संत सर्वज्ञ दासोपंत

१. प्रस्तावना

मराठी साहित्याच्या इतिहासात सर्वाधिक लेखन करणाऱ्या संतकवींपैकी दासोपंत हे एक मानले जातात. त्यांना "सर्वज्ञ दासोपंत" असेही म्हणतात. नाथकालीन कवींच्या पंचकात (एकनाथ, जनीजनार्दन, रामा जनार्दन, विठा रेणुकानंद आणि दासोपंत) त्यांचे नाव घेतले जाते.

२. जन्म आणि बालपण

दासोपंतांचा जन्म बिदरच्या बहामनी शाहीतील नारायणपेठ गावी दत्तोपासक देशपांडे कुटुंबात झाला. आई पार्वतीबाई आणि वडील दिगंबरपंत. त्यांची मुंज पाचव्या वर्षी झाली आणि परंपरेनुसार लहानपणीच त्यांना चारही वेद मुखोद्गत होते.

त्यांचे लग्न सोळाव्या वर्षी जानकी यांच्याशी झाले, असे सांगितले जाते; काही ठिकाणी लग्न लहानपणीच झाले असाही उल्लेख आहे.

३. ओलीस प्रसंग आणि दत्तभक्ती

परंपरेनुसार मोठ्या दुष्काळात दिगंबरपंतांनी सरकारी कोठारातील धान्य भुकेलेल्यांना वाटले. रकमेची भरपाई वेळेवर न झाल्याने बादशहा नाराज झाला आणि त्याने दासोपंतांना ओलीस ठेवून मुदत दिली. परंपरेनुसार दत्तप्रभूंच्या कृपेने एका फकिराच्या वेषात कोणीतरी रक्कम भरली आणि दासोपंतांची सुटका झाली.

ही कथा परंपरेतली आहे. तिचा सांगितलेला अर्थ असा की या प्रसंगानंतर दासोपंतांचे मन वैराग्याने उजळले आणि ते दत्तप्रभूंच्या शोधात घर सोडून निघाले.

४. माहूर, गोदातीर आणि अंबाजोगाई

त्यांच्या भ्रमंतीचे वर्णन असे सांगितले जाते: हिलालपूर, नांदेड, माहूर (सुमारे बारा वर्षे दत्तसेवा), राक्षसभुवन येथे दत्तपादुकांचा प्रसाद, आणि पुढे गोदावरीतीरी (सोनपेठ/वाणीसंगम परिसर) कुटुंबाची भेट. एका वर्णनानुसार ही भेट वागेश्वरी/वाघेश्वर मंदिराजवळ झाली; बारा वर्षे पतीचा पत्ता नसल्याने पत्नीला संन्यास देण्याची तत्कालीन रूढी लागू होणार होती.

त्यानंतर त्यांनी वतनाचे दानपत्र करून अंबाजोगाई येथे कायमचे वास्तव्य केले. मुकद्दमांनी चार एकर जमीन दिली आणि तेथे दोन दत्तमंदिरे (थोरले देवघर व धाकटे देवघर) उभी राहिली, असे सांगितले जाते. सितोपंत देशपांडे यांनी शिष्यत्व पत्करून व्यवस्था लावली.

५. ग्रंथसंपदा

दासोपंतांचा "गीतार्णव" (काही ठिकाणी "गीतावर्ण") सव्वा लाख ओव्यांचा मानला जातो; त्यातील अठराव्या अध्यायाच्या सोळा हजारांहून अधिक ओव्या संपादित होऊन प्रकाशित झाल्याचा उल्लेख आहे. याशिवाय ग्रंथराज, वाक्यवृत्ती, पंचीकरण, पदार्णव, अनुगीता, महापूजा, वज्रपंजरकवच, अवधूतगीता, दत्तसहस्रनाम असे ग्रंथ सांगितले जातात. त्यांची एकूण रचना सुमारे पाच लाख आहे असे म्हटले जाते; हा आकडा अंदाजित आहे.

त्यांची सर्वात प्रसिद्ध रचना "पासोडी" ही एका वस्त्रावर लिहिलेले पंचीकरण असून ती न. शे. पोहनेरकर यांनी संपादित केली आणि मराठवाडा साहित्य परिषदेने प्रसिद्ध केली; आज ती अंबाजोगाईच्या थोरल्या देवघरात पाहायला मिळते. ईश, केन, कठ उपनिषदांवरील भाष्याचा आणि पदार्णवातील सोळाशे पदांच्या प्रकाशनाचाही उल्लेख आहे.

६. दासोपंती दत्त उपासना

दत्त संप्रदायातील तीन पंथांपैकी दासोपंती हा एक. या पंथात एकमुखी द्विभुज दत्त हेच सद्गुरूंचे रूप मानले जाते. दासोपंतांनी रोजचा उपासनाविधी, सात वारांची भजने, पर्वकाळाची आणि उत्सवाची भजने, पदे, आरत्या, शेजारत्या, स्तोत्रे आखून दिली, अशी परंपरा आहे.

परंपरेत दत्तात्रेयांचे सोळा अवतार सांगितले जातात आणि सतरावा अवतार म्हणून दासोपंतांचा "श्रीसर्वज्ञावतार" असा उल्लेख होतो. या सोळा अवतारांचा उत्सव अंबाजोगाईत होतो, असे सांगितले जाते. दत्त जयंतीच्या काळात मार्गशीर्ष महिन्यात महिनाभर उत्सव चालतो; वेळापत्रकासाठी स्थानिक देवस्थानाकडे पाहावे.

७. परंपरागत कथा : एकनाथ आणि औरंगजेब

एका कथेनुसार एकनाथ महाराज पैठणहून दासोपंतांचे काव्य पाहायला आले, पण दासोपंत लेखनात इतके तल्लीन होते की त्यांना आगमनाची जाणीव झाली नाही. त्यावर एकनाथांनी दिलेल्या शापाचा आणि उःशापाचा (पाचशे वर्षांनंतर दत्तावतारी पुरुषाने काव्याचा अर्थ उलगडणे, आणि पुढे टेंबे स्वामींनी अंबाजोगाईला येऊन साहित्य सोप्या भाषेत मांडणे) परंपरेत सांगितला जातो.

दुसऱ्या कथेत औरंगजेबाने मांसाचे ताट नैवेद्यासाठी आणले आणि ते गुलाबाच्या फुलांनी भरले, असे सांगितले जाते. या कथेतील राजाचा कालखंड आणि दासोपंतांचा कार्यकाळ (१५५१–१६१५) यांचा मेळ बसत नाही, कारण औरंगजेब पुढच्या शतकातील आहे. म्हणून ही कथा आम्ही केवळ लोकपरंपरा म्हणून नोंदवतो आणि ऐतिहासिक सत्य म्हणून मांडत नाही.

८. समाधी आणि स्मरण

अंबाजोगाई गावाबाहेर नृसिंहमंदिराजवळ नृसिंहतीर्थ परिसरात दासोपंतांची समाधी आहे. देशपांडे गल्लीतील थोरले-धाकटे देवघर आणि पासोडी ही प्रमुख स्मारके मानली जातात. दत्त जयंती आणि दासोपंतांची पुण्यतिथी येथे मोठ्या प्रमाणात साजरी होते, असे सांगितले जाते.

९. वारसा

त्यांच्या जीवनातून आणि परंपरेतून मिळणारे प्रमुख धडे पुढीलप्रमाणे सांगता येतात:

१०. संदर्भ आणि पुढील अभ्यास

या लेखासाठी खालील स्रोत पाहिले. अधिक खोलात जाऊ इच्छिणाऱ्या वाचकांनी मूळ स्रोत स्वतः पाहावेत:

• दासोपंतांची पासोडी — न. शे. पोहनेरकर (प्रस्तावना, पृ. १७)
• अंबाजोगाई येथील श्री दासोपंत दत्त मंदिर देवस्थानाची माहिती
• प.प. वासुदेवानंदसरस्वती — श्रीदत्तात्रेय षोडशावतार जयंतीकल्प
• Wikipedia — Dasopant (तुलनेसाठी)

११. नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न

१२. पुढील वाचन