प्रकटतो, असे ते मानते. या संप्रदायात योग, ज्ञान आणि भक्ती यांना सारखेच महत्त्व आहे: शिवाकडून योगविद्या, ब्रह्मदेवाकडून ज्ञान आणि विष्णूकडून भक्ती मिळते, आणि या तिघांच्या शक्ती दत्तात्रेयांमध्ये एकवटलेल्या आहेत, असे परंपरा सांगते.

८. उपदेश आणि समाजातील कार्य

गोरक्षनाथांचा उपदेश अत्यंत व्यावहारिक आहे. त्यांच्या ग्रंथांतून पुढील गोष्टी वारंवार येतात: जिभेवर ताबा मिळवणाऱ्याने सर्व काही जिंकले; फाजील आहाराने इंद्रिये प्रबल होतात आणि ज्ञान नष्ट होते; आसन, आहार आणि निद्रा यांचे नियम पाळणारा वृद्धावस्थेवर आणि मृत्यूवरही मात करतो. मांस-मदिरेच्या सुखापेक्षा योगसाधनेतून अनेक पटींनी अधिक आनंद मिळतो. कुठल्याही जिवाची हत्या करू नये, कारण सर्व योगसाधनेचे आणि अध्यात्माचे मूळ दया आहे. काम, क्रोध, अहंकार, तृष्णा आणि लोभ यांचा त्याग करावा. कमी खावे, कमी बोलावे, वादविवादात पडू नये आणि मूर्खांशी मैत्री करू नये. "हसा, खेळा, पण ब्रह्माला विसरू नका."

त्यांच्या काळात अनेक धर्मसंप्रदायांत वामाचार आणि पंचमकारांना अतिरेकी महत्त्व मिळाले होते. गोरक्षनाथांनी साधनेची पवित्रता, शुद्ध चारित्र्य आणि संयमी जीवन यांवर भर देऊन याला पायबंद घातला. ते स्वतः मांस, मद्य आणि द्रव्यापासून अलिप्त होते आणि स्त्रीकडे मातृभावाने पाहत. त्यांनी वैदिक कर्मकांडाचा शुष्कपणा आणि तांत्रिक वामाचार दोन्ही टाळले, आणि जारण-मारणापेक्षा देहशुद्धी, ध्यान आणि कुंडलिनी जागृती यांना साधनेत स्थान दिले.

सामाजिक दृष्टीने त्यांचे कार्य क्रांतिकारक होते. त्यांनी आपला धर्मविचार संस्कृतबरोबरच प्राकृत आणि अपभ्रंशमिश्र हिंदी अशा लोकभाषांत मांडला. नाथपंथात वर्णाश्रमधर्माला स्थान नसल्याने समाजातील वर्णभ्रष्ट आणि दुर्लक्षित लोकांना या संप्रदायाचा मोठा आधार वाटला. स्त्री-शूद्रांच्या उद्धाराची तळमळ यात दिसते. विमलादेवी आणि मैनावती या दोन स्त्रिया नाथपंथात होत्या, आणि बंगालमधील हाडिपा (जालंदरनाथ) हा समाजाच्या खालच्या स्तरातून आला होता, असे सांगितले जाते. त्यांनी यवनांनाही आपल्या पंथात तितक्याच मुक्तपणे प्रवेश दिला; नाथपंथाच्या रावळ शाखेत आजही मुस्लिम अनुयायी मोठ्या संख्येने आहेत, असे अभ्यासक नोंदवतात. साधकांचे कान टोचून मुद्रा घालण्याची पद्धत गोरक्षनाथांनीच सुरू केली, अशी परंपरा आहे, आणि त्यापूर्वी साधकाला अतिशय कठोर हठयोग साधना करावी लागे.

९. ग्रंथसंपदा

अभ्यासकांनी गोरक्षनाथांच्या नावावरील सुमारे अठ्ठावीस संस्कृत आणि चाळीस हिंदी ग्रंथ शोधले आहेत. यांपैकी किती प्रत्यक्ष त्यांचे आणि किती त्यांच्या परंपरेतील, याबाबत अभ्यासकांत चर्चा आहे. प्रमुख ग्रंथ म्हणून सिद्धसिद्धान्तपद्धती, गोरखबानी, अमनस्कयोग, महार्थमंजरी, अमरौघप्रबोध, योगमार्तंड (विवेकमार्तंड), गोरक्षशतक आणि गोरक्षबोध यांची नावे घेतली जातात.

"सिद्धसिद्धान्तपद्धती" हा त्यांचा सर्वांत महत्त्वाचा संस्कृत ग्रंथ समजला जातो. त्यात योगमार्गातील गूढ ज्ञान लोककल्याणासाठी प्रकट करून पिंड आणि ब्रह्मांडाचे नाते सांगितले आहे. "गोरखबानी" मध्ये योग्याने सदैव आत्म्याचे चिंतन करावे आणि त्यासाठी पंचज्ञानेंद्रियांना अंतर्मुख करावे, असे सांगून अशा साधकालाच अलख निरंजन परब्रह्माचा साक्षात्कार होतो असे म्हटले आहे. "अमनस्कयोग" मध्ये जीवन्मुक्तीचे रहस्य सांगितले आहे; हा योग मंत्रयोग, ध्यानयोग आणि जपयोग यांपेक्षाही श्रेष्ठ असून तो केवळ गुरूच्या मुखातून मिळतो, असे त्यात म्हटले आहे. पाण्यात टाकलेले मीठ जसे विरघळते, तसे या लययोगाने मन ब्रह्मतत्त्वात लीन होते, आणि सिद्धींच्या लोभात न अडकता पुढे जावे, असा इशाराही दिला आहे.

नाथपरंपरेत "अवधूतगीता" हा ग्रंथ प्रमाणग्रंथ मानला जातो. यात श्रोता कार्तिकेय आणि उपदेशक दत्तात्रेय आहेत, आणि सर्वव्यापी, भेदरहित आत्मतत्त्वाचे वर्णन आहे. या ग्रंथाचा संबंध गोरक्षनाथांच्या परंपरेशी जोडला जातो, तरी त्याचा उपदेश दत्तात्रेयांच्या मुखातून आलेला मानला जातो.

१०. एक प्रसंग: काळजी करून प्रश्न सुटतात का?

एकदा गोरक्षनाथ तीर्थाटन करीत एका गावी आले आणि गावाबाहेरच्या मारुतीच्या देवळात थांबले. हळूहळू गावकरी त्यांच्याकडे येऊ लागले, शंका विचारू लागले आणि आपल्या प्रपंचाच्या अडचणी सांगू लागले. नाथ सर्वांना समाधान देत. एके दिवशी ते म्हणाले, "प्रपंचात कुणालाच पूर्ण सुख मिळत नाही. आहे त्या परिस्थितीत समाधान टिकवावे, भगवंताचे नाम घ्यावे आणि निरपेक्ष सेवा करावी. त्यातच खरा आनंद आहे."

हे ऐकून साठ वर्षांचे एक गृहस्थ चिडले. "सांगायला सोपे आहे," ते म्हणाले. "माझा एक मुलगा बारा वर्षांचा आहे, त्याची मुंज राहिली. दुसऱ्याचे शिक्षण अर्धवट आहे. मुलगी वीस वर्षांची झाली, पण लग्न जमत नाही. बायको काळजीने खंगते आहे, तिला औषधपाणी लागते आणि कमाई अपुरी पडते. काळजी करू नको तर काय करू?"

नाथांनी शांतपणे ऐकून घेतले आणि हसून विचारले, "आजवर तुम्ही काळजी केलीत. त्यामुळे यातला एक तरी प्रश्न सुटला का? कुठलीही गोष्ट केवळ काळजीने सुटली नाही. तरी आतापर्यंत केली तेवढी काळजी पुरे असे तुम्हाला वाटत नाही का? काळजीऐवजी मनाचे समाधान टिकवून चित्त भगवंताच्या नामावर ठेवले, तर मार्ग सापडण्याची शक्यता जास्त असते. भगवंत भक्ताच्या वाटेतले काटे हळूच दूर करतो." गृहस्थाला आपली चूक कळली आणि तो नाथांना शरण गेला. कथा सांगते की नाथांच्या कृपेने त्याची विवंचना दूर झाली. गावात काही काळ राहून लोकांत भगवंतभक्तीची गोडी जागवून नाथ पुढे निघाले.

११. स्थाने, प्रकट दिन आणि उपासना

गोरखपूर (उत्तर प्रदेश): येथे गोरक्षनाथांचे भव्य मंदिर आहे. गोरक्षनाथ मंदिराचे आणि मठाचे नाव या शहराशी जोडले गेले आहे.

नेपाळ: येथे ते पशुपतीनाथांचा अवतार मानले जातात. नेपाळमधील गोरखा या नावाचा उगम गोरक्षनाथांच्या नावावरून झाला, असे सांगितले जाते, आणि तेथील रहिवाशांना "गोरखा" किंवा "गुरखा" म्हणतात. गोरखा जिल्ह्यातील एका गुहेत गोरक्षनाथांच्या एका पायाचे पदचिन्ह आहे आणि तेथे वैशाख पौर्णिमेला उत्सव होतो.

गिरनार (जुनागड, गुजरात): येथील गोरख टोकावर एका लहान मंदिरात गोरक्षनाथांची पाषाणमूर्ती आहे. परंपरेनुसार ते येथे दत्तात्रेयांच्या सेवेत आहेत.

गर्भगिरी (अहमदनगर, महाराष्ट्र): अहमदनगर-वांबोरी रस्त्यावर डोंगरगणहून मांजरसुंबा येथे गर्भगिरी पर्वतावर श्री गोरक्षनाथ गड आहे. गोरक्षनाथांनी येथे काही काळ वास्तव्य केले, असे सांगितले जाते. हिरव्या डोंगरावर नाथांचे सुंदर मंदिर आहे आणि तेथे काळ्या पाषाणाची प्राचीन स्वयंभू मूर्ती आहे. डोंगरगण येथेही मंदिर आहे.

प्रकट दिन दरवर्षी कार्तिक शुद्ध त्रयोदशीला साजरा केला जातो. डोंगरगणसह महाराष्ट्रात अनेक ठिकाणी हा सोहळा होतो. अनेक भक्त या दिवशी घरी नवनाथांची प्रतिमा स्वच्छ पुसून केशरी गंध आणि फुले वाहतात, धूप आणि तुपाचा दिवा लावतात, मलिद्याचा नैवेद्य दाखवतात, "ॐ चैतन्य गोरक्षनाथाय नमः" या मंत्राचा १०८ वेळा जप करतात आणि नवनाथ भक्तिसार ग्रंथातील गोरक्षनाथांचा जन्मकथेचा अध्याय वाचतात. नंतर आरती, गाईला नैवेद्य आणि यथाशक्ती अन्नदान केले जाते.

१२. महाराष्ट्राशी नाते: गुरुपरंपरा

महाराष्ट्राच्या संतपरंपरेशी गोरक्षनाथांचे नाते गहिनीनाथांमार्फत जुळते. गोरक्षनाथांनी आपला शिष्य गहिनीनाथ यांना उपदेश दिला, गहिनीनाथांनी निवृत्तीनाथांना अनुग्रह दिला, आणि निवृत्तीनाथांनी आपले धाकटे बंधू ज्ञानेश्वरांना घडवले. ज्ञानेश्वर महाराजांनी स्वतःची गुरुपरंपरा आदिनाथांपासून मच्छिंद्रनाथ, गोरक्षनाथ, गहिनीनाथ आणि निवृत्तीनाथ अशी सांगितली आहे. म्हणून नाथपरंपरेचा योग आणि वारकरी संप्रदायाची भक्ती हे दोन्ही प्रवाह येथे एकत्र येतात.

अनेक ठिकाणी गोरक्षनाथांच्या कथांतून गोपीचंद राजा, त्याची माता मैनावती, भर्तृहरी आणि मीननाथ यांचेही संदर्भ येतात. नाथांच्या संजीवन समाधीची स्थाने महाराष्ट्रातही अनेक आहेत, उदा. मायंबा, मढी, चिंचोली, वडवळ आणि विटे. या सर्वांची माहिती मच्छिंद्रनाथ आणि गहिनीनाथ यांच्या लेखांत दिली आहे.

१३. गोरक्षनाथांची शिकवण

त्यांच्या जीवनातून आणि परंपरेतून मिळणारे प्रमुख धडे पुढीलप्रमाणे सांगता येतात:

१४. संदर्भ आणि पुढील अभ्यास

या लेखाच्या अधिक अभ्यासासाठी खालील ग्रंथ आणि संदर्भ उपयुक्त आहेत. अधिक खोलात जाऊ इच्छिणाऱ्या वाचकांनी मूळ ग्रंथ स्वतः पाहावेत:

• सिद्धसिद्धान्तपद्धती, गोरखबानी, अमनस्कयोग — गोरक्षनाथांच्या नावावरील ग्रंथ
• नवनाथ भक्तिसार (गोरक्षनाथांच्या जन्मकथेचा अध्याय) आणि नवनाथ कथासार
• डॉ. हजारीप्रसाद द्विवेदी — नाथ संप्रदाय
• डॉ. कल्याणी मल्लिक — नाथ संप्रदायाचा इतिहास, दर्शन आणि साधना-प्रणाली
• डॉ. प्रबोधचंद्र बागची — नाथसिद्धांवरील संशोधन
• श्री गोरक्षनाथ मंदिर आणि श्री गोरक्षनाथ गड (मांजरसुंबा-डोंगरगण) देवस्थान येथील माहिती

१५. नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न

१६. पुढील वाचन