योगीराज संत ज्ञानेश्वर महाराज

१. प्रस्तावना : महाराष्ट्राचे लाडके 'माऊली'

संत ज्ञानेश्वर महाराज हे १३ व्या शतकातील अत्यंत प्रगल्भ, क्रांतीकारी आणि महान योगी, कवी व तत्त्वज्ञ होते. अवघ्या २१ वर्षांचे अल्पायुष्य लाभलेल्या या अलौकिक ईश्वरीय अवताराने महाराष्ट्राच्या मातीला वारकरी भक्ती संप्रदायाची अशी काही अमूल्य देणगी दिली, जिची गोडी आजही ७०० हून अधिक वर्षांनंतर अबाधित आहे. त्यांना संपूर्ण जग प्रेमाने 'माऊली' (आई) म्हणून हाक मारते, कारण त्यांच्या हृदयात जगातील समस्त जीवसृष्टीबद्दल अपार वात्सल्य आणि करुणा होती.

ज्या काळात संस्कृत भाषेचा प्रचंड पगडा होता आणि सामान्य जनतेला अध्यात्म समजणे कठीण झाले होते, अशा कर्मठ काळात माऊलींनी प्राकृत मराठी भाषेचा स्वीकार केला. त्यांनी भगवद्गीतेचे गुढ ज्ञान सामान्य माणसाच्या दारात आणून ठेवले. देवगिरीचे यादव राजे रामदेवराव यांच्या वैभवशाली आणि स्थिर कारकिर्दीत माऊलींचे कार्य बहरले. त्यांनी रचलेले साहित्य आज मराठी साहित्याचे मैलाचे दगड मानले जातात.

२. जन्म आणि कौटुंबिक पार्श्वभूमी

शालिवाहन शके ११९७ (इ.स. १२७५) च्या श्रावण कृष्ण अष्टमीला, म्हणजेच कृष्ण जन्माष्टमीच्या परमपवित्र दिवशी, मध्यरात्री गोदावरी नदीच्या पवित्र तीरावर वसलेल्या आपेगाव (ता. पैठण, जि. छत्रपती संभाजीनगर) येथे ज्ञानेश्वरांचा जन्म झाला. त्यांच्या पाठीमागे एक अत्यंत वेदनादायी परंतु दैवी कौटुंबिक इतिहास आहे.

त्यांचे वडील विठ्ठलपंत कुलकर्णी हे आपेगावचे वंशपरंपरागत हिशोबनीस (लेखापाल) होते. ते अत्यंत विरक्त प्रवृत्तीचे गृहस्थ होते. विवाहाचा संसार सुरू असतानाही त्यांचे मन प्रपंचापेक्षा अध्यात्माकडे अधिक ओढले जात होते. अखेर आपल्या पत्नीच्या म्हणजेच रखुमाबाईंच्या नकळत किंवा एका कथेनुसार संमतीने, त्यांनी सांसारिक जीवनाचा त्याग केला आणि ते संन्यासी होण्यासाठी थेट काशीला (वाराणसी) निघून गेले. तिथे त्यांनी स्वामी रामानंद (किंवा काही स्रोतानुसार रामाश्रमा) यांच्याकडून संन्यासाची दीक्षा घेतली.

"जेव्हा काशीच्या गुरूंना कळाले की विठ्ठलपंतांनी आपल्या तरुण पत्नीला मागे सोडून संन्यास घेतला आहे, तेव्हा त्यांनी विठ्ठलपंतांना तात्काळ गृहस्थाश्रमाचे कर्तव्य निभावण्यासाठी आळंदीला परत जाण्याची आज्ञा दिली. गुरूंची आज्ञा शिरसावंद्य मानून विठ्ठलपंत गृहस्थाश्रमात परतले, परंतु समाजाला हे मान्य नव्हते."

३. समाजाचा छळ आणि बालपण

संन्यास घेतलेली व्यक्ती पुन्हा गृहस्थ बनते, ही घटना तत्कालीन कर्मठ आणि सनातनी ब्राह्मणांच्या नजरेत महापाप होती. समाजातील पंडितांनी विठ्ठलपंत आणि त्यांच्या संपूर्ण कुटुंबाला पाखंडी ठरवून समाजातून पूर्णपणे बहिष्कृत केले (वाळीत टाकले). अशा अत्यंत कठीण परिस्थितीत विठ्ठलपंत आणि रखुमाबाईंना चार अपत्ये झाली: निवृत्तीनाथ (इ.स. १२७३), ज्ञानेश्वर (इ.स. १२७५), सोपानदेव (इ.स. १२७७) आणि मुक्ताबाई (इ.स. १२७९).

या निष्पाप मुलांना समाजाने 'संन्याशाची पोरे' म्हणून हिणवले. त्यांना अन्न, पाणी आणि वस्त्र यांसारख्या मूलभूत गरजाही नाकारण्यात आल्या. चारही भावंडे जेव्हा गावात भिक्षा मागण्यासाठी जात, तेव्हा लोक त्यांच्या पाठीवर मारत आणि दारे बंद करत असत. जेव्हा या मुलांची मुंज (उपनयन संस्कार) करण्याची वेळ आली, तेव्हा आळंदीच्या ब्राह्मणांनी त्यास साफ नकार दिला. या पापावर काय प्रायश्चित्त आहे असे विठ्ठलपंतांनी धर्मशास्त्राच्या पंडितांना विचारले असता, त्यांनी सांगितले की केवळ 'देहदंड' (स्वतःचे जीवन संपवणे) हेच यावर एकमेव प्रायश्चित्त आहे.

आपल्या निष्पाप मुलांना तरी समाजात सन्मानाचे स्थान मिळावे, या आशेने विठ्ठलपंत आणि रखुमाबाई यांनी आळंदीतील इंद्रायणी नदीच्या डोहात उडी घेऊन आपले जीवन संपवले (काही संदर्भांनुसार त्यांनी प्रयाग येथे गंगेत समाधी घेतली). आई-वडिलांचे छत्र हरपल्यानंतर ही चारही अनाथ मुले पूर्णपणे पोरकी झाली, परंतु त्यांचा छळ थांबला नाही.

४. पैठणचा प्रवास आणि शुद्धीपत्रक

आपल्यावरील सामाजिक कलंक पुसण्यासाठी आणि शुद्धीपत्रक मिळवण्यासाठी ही चारही भावंडे पायी चालत पैठण या विद्वानांच्या राजधानीत पोहोचली. तेथे ज्ञानेश्वरांनी आणि त्यांच्या भावंडांनी आपल्या कुशाग्र बुद्धिमत्तेची आणि वेदांच्या ज्ञानाची प्रचिती दिली.

तेथील एका प्रसिद्ध प्रसंगात, जेव्हा सनातनी पंडितांनी ज्ञानेश्वरांची चेष्टा केली की "सर्व जीवांमध्ये ब्रह्म असेल तर या जनावरातही वेद असले पाहिजेत", तेव्हा ज्ञानेश्वरांनी अत्यंत शांतपणे तिथे उभे असलेल्या एका मारहाण झालेल्या म्हाताऱ्या म्हशीच्या (रेड्याच्या) कपाळावर आपला वरदहस्त ठेवला. त्याबरोबर त्या मुक्या प्राण्याच्या मुखातून ऋग्वेदाचे मंत्र अतिशय शुद्ध आणि स्पष्ट स्वरात उमटू लागले. हा चमत्कार पाहून पैठणचे पंडित थक्क झाले. त्यांची मने विरघळली आणि त्यांना कळून चुकले की ही सामान्य मुले नसून साक्षात ईश्वराचे रूप आहेत. अखेर इ.स. १२८८ मध्ये पैठणच्या विद्वानांनी त्यांना शुद्धीपत्रक देऊन समाजात पुन्हा सन्मानाने समाविष्ट करून घेतले.

५. योगी चांगदेवांचे गर्वहरण

संत ज्ञानेश्वरांच्या आयुष्याशी निगडित दुसरा अत्यंत महत्त्वाचा चमत्कार म्हणजे महान योगी चांगदेव यांच्याशी झालेली भेट होय. चांगदेव हे स्वतःच्या योगसामर्थ्याने १४०० वर्षे जगले होते, असे मानले जाते. त्यांना आपल्या अफाट सिद्धींचा प्रचंड गर्व होता. जेव्हा त्यांनी ज्ञानेश्वरांच्या ख्यातीबद्दल ऐकले, तेव्हा ते ज्ञानेश्वरांना भेटण्यासाठी वाघावर स्वार होऊन आणि हातात सापाचा चाबूक घेऊन निघाले.

ज्ञानेश्वर महाराज आणि त्यांची भावंडे एका जुन्या भिंतीवर बसून ऊन खात होती. चांगदेव वाघावरून येत आहेत हे पाहिल्यावर, माऊलींनी केवळ भिंतीला आज्ञा केली. त्याबरोबर ती जड आणि निर्जीव भिंत हवेत चालत पुढे निघाली. एका निर्जीव भिंतीला चालवण्याचे माऊलींचे सामर्थ्य पाहून चांगदेवांचा सर्व अहंकार गळून पडला. ते माऊलींच्या चरणी लीन झाले. ज्ञानेश्वरांनी त्यांना केवळ ६५ ओव्यांमध्ये संपूर्ण वेदांताचा उपदेश केला, ज्याला आज **'चांगदेव पासष्टी'** म्हणून ओळखले जाते. पुढे चांगदेव हे मुक्ताबाईंचे शिष्य बनले.

६. अफाट ग्रंथ संपदा आणि वाङ्मय कार्य

संत ज्ञानेश्वरांचे थोरले बंधू निवृत्तीनाथ हेच त्यांचे आध्यात्मिक सद्गुरू होते. गुरूंच्या आज्ञेवरून ज्ञानेश्वरांनी अहमदनगर जिल्ह्यातील गोदावरीच्या काठावर वसलेल्या नेवासा या क्षेत्रात एका खांबाला (पैसाचा खांब) टेकून भगवद्गीतेवर आपली अमर टीका लिहिली. ज्ञानेश्वरांनी ही टीका तोंडी सांगितली आणि सच्चिदानंद बाबा यांनी ती अक्षरांकित केली. या ग्रंथाला **'ज्ञानेश्वरी'** किंवा **'भावार्थदीपिका'** म्हटले जाते.

ज्ञानेश्वरी हा ग्रंथ साधारणपणे इ.स. १२९० मध्ये पूर्ण झाला, ज्यामध्ये ९००० हून अधिक अत्यंत रसाळ ओव्या आहेत. या ग्रंथाने संस्कृतमधील कठीण ज्ञान प्राकृत मराठी भाषेत आणून महाराष्ट्रातील तळागाळातील लोकांना आध्यात्मिक लोकशाहीची दारे खुली करून दिली.

त्यांचा दुसरा महान ग्रंथ म्हणजे **'अमृतानुभव' (किंवा अनुभवामृत)**. हा विशुद्ध तत्त्वज्ञानाचा आणि जीव-ब्रह्म ऐक्याचा अत्यंत उच्च दर्जाचा ग्रंथ आहे. यामध्ये सुमारे ८०० ओव्या असून तो माऊलींच्या स्वतःच्या आध्यात्मिक अनुभूतींचे सार आहे. याशिवाय हरिनामाचे महत्त्व सांगणारा **'हरिपाठ'** (२८ अभंग) आणि शेकडो भक्तीरसपूर्ण अभंगांची निर्मिती त्यांनी केली.

७. वारकरी संप्रदायाचा पाया आणि तीर्थयात्रा

ग्रंथलेखनाचे कार्य पूर्ण झाल्यानंतर, ज्ञानेश्वर माऊली पंढरपूरला गेले. तिथे त्यांची भेट संत नामदेव महाराजांशी झाली. नामदेव आणि ज्ञानेश्वर हे अत्यंत जीवलग मित्र बनले. या समकालीन संत प्रभावळीचे अनौपचारिक नेतृत्व करत माऊलींनी चंद्रभागेच्या वाळवंटात सर्व जाती-धर्माच्या लोकांना एकत्र आणले. संत गोरा कुंभार, संत सावता माळी, संत चोखामेळा, संत कबीर, संत सेना महाराज आणि संत जनाबाई या सर्व संतांना एकाच धाग्यात गुंफून त्यांनी भागवत धर्माचा भक्कम पाया रचला. इसीलिए म्हटले जाते: **"संतवाणी झाली। इमारत फळा आली॥ ज्ञानदेवे रचिला पाया। उभारिले देवालया॥"**

ज्ञानेश्वर महाराज आणि नामदेवांनी मिळून संपूर्ण भारतवर्षाची तीर्थयात्रा केली. या यात्रेत त्यांनी पंजाबपर्यंत भागवत धर्माची पताका फडकवली. नामदेवांच्या 'तीर्थावली' अभंगांमध्ये या दिव्य प्रवासाचे अत्यंत सुंदर वर्णन आढळते.

८. अलौकिक संवेदनशीलता : पसायदान

ज्ञानेश्वरीच्या शेवटी माऊलींनी संपूर्ण विश्वाच्या कल्याणासाठी आपल्या गुरूंकडे एक मागणी मागितली, ज्याला आपण **'पसायदान'** म्हणून ओळखतो. पसायदान ही केवळ हिंदू धर्मीयांची प्रार्थना नसून, ते संपूर्ण मानवजातीला सुख, शांती आणि समृद्धी देणारे जागतिक शांततेचे मागणे आहे.

"जे खळांची व्यंकटी सांडो। तया सत्कर्मी रती वाढो।" म्हणजेच दुष्टांमधील दुष्टपणा नष्ट व्हावा, व्यक्ती नव्हे, अशी विशाल उदात्त भावना माऊलींनी व्यक्त केली. 'जो जे वांछील, तो ते लाहो' (ज्याला जे हवे ते त्याला मिळो) असे म्हणत त्यांनी संपूर्ण जगाला सुखाचे वरदान मागितले.

९. संजीवन समाधी सोहळा

आपल्या अवताराचे कार्य पूर्ण झाले आहे, याची जाणीव झाल्यावर वयाच्या अवघ्या २१ व्या वर्षी ज्ञानेश्वर महाराजांनी संजीवन समाधी घेण्याचा निर्णय घेतला. संजीवन समाधी म्हणजे अष्टांग योगाच्या परमोच्च अवस्थेत जाऊन ध्यानस्थ बसून स्वतःचे नश्वर शरीर स्वेच्छेने सोडून शुद्ध ऊर्जेत विलीन होणे होय.

शके १२१८ च्या कार्तिक वद्य त्रयोदशीला (इ.स. १२९६, रविवार), आळंदी येथे इंद्रायणी नदीच्या काठावर सिद्धेश्वर मंदिर परिसरात हा सोहळा निश्चित झाला. नामदेव महाराजांच्या मुलांनी समाधीची जागा तयार केली. माऊलींनी ज्ञानेश्वरी ग्रंथाला नमन केले, सर्व संतांचे आशीर्वाद घेतले आणि ते समाधी विवरात स्थायिक झाले. नामदेव महाराजांनी या प्रसंगाचे अत्यंत भावूक वर्णन केले आहे. माऊलींच्या समाधीनंतर अवघ्या एक वर्षाच्या आत त्यांचे थोरले बंधू निवृत्तीनाथ, सोपानदेव आणि मुक्ताबाई या तिन्ही भावंडांनीही आपली इहलोकीची यात्रा संपवून समाधी घेतली.

१०. प्रभाव, पालखी परंपरा आणि वारसा

संत ज्ञानेश्वरांनी लावलेले हे भक्तीचे रोपटे आज एका महावृक्षात रूपांतरित झाले आहे. दरवर्षी आषाढ आणि कार्तिकी महिन्यामध्ये लाखो वारकरी भक्त आळंदीवरून पंढरपूरकडे पायी वारी करतात. या वारीमध्ये चांदीच्या रथात माऊलींच्या प्रतिकात्मक 'पादुका' अत्यंत भक्तीभावाने नेल्या जातात. अशी आख्यायिका आहे की, जोपर्यंत मंदिराचा कळस हलत नाही, तोपर्यंत माऊलींच्या पालखीचे प्रस्थान होत नाही.

माऊलींच्या तात्विक संकल्पनांचा प्रभाव संत एकनाथ, संत तुकाराम आणि पुढील अनेक पिढ्यांवर अखंड राहिला. आज ७०० हून अधिक वर्षे झाली तरी महाराष्ट्राच्या प्रत्येक घराघरात रोज संध्याकाळी ज्ञानेश्वरांचा 'हरिपाठ' म्हटला जातो. ज्ञानेश्वर माऊली हे केवळ एक संत नव्हते, तर ते महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक आणि आध्यात्मिक अस्मितेचे प्राण होते आणि सदैव राहतील.