जगद्गुरू संत तुकाराम महाराज

१. प्रस्तावना: वारकरी संप्रदायाचे कळस

महाराष्ट्राच्या आध्यात्मिक आणि सांस्कृतिक जडणघडणीत संत तुकाराम महाराजांचे स्थान अद्वितीय आहे. वारकरी संप्रदायात एक सुप्रसिद्ध उक्ती मानली जाते—"ज्ञानदेवे रचिला पाया। तुका झालासे कळस॥" संत ज्ञानेश्वरांनी भागवत धर्माचा जो भक्कम वैचारिक पाया घातला, त्यावर तुकोबांच्या वाणीने कळस चढवला. ही केवळ स्तुती नाही, तर तुकोबांच्या अथांग कार्याचा तो एक प्रातिनिधिक आरसा आहे.

तुकाराम महाराज हे लोकांचे संत होते. त्यांची भाषा पांडित्यपूर्ण संस्कृत नव्हती, तर शेतामळ्यात राबणाऱ्या माणसाची सहज मराठी होती. रोजच्या व्यवहारातील दाखले देत त्यांनी परमार्थाचे अवघड गूढ उलगडून दाखवले. देवळात बसून केवळ माळा जपणारा समाज त्यांना अपेक्षित नव्हता; आचरणात शुचिता, बोलण्यात प्रामाणिकपणा आणि भुकेल्यांना अन्न देणारा खरा भक्त त्यांना घडवायचा होता. म्हणूनच तुकोबांचे विचार आजही तितकेच ताजे आणि दिशादर्शक वाटतात.

२. बालपण आणि कौटुंबिक पार्श्वभूमी

पुणे जिल्ह्यातील इंद्रायणी नदीच्या तीरावर वसलेले देहू हे तुकोबांचे गाव. तुकारामांचे मूळ घराणे मोरे कुळातील असून त्यांचे आडनाव अंबिले होते. हे घराणे वाणी म्हणजेच व्यापार करणाऱ्या वर्गातील होते आणि गावामध्ये त्यांना महाजनकीचा मान होता. त्यांचे वडील बोल्होबा आणि आई कनकाई हे दोघेही विठ्ठलभक्त होते. घरात पिढ्यान्पिढ्या पंढरीच्या वारीची आणि विठ्ठल पूजनाची परंपरा चालत आलेली होती.

तुकोबांच्या जन्मवर्षाविषयी इतिहास संशोधकांमध्ये एकवाक्यता नाही. काही अभ्यासकांच्या मते तो काळ इ.स. १५६८, १५७७ किंवा १५९८ असावा. तथापि, आधुनिक संशोधकांपैकी बहुतांश अभ्यासक इ.स. १६०८ (शके १५२९, माघ शुद्ध पंचमी) हेच त्यांचे जन्मवर्ष मानतात. बालपणी तुकोबांना कौटुंबिक व्यापार आणि व्यवहाराचे शिक्षण मिळाले. त्यांचा स्वभाव मुळातच परोपकारी आणि सरळ होता.

तुकारामांचे पहिले लग्न रखुमाबाई यांच्याशी झाले. त्यानंतर त्यांचा दुसरा विवाह पुण्यातील प्रसिद्ध आप्पाजी गुळवे यांच्या कन्येशी—जिजाई (ज्यांना आवली म्हटले जाई)—झाला. आवली व्यवहारी आणि काहीशी तापट स्वभावाची असली तरी संकटाच्या काळात तिने घराची धुरा सांभाळली आणि तुकोबांच्या विरक्त स्वभावाला आयुष्यभर साथ दिली.

३. घराण्याची वंशावळ

तुकोबांच्या घराण्यात विठ्ठलभक्तीचा वारसा अनेक पिढ्यांपूर्वी सुरू झाला होता. त्यांच्या घराण्याच्या परंपरेची नोंद पुढीलप्रमाणे सांगितली जाते:

४. भीषण दुष्काळ आणि वैराग्याचा उदय

तुकारामांचे तारुण्य अत्यंत खडतर संकटांनी वेढलेले होते. थोरला भाऊ सावजी घर सोडून गेला आणि पाठोपाठ आई-वडिलांचे छत्र हरपले. घराचा आणि सावकारीचा सर्व भार तुकारामांवर येऊन पडला. परंतु दुर्दैवाने इ.स. १६२९-३० च्या सुमारास दख्खनच्या पठारावर भीषण दुष्काळ पडला, जो इतिहासात महादुष्काळ म्हणून ओळखला जातो.

पावसाचा थेंबही पडला नाही, शेती उद्ध्वस्त झाली आणि जनावरे तडफडून मेली. दुकानातील धान्य संपले आणि लोकांकडे खरेदीसाठी काही उरले नाही. या दुष्काळात तुकोबांची पहिली पत्नी रखुमाबाई आणि त्यांचा मोठा मुलगा संतू यांचा अन्नावाचून तडफडून मृत्यू झाला. या दुहेरी आघाताने तुकोबांचे मन संसारातून पूर्णपणे उडाले. संपत्ती, नफा आणि देह या सर्वांचे क्षणभंगुर स्वरूप त्यांच्या नजरेसमोर उघडे पडले.

परंपरेनुसार असे सांगितले जाते की, या संकटानंतर तुकोबांनी आपल्या वाट्याची सर्व कर्जखते गोळा केली. गरिबांची कर्जे त्यांनी माफ केली आणि ती कागदपत्रे इंद्रायणीच्या डोहात विसर्जित केली. स्वतःचे नुकसान सहन करूनही लोकांवरील ओझे हलके करण्याची ही कृती त्यांच्यातील उपजत करुणेचे प्रतीक मानली जाते. येथूनच त्यांच्या लौकिक संसाराचा अंत होऊन अलौकिक परमार्थाची सुरुवात झाली.

५. भंडारा डोंगरावरील साधना आणि गुरूकृपा

संसारातील दुःखांनी गांजल्यानंतर तुकोबा शांततेच्या आणि आत्मज्ञानाच्या शोधात गावाबाहेर पडले. देहूच्या परिसरातील भंडारा डोंगर आणि भामचंद्र डोंगर ही त्यांची प्रमुख एकांत साधनास्थळे बनली. ते दिवसेंदिवस या डोंगरांच्या कपारीत बसून चिंतन, नामस्मरण आणि ध्यान करत असत. निसर्गाच्या सान्निध्यात त्यांनी आत्मपरीक्षण केले.

तुकारामांच्या चरित्रात बाबाजी चैतन्य यांच्याकडून मिळालेल्या मंत्राचा प्रसंग येतो. स्वतः तुकोबांनी एका अभंगात स्पष्ट केले आहे की, त्यांना बाबाजी चैतन्यांनी स्वप्नात अनुग्रह दिला. स्वप्नात येऊन त्यांनी 'राम कृष्ण हरी' हा मंत्र दिला आणि पुढे नामस्मरणाचा मार्ग दाखवला. या अनुग्रहानंतर तुकोबांच्या चिंतनाला अधिक खोली मिळाली. ज्ञानेश्वरी, अमृतानुभव आणि एकनाथी भागवत या ग्रंथांचे त्यांनी सखोल वाचन आणि चिंतन केले. संत नामदेवांच्या स्वप्नातील दृष्टांताने आपल्याला कवित्व स्फुरले, अशी भावनाही त्यांनी आपल्या रचनांमध्ये व्यक्त केली आहे.

६. तुकाराम गाथेचे स्वरूप आणि अभंगरचना

तुकारामांची अभंगवाणी ही मराठी साहित्यातील सर्वोच्च शिखरांपैकी एक आहे. त्यांच्या रचनांचे संकलन 'तुकाराम गाथा' म्हणून ओळखले जाते. विविध हस्तलिखितांनुसार या गाथेत सुमारे साडेचार हजार ते पाच हजार अभंग आढळतात. हे अभंग म्हणजे केवळ देवाचे गुणगान नसून ते मानवी मनाचे, समाजाचे आणि अध्यात्माचे सखोल विश्लेषण आहे.

संतांची खरी ओळख काय असते, हे सांगताना तुकोबांचा हा अभंग अजरामर ठरला आहे:

तुकारामांच्या स्वभावात कमालीची कोमलता होती, पण अन्यायाविरुद्ध ते तितकेच वज्रासारखे कठोर होऊ शकत असत. त्यांनी स्वतःच्या भूमिकेचे वर्णन खालील अभंगात केले आहे:

७. गाथा इंद्रायणीत बुडवण्याचा प्रसंग

तुकोबांची कीर्ती हळूहळू पंचक्रोशीत पसरू लागली. त्यांचे कीर्तन ऐकण्यासाठी सर्व जाती-पातींचे लोक एकत्र येऊ लागले. परंतु तत्कालीन समाजातील काही कर्मठ पंडितांना एका वाणी कुलपुत्राने वेदांताचे सार प्राकृत भाषेत सांगावे हे सहन झाले नाही. त्या काळात वाघोलीचे पंडित रामेश्वर भट्ट यांनी तुकोबांच्या अभंगलेखनाला आणि कीर्तनाला आक्षेप घेतल्याचे सांगितले जाते.

विरोधाच्या दबावाखाली तुकोबांना त्यांचे सर्व अभंग इंद्रायणी नदीच्या डोहात बुडवण्याची आज्ञा करण्यात आली. अत्यंत जड अंतःकरणाने तुकोबांनी आपल्या सर्व वह्या पाण्यात बुडवल्या. 'आपल्याकडून जर काही धर्मविरुद्ध घडले असेल तर विठ्ठलानेच निर्णय करावा', असा निश्चय करून ते इंद्रायणीच्या काठावर एका शिळेवर धरणे धरून बसले. परंपरेनुसार तुकोबांनी १३ दिवस अन्न-पाण्यावाचून उपोषण केले.

तेराव्या दिवशी बुडवलेली गाथा इंद्रायणीच्या पाण्यावर सुरक्षितपणे तरंगताना दिसली, अशी श्रद्धा वारकरी संप्रदायात शतकानुशतके मानली जाते. या घटनेनंतर विरोधकांचे डोळे उघडले आणि त्यांनी तुकोबांचे मोठेपण मान्य केले, अशी कथा परंपरेने येते. या कठीण प्रसंगात तुकोबांचे निष्ठावान शिष्य आणि लेखनिक संताजी जगनाडे यांचे योगदान अत्यंत मोलाचे ठरले. संताजींनी तुकोबांचे मुखोद्गत अभंग लिहून काढण्यात आणि गाथेचे मूळ रूप जपण्यात महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावली होती.

८. छत्रपती शिवाजी महाराज आणि तुकोबांची भेट

तुकोबांचे कीर्तन आणि छत्रपती शिवाजी महाराज यांच्या हिंदवी स्वराज्याची स्थापना या दोन्ही घटना एकाच कालखंडात घडत होत्या. वारकरी परंपरेत आणि अनेक जुन्या चरित्रांमध्ये शिवराय आणि तुकोबा यांच्या भेटीचे प्रसंग आदराने सांगितले जातात. तुकोबांचे कीर्तन ऐकण्यासाठी शिवराय स्वतः देहूला येत असत, असा उल्लेख सापडतो.

परंपरेनुसार एकदा शिवरायांनी तुकारामांच्या दर्शनाला जाताना नजराणा म्हणून सोने, चांदी, मौल्यवान रत्ने आणि वस्त्रे पाठवली होती. परंतु या संताने ती सर्व संपत्ती नम्रपणे परत केली. त्या प्रसंगी तुकोबांनी खालील ओळी रचल्याचे सांगितले जाते:

शिवराय आणि तुकाराम महाराज यांच्या भेटीविषयी ऐतिहासिक कागदपत्रांमध्ये तपशिलांचे मतभेद आढळत असले, तरी लोकपरंपरेत ही भेट अत्यंत आदरणीय मानली जाते. तुकोबांनी राजाला प्रजाहिताचा, न्यायाचा आणि नैतिकतेचा उपदेश केला, अशी ही धारणा आहे.

९. तुकोबांची सामाजिक आणि नैतिक शिकवण

संत तुकाराम महाराज हे केवळ अध्यात्मवादी संत नव्हते, तर ते समाजाचे परखड समीक्षक होते. त्यांनी रूढी, अंधश्रद्धा आणि दंभावर थेट वार केले. त्यांचे विचार पुढील मुद्द्यांमधून स्पष्ट होतात:

१०. वैकुंठगमन आणि तुकाराम बीज

तुकाराम महाराजांचे इहलोकातून जाणे हा वारकरी परंपरेतील अत्यंत भावुक आणि अलौकिक प्रसंग मानला जातो. परंपरेनुसार फाल्गुन वद्य द्वितीया, शके १५७१ (इ.स. १६५० च्या सुमारास) या दिवशी तुकोबांचे वैकुंठगमन झाले.

वारकरी संप्रदायातील दृढ श्रद्धेनुसार तुकोबांचे सामान्य माणसाप्रमाणे देहावसान झाले नाही, तर ते सदेह वैकुंठाला गेले. 'आम्ही जातो अमुच्या गावा। आमुचा रामराम घ्यावा॥' हा अभंग गात ते इंद्रायणीच्या तीरावरून अंतर्धान पावले, अशी ही पवित्र धारणा आहे. या घटनेची स्मृती म्हणून दरवर्षी फाल्गुन वद्य द्वितीयेला देहू येथे 'तुकाराम बीज' हा सोहळा अत्यंत मोठ्या प्रमाणावर संपन्न होतो. या दिवशी लाखो भाविक देहूच्या इंद्रायणी काठावर दर्शनासाठी एकत्र येतात.

११. देहू धाम आणि पालखी परंपरा

आज देहू हे वारकरी संप्रदायाचे एक प्रमुख तीर्थक्षेत्र बनले आहे. तेथे तुकोबांचे मुख्य मंदिर, वैकुंठगमन स्थान आणि इंद्रायणी नदीवरील गाथा मंदिर भाविकांचे श्रद्धास्थान आहे. गाथा मंदिरात तुकोबांचे सर्व अभंग संगमरवरी शिळांवर कोरून जतन करण्यात आले आहेत.

आषाढी वारीच्या परंपरेत देहूच्या पालखीला मानाचे स्थान आहे. परंपरेनुसार तुकाराम महाराजांचे धाकटे सुपुत्र नारायण महाराज यांनी इ.स. १६८५ च्या सुमारास तुकोबांच्या पादुका पालखीत ठेवून पंढरपूरकडे नेण्याची प्रथा सुरू केली. आज आषाढ महिन्यात देहू येथून निघणारी संत तुकाराम महाराजांची पालखी लाखो वारकऱ्यांसह शिस्तबद्ध रीतीने पंढरपूरकडे मार्गक्रमण करते. टाळ-मृदंगाचा गजर आणि 'ज्ञानोबा-तुकाराम' या नामाचा जयघोष करत हा सोहळा संपूर्ण महाराष्ट्राला भक्तिरसात न्हाऊ घालतो.

१२. तुकोबांचा जागतिक आणि सांस्कृतिक वारसा

संत तुकारामांचे विचार केवळ महाराष्ट्रापुरते मर्यादित राहिले नाहीत. त्यांच्या अभंगांची भाषा, त्यातील वैश्विक तत्त्वज्ञान आणि सामाजिक बंडखोरी यामुळे जगभरातील विचारवंतांचे लक्ष त्यांच्या साहित्याकडे वेधले गेले. अनेक भारतीय आणि परदेशी भाषांमध्ये त्यांच्या निवडक अभंगांचे भाषांतर झाले आहे.

कला आणि सिनेमाच्या क्षेत्रातही तुकोबांचे चरित्र अजरामर ठरले. इ.स. १९३६ मध्ये प्रभात फिल्म कंपनीने विष्णुपंत दामले आणि फत्तेलाल यांनी दिग्दर्शित केलेला 'संत तुकाराम' हा चित्रपट भारतीय चित्रपटसृष्टीतील मैलाचा दगड ठरला. या चित्रपटाला आंतरराष्ट्रीय पातळीवर गौरवले गेले; व्हेनिस चित्रपट महोत्सवात या चित्रपटाने विशेष सन्मान पटकावला. सामान्य माणसाला आत्मसन्मान देणारा आणि विठ्ठलाशी थेट नाते जोडणारा हा लोकसंत आजही महाराष्ट्राच्या मनावर राज्य करत आहे.

१३. नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न

१४. पुढील वाचन