योगीराज संत ज्ञानेश्वर महाराज

१. प्रस्तावना: महाराष्ट्राचे लाडके माऊली

महाराष्ट्राच्या भूमीवर अनेक संत, विचारवंत आणि कवी झाले. परंतु ज्यांनी अवघ्या एकविसाव्या वर्षी अध्यात्माच्या आणि तत्त्वज्ञानाच्या शिखरावर पोहोचून लोकमानसावर अढळ स्थान मिळवले, ते अलौकिक व्यक्तिमत्त्व म्हणजे संत ज्ञानेश्वर महाराज होत. वारकरी संप्रदायात त्यांना केवळ एक तत्त्वज्ञ मानले जात नाही, तर अत्यंत प्रेमाने आणि आदराने 'माऊली' म्हटले जाते. माउली म्हणजे प्रत्यक्ष आईचे वात्सल्य देणारी मूर्ती.

तेराव्या शतकात देवगिरीच्या यादव राजांच्या काळात संस्कृत भाषेचा मोठा प्रभाव होता. ज्ञान आणि धर्मग्रंथ पंडितांच्या मर्यादेत बंदिस्त होते. अशा वेळी सामान्य माणसाला आत्मज्ञानाची अनुभूती देण्यासाठी ज्ञानेश्वरांनी प्राकृत मराठी भाषेची कास धरली. सर्वसामान्यांची सुखदुःखे समजून घेऊन त्यांनी वेदांताचे गूढ तत्त्वज्ञान लोकभाषेत आणले. त्यांच्या वाणीने मराठी भाषेला अमृताचे सामर्थ्य दिले आणि वारकरी भक्ती संप्रदायाची एक चिरंतन परंपरा उभी केली.

२. जन्म आणि कौटुंबिक पार्श्वभूमी

वारकरी परंपरेनुसार संत ज्ञानेश्वरांचा जन्म श्रावण वद्य अष्टमी, शके ११९७ (इ.स. १२७५) च्या सुमारास झाला. गोदावरी नदीच्या पवित्र काठावर वसलेले आपेगाव (ता. पैठण, जि. छत्रपती संभाजीनगर) हे त्यांचे मूळ गाव होते. त्यांचे घराणे कुलकर्णकीचे काम पाहत होते आणि पिढ्यान्पिढ्या विठ्ठलभक्तीत रमलेले होते.

ज्ञानेश्वरांचे वडील विठ्ठलपंत हे अत्यंत विरक्त, सात्त्विक आणि विद्वान पुरुष होते. रुक्मिणीबाई (रखुमाबाई) यांच्याशी त्यांचा विवाह झाला होता. विठ्ठलपंत संसारात असूनही त्यांचे मन कायम ईश्वराच्या चिंतनात आणि वैराग्यात गुंतलेले असे. प्रपंचातील क्षणभंगुरतेची जाणीव त्यांना अस्वस्थ करत होती.

३. विठ्ठलपंतांचा संन्यास आणि कुटुंबाचा छळ

वैराग्याच्या ओढीने विठ्ठलपंतांनी शेवटी संसाराचा त्याग करण्याचा निर्णय घेतला. ते काशीला गेले आणि तेथील एका गुरूंकडून त्यांनी संन्यासाची दीक्षा घेतली, असे परंपरा सांगते. मात्र, जेव्हा त्यांच्या गुरूंना विठ्ठलपंतांच्या तरुण पत्नीविषयी आणि कौटुंबिक जबाबदारीविषयी सत्य समजले, तेव्हा त्यांनी विठ्ठलपंतांना गृहस्थाश्रमाचे कर्तव्य पूर्ण करण्यासाठी पुन्हा परत जाण्याचा आदेश दिला.

गुरूंच्या आज्ञेचे पालन करत विठ्ठलपंत पुन्हा आळंदीला परतले आणि त्यांनी गृहस्थाश्रम स्वीकारला. परंतु तत्कालीन सनातनी समाजाने या गोष्टीचा तीव्र निषेध केला. संन्यास घेतल्यानंतर पुन्हा संसारात परतणे धर्मशास्त्राला धरून नाही, असा ठपका ठेवत समाजाने संपूर्ण कुटुंबाला बहिष्कृत केले. अशा अत्यंत हलाखीच्या आणि उपेक्षेच्या परिस्थितीत विठ्ठलपंत आणि रखुमाबाईंच्या पोटी चार अलौकिक बालकांनी जन्म घेतला: संत निवृत्तीनाथ, संत ज्ञानेश्वर, संत सोपानदेव आणि संत मुक्ताबाई.

या चारही भावंडांना समाजाने अत्यंत कठोर वागणूक दिली. 'संन्याशाची मुले' म्हणून त्यांची हेटाळणी करण्यात आली. उपनयन संस्काराचा (मुंजीचा) प्रश्न आला, तेव्हा पंडितांनी नकार दिला. या दोषावर प्रायश्चित्त काय, असे विचारले असता धर्मपंडितांनी केवळ देहदंड हाच मार्ग सुचवला. आपल्या मुलांचा छळ थांबावा आणि त्यांना समाजात सन्मान मिळावा, या भावनेतून विठ्ठलपंत आणि रखुमाबाई यांनी अत्यंत शांतपणे देहत्याग केला. आई-वडिलांचे छत्र हरपल्यानंतर ही चारही भावंडे अनाथ झाली, तरीही त्यांनी समाजाबद्दल कधीही कटुता बाळगली नाही.

४. पैठणचा प्रवास आणि शुद्धीपत्रक

आई-वडिलांच्या पश्चात भावंडांनी आपल्यावरील कलंक पुसण्यासाठी आणि शुद्धीपत्रक मिळवण्यासाठी तत्कालीन धर्मपीठाची राजधानी मानल्या गेलेल्या पैठणकडे प्रस्थान केले. पैठणच्या विद्वानांसमोर त्यांनी स्वतःची बाजू मांडली.

वारकरी परंपरेत या भेटीदरम्यानचा एक अत्यंत प्रसिद्ध प्रसंग सांगितला जातो. जेव्हा विद्वानांनी ज्ञानेश्वरांची चेष्टा करत विचारले की सर्व चराचरात एकच आत्मतत्त्व आहे तर या जनावरातही ते आहे का? तेव्हा परंपरेनुसार ज्ञानेश्वरांनी एका रेड्यावर हात ठेवला आणि त्या मुक्या प्राण्याच्या मुखातूनही वेदघोष ऐकू आला. हा प्रसंग पाहून तेथील विद्वानांचे डोळे उघडले. त्यांनी मुलांचे अगाध आत्मज्ञान ओळखून त्यांना आदराने शुद्धीपत्रक दिले. ही घटना परंपरेनुसार साधारण इ.स. १२८८ च्या काळात घडल्याचे मानले जाते.

५. योगी चांगदेवांची भेट आणि गर्वहरण

योगी चांगदेव हे अफाट योगसिद्धी प्राप्त केलेले तपस्वी होते. परंपरेनुसार ते शेकडो वर्षे जगल्याचे सांगितले जाते. त्यांना आपल्या योगशक्तीचा मोठा अभिमान होता. जेव्हा त्यांनी तरुण ज्ञानेश्वरांच्या अलौकिक ज्ञानाची कीर्ती ऐकली, तेव्हा त्यांनी ज्ञानेश्वरांना पत्र पाठवण्याचा विचार केला; परंतु काय लिहावे हे न सुचल्याने त्यांनी कोरे पत्र पाठवले.

त्यानंतर चांगदेव स्वतः ज्ञानेश्वरांना भेटण्यासाठी आले. परंपरेनुसार ते वाघावर स्वार होऊन आणि हातात सापाचा चाबूक घेऊन आले होते. त्या वेळी ज्ञानेश्वर आणि त्यांची भावंडे एका भिंतीवर बसलेली होती. समोरून येणाऱ्या चांगदेवांना सामोरे जाण्यासाठी ज्ञानेश्वरांनी भिंतीलाच पुढे चालण्याची खूण केली आणि ती निर्जीव भिंत पुढे सरसावली, अशी वारकरी परंपरेतील आख्यायिका आहे. एका जड भिंतीला चालवण्याचे सामर्थ्य पाहून चांगदेवांचा अहंकार गळून पडला आणि ते माऊलींच्या चरणी लीन झाले.

ज्ञानेश्वरांनी या प्रसंगी चांगदेवांना आत्मज्ञानाचा उपदेश करण्यासाठी ६५ ओव्यांचे एक छोटेखानी प्रकरण रचले, ज्याला चांगदेव पासष्टी असे म्हणतात. पुढे चांगदेव मुक्ताबाईंचे शिष्य बनले आणि त्यांनी भक्तीचा मार्ग स्वीकारला, असे परंपरा सांगते. अधिक संवादाची माहिती आपण चांगदेव आणि ज्ञानेश्वर संवाद या लेखात वाचू शकता.

६. नेवासा येथे ज्ञानेश्वरीची रचना

आपले थोरले बंधू आणि सद्गुरू निवृत्तीनाथ यांच्या आदेशावरून ज्ञानेश्वरांनी भगवद्गीतेवर मराठीत भाष्य करण्याचे ठरवले. अहमदनगर जिल्ह्यातील प्रवरा नदीच्या काठी वसलेल्या नेवासा या गावी ज्ञानेश्वरांनी एका खांबाला (पैस खांब) टेकून या ग्रंथाची निर्मिती केली. ज्ञानेश्वरांनी ओव्या सांगितल्या आणि सच्चिदानंद बाबा यांनी त्या लिहून काढल्या. या ग्रंथाचे मूळ नाव 'भावार्थदीपिका' असून तो सर्वसामान्यांमध्ये 'ज्ञानेश्वरी' म्हणून जगप्रसिद्ध झाला.

ज्ञानेश्वरीची रचना परंपरेनुसार साधारण इ.स. १२९० मध्ये पूर्ण झाली असे मानले जाते. या महाग्रंथात सुमारे ९००० हून अधिक ओव्या आहेत. संस्कृत भाषेतील कर्मकांड आणि पांडित्यात अडकलेले गीतेचे अंतिम सत्य ज्ञानेश्वरांनी शेतकरी, कष्टकरी आणि सर्वसामान्य जनतेच्या झोपडीपर्यंत पोहोचवले.

७. अमृतानुभव, हरिपाठ आणि इतर रचना

त्यानंतर ज्ञानेश्वरांनी 'अमृतानुभव' (अनुभवामृत) या ग्रंथाची रचना केली. यात सुमारे ८०० ओव्या असून त्यात विशुद्ध अद्वैत तत्त्वज्ञान आणि शिव-शक्तीचे ऐक्य अत्यंत तर्कशुद्ध आणि काव्यमय भाषेत मांडले आहे.

ज्ञानेश्वरांचे तिसरे अत्यंत लोकप्रिय आणि नित्य पठणाचे कार्य म्हणजे 'हरिपाठ' होय. सामान्य माणसाला कठीण योग किंवा तपश्चर्या शक्य नसल्याने केवळ ईश्वराच्या नामस्मरणाने मुक्ती मिळते, हा संदेश त्यांनी दिला. हरिपाठात नाममहिमा सांगणारे सुमारे २७ ते २८ अभंग समाविष्ट आहेत. आपण संतवाणीवर संपूर्ण सार्थ हरिपाठ वाचू शकता. याशिवाय विठ्ठलभक्ती, विराण्या आणि योगपर शेकडो प्रासादिक अभंग आजही वारकऱ्यांच्या ओठांवर जिवंत आहेत.

८. अलौकिक विश्वप्रार्थना: पसायदान

ज्ञानेश्वरी ग्रंथाच्या अखेरीस अठराव्या अध्यायात संत ज्ञानेश्वरांनी मांडलेले 'पसायदान' हे संपूर्ण जगाच्या साहित्यातील अद्वितीय लेणे मानले जाते. पसायदान म्हणजे स्वतःसाठी काहीही न मागता विश्वात्मक देवाकडे (ईश्वराकडे) संपूर्ण सृष्टीच्या कल्याणासाठी मागितलेले कृपादान होय.

ज्या समाजाने त्यांच्या कुटुंबाचा छळ केला, त्याच समाजाला माऊलींनी 'जो जे वांछील तो ते लाहो' (ज्याला जे चांगले हवे ते मिळो) असा उदार आशीर्वाद दिला. ही विशाल संवेदनशीलताच ज्ञानेश्वरांना जगातील संतांमध्ये सर्वश्रेष्ठ स्थानी बसवते.

९. संत नामदेव आणि समकालीन संतमेळा

ज्ञानेश्वरीच्या निर्मितीनंतर ज्ञानेश्वर माउली पंढरपूरला आले. तिथे त्यांची भेट संत नामदेव महाराजांशी झाली. ज्ञान आणि भक्तीचा हा अपूर्व संगम होता. ज्ञानेश्वरांनी विचार आणि तत्त्वज्ञान दिले, तर नामदेवांनी प्रेमाच्या आणि कीर्तनाच्या माध्यमातून ते गावोगावी पोहोचवले.

या काळात विठ्ठलाच्या छत्रछायेखाली विविध जाती-धर्मातील संतांचा मोठा मेळा एकत्र आला. यामध्ये संत गोरा कुंभार, संत सावता माळी, संत चोखामेळा, संत नरहरी सोनार आणि संत जनाबाई अशा अनेक संतांचा सहभाग होता. या संतांनी जातीपातीच्या भिंती तोडून समतेचा मळा फुलवला. परंपरेनुसार ज्ञानेश्वर आणि नामदेवांनी संपूर्ण उत्तर भारताची तीर्थयात्रा केली आणि पंजाबपर्यंत भागवत धर्माचा संदेश पोहोचवला. वारकरी परंपरेत या कार्याचा गौरव करताना बहिणाबाईंची एक प्रसिद्ध उक्ती सांगितली जाते:

१०. आळंदी येथे संजीवन समाधी सोहळा

आपल्या अवताराचे कार्य पूर्ण झाले आहे आणि तत्त्वज्ञानाचा पाया भक्कम झाला आहे याची जाणीव झाल्यावर, ज्ञानेश्वर माऊलींनी वयाच्या अवघ्या २१ व्या वर्षी संजीवन समाधी घेण्याचा संकल्प जाहीर केला. संजीवन समाधी म्हणजे योगाच्या अंतिम ध्यानावस्थेत शरीराचा त्याग करणे होय.

कार्तिक वद्य त्रयोदशी, शके १२१८ (इ.स. १२९६) या दिवशी पुणे जिल्ह्यातील आळंदी येथे इंद्रायणी नदीच्या तीरावर हा सोहळा संपन्न झाला. परंपरेनुसार समकालीन संत या प्रसंगी उपस्थित होते. परंपरेनुसार संत नामदेवांनी आपल्या समाधीच्या अभंगांमध्ये या प्रसंगाचे अत्यंत भावूक आणि हृदयस्पर्शी वर्णन केले आहे. माऊली समाधी विवरात बसले आणि शिळा ठेवून समाधी पूर्ण झाली. या समाधी सोहळ्याविषयी अधिक माहिती आपण ज्ञानेश्वर संजीवन समाधी या विशेष नोंदीत वाचू शकता.

माऊलींच्या समाधीनंतर अवघ्या एका वर्षाच्या आत सोपानदेव, मुक्ताबाई आणि निवृत्तीनाथ या तिन्ही भावंडांनीही वेगवेगळ्या तीर्थक्षेत्री समाधी घेतली, अशी परंपरा आहे.

११. आळंदी पालखी परंपरा आणि सांस्कृतिक वारसा

संत ज्ञानेश्वरांनी लावलेले भक्तीचे रोपटे आज लाखो वारकऱ्यांचा जीवनमार्ग बनले आहे. प्रतिवर्षी आषाढ महिन्यात आळंदी ते पंढरपूर अशी भव्य पायी वारी निघते. संत ज्ञानेश्वरांच्या पादुका पालखीत ठेवून लाखो भाविक भक्तिभावाने पंढरीची वाट चालतात.

ज्ञानेश्वरांच्या विचारांनी पुढे सोळाव्या शतकात संत एकनाथ महाराज आणि सतराव्या शतकात संत तुकाराम महाराज यांना प्रेरणा दिली. महाराष्ट्राच्या घराघरामध्ये दररोज संध्याकाळी म्हटला जाणारा हरिपाठ आणि ज्ञानेश्वरीची पारायणे ही आजही महाराष्ट्राच्या आध्यात्मिक जगण्याची मुख्य जीवनवाहिनी आहेत.

१२. नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न

१३. पुढील वाचन