संक्षिप्त परिचय (Quick Facts)
| ओळख | अक्कलकोटनिवासी सिद्धपुरुष; दत्त संप्रदायात अवतार मानले जातात |
|---|---|
| जन्म | ज्ञात नाही (भक्त आणि चरित्रकारांत एकमत नाही) |
| आईवडील आणि गुरू | ज्ञात नाहीत |
| स्वतःविषयी सांगणे | "मूळ पुरुष वडाचे झाड, दत्तनगर हे वसतिस्थान, नाव नृसिंहभान" (भक्तांना सांगितले, अशी परंपरा) |
| अक्कलकोट आगमन | आश्विन शुद्ध पंचमी (बुधवार), शके १७७९; वर्ष १८५६ किंवा १८५७ असे सांगितले जाते |
| प्रकट दिन | चैत्र शुद्ध द्वितीया |
| महासमाधी | चैत्र वद्य त्रयोदशी, शके १८०० — ३० एप्रिल १८७८, अक्कलकोट |
| चरित्रग्रंथ | श्री गुरुलीलामृत, श्री स्वामी लीलामृत; तसेच श्रीपादभूषण (१८७१) |
| प्रमुख शिष्य | बाळप्पा महाराज, चोळप्पा महाराज, आळंदीचे नृसिंहसरस्वती, रामानंद बीडकर |
या लेखात काय वाचाल
१. प्रस्तावना
महाराष्ट्रात आणि कर्नाटक-आंध्रातही "श्री स्वामी समर्थ" हा जप श्रद्धेने केला जातो. अक्कलकोट हे लाखो भाविकांचे तीर्थक्षेत्र झाले आहे. येथे ज्ञात टप्पे आणि भक्तांच्या परंपरेतून आलेल्या कथा यांचा फरक स्पष्ट ठेवला आहे.
२. जन्म : ज्ञात नाही, आणि परंपरा
स्वामींच्या जन्माविषयी भक्तांत आणि चरित्रकारांत एकमत नाही. स्वामीसुत यांच्या मते मध्य हिंदुस्थानातील छेलीखेडा येथे चैत्र शुद्ध द्वितीया, शके १०७१ रोजी अष्टवर्षीय बालकाच्या रूपात ते प्रकट झाले; बहुसंख्य चरित्रकारांचे मत वेगळे असल्याचेही नमूद आहे. ही परंपरेतील मते आहेत.
स्वामींनी भक्तांना स्वतःविषयी "मूळ पुरुष वडाचे झाड, दत्तनगर, नाव नृसिंहभान" असे सांगितले, अशी परंपरा आहे. यावरून दत्त संप्रदायात त्यांचे स्वरूप दत्तांचा "चौथा अवतार" (श्रीपाद श्रीवल्लभ आणि नृसिंहसरस्वती यांच्या परंपरेनंतर) मानले जाते; ही मान्यता श्रद्धेचा भाग आहे.
३. कर्दळीवन आणि भ्रमंती
परंपरेनुसार नृसिंहसरस्वती श्रीशैलच्या कर्दळीवनातून गुप्त झाले आणि सुमारे साडेतीनशे वर्षांनी कर्दळीवनातच एका लाकूडतोड्याच्या घावातून स्वामी समर्थ पुन्हा प्रकट झाले, असे सांगितले जाते. त्यानंतर त्यांनी अनेक क्षेत्रांत भ्रमण केले आणि मंगळवेढा येथे औदुंबराखाली आसन मांडून लोकांना दर्शन दिले. ही कथा श्रद्धेची आहे; स्वतंत्र ऐतिहासिक पुरावा आम्हाला दिसत नाही.
४. अक्कलकोटचे वास्तव्य
चिंतोपंत टोळ स्वामींच्या दर्शनासाठी निघाले असतानाच स्वामी अक्कलकोटजवळील खंडोबाच्या देवळात प्रकट झाले; तो दिवस आश्विन शुद्ध पंचमी, शके १७७९ (बुधवार). सुरुवातीला खंडोबाच्या देवळातील कट्ट्यावर आणि नंतर वटवृक्षाखाली त्यांनी वास्तव्य केले. स्वामी बराच काळ चोळप्पा यांच्या घरी राहिले; चोळप्पा आणि सुंदराबाई यांना स्वामींच्या चरित्रात विशेष महत्त्व आहे.
अक्कलकोटमध्ये आगमनाचे वर्ष १८५६ किंवा १८५७ असे दोन प्रकारे सांगितले जाते. शके १७७९ ची आश्विन शुद्ध पंचमी इंग्रजी वर्षाप्रमाणे १८५७ च्या सुमारास येते, तर कार्यकाळ १८५६ पासून मानला जातो; म्हणून दोन्ही वर्षे नोंदवली आहेत.
५. शिष्य आणि भक्त
बाळप्पा महाराज, चोळप्पा महाराज, आळंदीचे नृसिंहसरस्वती आणि रामानंद बीडकर महाराज यांना प्रमुख शिष्य म्हटले आहे. श्री साईबाबा, शेगावचे गजानन महाराज, फलटणचे हरिबाबा आणि शंकर महाराज यांच्यावर स्वामींचा विशेष प्रभाव असल्याचे सांगितले जाते; हा प्रभाव भक्तांच्या श्रद्धेतून सांगितला जातो.
बाळप्पा महाराजांना अनुग्रह देऊन त्यांच्या हाती चिन्मय पादुका आणि मठ स्थापन करण्याची जबाबदारी स्वामींनी सोपवली, अशी परंपरा आहे.
६. महासमाधी
चैत्र वद्य त्रयोदशी, मंगळवार, शके १८०० (३० एप्रिल १८७८) रोजी सायंकाळी चारच्या सुमाराला स्वामी "निजानंदी विलीन झाले". स्वामींनी देहत्यागाला "लीला" म्हटले जाते, असेही नमूद आहे. अक्कलकोट येथे आजही मोठे तीर्थक्षेत्र आहे; मंदिर आणि उत्सवांची माहिती स्थानिक देवस्थानाकडून तपासावी.
७. वारसा
त्यांच्या जीवनातून आणि परंपरेतून मिळणारे प्रमुख धडे पुढीलप्रमाणे सांगता येतात:
अभय आणि नामस्मरण
"भिऊ नकोस" ही भक्तांना परंपरागत आश्वासक घोषणा.
सेवा आणि निष्ठा
चोळप्पा आणि बाळप्पा यांच्या सेवेतून शिकण्यासारखी निष्ठा.
सर्वांना समान
राजापासून रंकापर्यंत सर्वांवर प्रेम, असे सांगितले जाते.
श्रद्धा आणि चिकित्सा
कथा श्रद्धेने ऐकाव्यात आणि तारखा अभ्यासातून तपासाव्यात.
८. संदर्भ आणि पुढील अभ्यास
या लेखासाठी खालील स्रोत पाहिले. अधिक खोलात जाऊ इच्छिणाऱ्या वाचकांनी मूळ स्रोत स्वतः पाहावेत:
- श्री स्वामी समर्थ चरित्र (अक्कलकोट देवस्थान परंपरा)
- श्री गुरुलीलामृत
- श्रीपादभूषण — सखाराम बाळकृष्ण सरनाईक (१८७१)
- Wikipedia — Swami Samarth (तुलनेसाठी)
९. नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न
स्वामी समर्थ कोण होते?
अक्कलकोट येथील सिद्धपुरुष, ज्यांना दत्त संप्रदायात अवतार मानले जाते.
स्वामी समर्थ अक्कलकोटला कधी आले?
आश्विन शुद्ध पंचमी (बुधवार), शके १७७९ रोजी; वर्ष १८५६ किंवा १८५७ असे सांगितले जाते.
स्वामींची महासमाधी कधी झाली?
चैत्र वद्य त्रयोदशी, शके १८०० (३० एप्रिल १८७८) रोजी अक्कलकोट येथे.
स्वामींचा जन्म कुठे झाला?
ज्ञात नाही. छेलीखेडा येथे प्रकट झाल्याची परंपरा काही भक्तांत आहे; बहुसंख्य चरित्रकारांचे मत वेगळे आहे.
स्वामींचे प्रमुख शिष्य कोण?
बाळप्पा, चोळप्पा, आळंदीचे नृसिंहसरस्वती आणि रामानंद बीडकर.
१०. पुढील वाचन
॥ श्री स्वामी समर्थ महाराज (अक्कलकोट) की जय ॥