शांतिब्रह्म संत एकनाथ महाराज

१. प्रस्तावना: भागवत धर्माचे दीपस्तंभ

महाराष्ट्राच्या संतपरंपरेत सोळावे शतक हे पुनरुत्थानाचे शतक मानले जाते. यादव साम्राज्याचा अस्त झाल्यानंतर आणि परकीय आक्रमणांच्या धक्क्यांमुळे मराठी समाज दिशाहीन झाला होता. अशा बिकट काळात समाजमनाला पुन्हा आत्मसन्मान, भक्ती आणि नैतिकतेचा मार्ग दाखवण्याचे अलौकिक कार्य संत एकनाथ महाराजांनी केले. वारकरी संप्रदायाच्या मंदिरात ज्ञानदेवांनी पाया घातला, नामदेवांनी त्याचा विस्तार केला, तर एकनाथांनी या मंदिराला भक्कम खांबांचा आधार दिला.

संत एकनाथ हे केवळ एकांतात बसून चिंतन करणारे साधक नव्हते; ते लोकसंग्रही संत होते. त्यांनी संस्कृत भाषेतील ज्ञानभांडार प्राकृत मराठी भाषेत आणले. "संस्कृत वाणी देवे केली। तरी प्राकृत काय चोरापासोनि झाली?" असा रोकडा आणि निर्भीड सवाल त्यांनी तत्कालीन विद्वानांना विचारला. त्यांनी ज्ञानाचा प्रवाह पंडितांच्या वाड्यांमधून काढून थेट सर्वसामान्यांच्या उंबऱ्यापर्यंत आणला. संसारात राहूनही परमार्थाची सर्वोच्च उंची गाठता येते, याचा प्रत्यक्ष वस्तुपाठ नाथांनी आपल्या व्यक्तिगत आचरणातून समाजापुढे ठेवला.

२. जन्म, घराणे आणि संत भानुदासांचा वारसा

संत एकनाथ महाराजांचा जन्म इ.स. १५३३ च्या सुमारास गोदावरीच्या काठावर वसलेल्या ऐतिहासिक पैठण नगरीत झाला. पैठण ही प्राचीन काळापासून विद्या, धर्मशास्त्र आणि संस्कृतीची राजधानी मानली जात होती. अशा ज्ञाननगरीत नाथांचे घराणे विठ्ठलभक्तीसाठी प्रसिद्ध होते.

नाथांचे पणजोबा संत भानुदास हे महाराष्ट्रातील विख्यात सूर्योपासक आणि विठ्ठलभक्त होते. वारकरी परंपरेनुसार, विजयनगरच्या राजाने पंढरपूरहून नेलेली भगवान विठ्ठलाची पाषाणमूर्ती भानुदासांनी आपल्या उत्कट भक्तीच्या बळावर पुन्हा पंढरपुरात आणून स्थापन केली. असा गौरवशाली आध्यात्मिक वारसा एकनाथांच्या घराण्याला लाभला होता.

नाथांचे वडील सूर्यनारायण आणि आई रुक्मिणीबाई हेही अत्यंत सात्त्विक वृत्तीचे होते. दुर्दैवाने बालपणीच नाथांच्या आई-वडिलांचे छत्र हरपले. यानंतर त्यांचे आजोबा चक्रपाणी आणि आजी सरस्वतीबाई यांनी लहानग्या एकनाथांचे पालनपोषण केले. नाथांना बालपणापासूनच एकांताची, ईश्वरी चिंतनाची आणि पुराणश्रवणाची तीव्र ओढ होती.

३. जनार्दनस्वामींची भेट आणि अथांग गुरूसेवा

परंपरेनुसार वयाच्या बाराव्या वर्षी एका अंतःप्रेरणेने एकनाथांनी घर सोडले आणि ते देवगिरीच्या दिशेने निघाले. देवगिरी (दौलताबाद) येथे किल्लेदार म्हणून जबाबदारी सांभाळणारे जनार्दनस्वामी हे मोठे अधिकारी आणि दत्तोपासक संत होते. जनार्दनस्वामींची भेट होताच नाथांनी आपले मस्तक त्यांच्या चरणी ठेवले आणि गुरूंनीही या निष्ठावान बालकाला प्रेमाने जवळ केले.

नाथांनी देवगिरीवर राहून अनेक वर्षे गुरूंची सेवा केली. गडाचा कारभार, हिशेब तपासणी आणि दैनंदिन व्यवस्था अशी लौकिक कामे सांभाळतानाच त्यांनी योग, वेदांत आणि आत्मज्ञानाचा अभ्यास केला. राजकारण आणि अध्यात्म, प्रपंच आणि परमार्थ यांचा सुंदर मेळ कसा घालावा, याचे धडे नाथांना जनार्दनस्वामींच्या सहवासात मिळाले. अशी कथा सांगितली जाते की, गुरूच्या एका शब्दाखातर रात्रीच्या अंधारात हिशेबातील एका पैची चूक शोधण्यासाठी दिव्याच्या प्रकाशात बसलेले नाथ पाहून स्वामी अत्यंत संतुष्ट झाले होते.

वारकरी परंपरेनुसार, नाथांच्या या अढळ निष्ठा आणि सेवेवर प्रसन्न होऊन सद्गुरूंच्या कृपेने त्यांना भगवान दत्तात्रेयांचे प्रत्यक्ष दर्शन घडले. दत्त संप्रदायातील गुरुपरंपरेनुसार ही ज्ञानगंगा नारायण, ब्रह्मदेव, अत्री, दत्तात्रेय आणि जनार्दनस्वामी यांच्या माध्यमातून नाथांपर्यंत पोहोचली, असे मानले जाते. पुढे स्वामींच्या आज्ञेनुसार नाथांनी उत्तर भारताची तीर्थयात्रा पूर्ण केली आणि आत्मज्ञानाने समृद्ध होऊन ते पुन्हा पैठणला परतले.

४. गृहस्थाश्रम आणि शांतिब्रह्म प्रसंग

पैठणला परतल्यानंतर गुरूंच्या आदेशानुसार नाथांनी गृहस्थाश्रमात प्रवेश केला. गिरिजाबाई यांच्याशी त्यांचा विवाह झाला. नाथांचा संसार हा केवळ कौटुंबिक व्यवहारापुरता मर्यादित नव्हता, तर ते भुकेल्यांचे अन्नछत्र आणि साधू-संतांचे आश्रयस्थान बनले होते. या दांपत्याला गोदावरी व गंगा या दोन मुली आणि हरिपंडित नावाचा मुलगा झाला. नाथांची थोरली मुलगी गोदावरी हिच्या पोटी पुढे प्रसिद्ध आख्यानकवी मुक्तेश्वर यांचा जन्म झाला.

नाथांचा मुलगा हरिपंडित हा संस्कृतचा प्रकांड पंडित होता. वडिलांचे मराठी भाषेतील लेखन आणि सर्वसामान्य लोकांशी असलेला जिव्हाळा सुरुवातीला त्याला मान्य नव्हता. तो रुसून काशीला गेला. परंतु नाथांनी कोणताही अहंकार न बाळगता काशीला जाऊन पुत्राची समजूत काढली. वडिलांचे अलौकिक तत्त्वज्ञान आणि अगाध वात्सल्य पाहून हरिपंडिताचे डोळे उघडले आणि त्याने नाथांचे शिष्यत्व पत्करले. परंपरेनुसार हरिपंडितांनीच पुढे नाथांच्या पादुका पालखी सोहळ्याने पंढरपूरला नेण्याची प्रथा सुरू केली, असे मानले जाते.

संत एकनाथांची क्षमाशीलता अलौकिक होती. परंपरेनुसार सांगितले जाते की, एकदा पैठणमध्ये एका खोडकर व्यक्तीने नाथांना क्रोध येतो का हे पाहण्यासाठी पैज लावली. नाथ गोदावरीत स्नान करून बाहेर पडताच त्या व्यक्तीने त्यांच्या अंगावर थुंकले. नाथांनी कोणतीही कटुता न दाखवता पुन्हा नदीत जाऊन स्नान केले. त्या व्यक्तीने सलग १०८ वेळा हाच खोडसाळपणा केला, तरीही नाथांचा शांत चेहरा तसूभरही बदलला नाही. शेवटी थकून तो मनुष्य नाथांच्या पाया पडला. नाथांनी त्याला प्रेमाने उठवले आणि त्याच्यामुळे आपल्याला अधिक वेळा गोदावरी स्नानाचे पुण्य लाभले, असे ते म्हणाले, अशी कथा आहे. या अपूर्व शांतीमुळे समाजाने त्यांना 'शांतिब्रह्म' हे नाव दिले.

५. ज्ञानेश्वरीचे शुद्धीकरण: ऐतिहासिक कार्य

संत ज्ञानेश्वरांच्या समाधीनंतर सुमारे अडीचशे वर्षांच्या काळात हस्तलिखितांच्या अनेक नकला झाल्या होत्या. नक्कल करणाऱ्या लेखकांच्या प्रमादामुळे ज्ञानेश्वरीच्या मूळ ओव्यांमध्ये अनेक अपभ्रंश, अशुद्ध शब्द आणि परस्परविरोधी मजकूर घुसला होता. मराठी वाङ्मयाचा हा अमूल्य ठेवा नष्ट होण्याचा धोका निर्माण झाला होता.

परंपरेनुसार संत एकनाथ महाराजांनी शके १५०६ (इ.स. १५८४) मध्ये ज्ञानेश्वरीच्या अनेक हस्तप्रती गोळा केल्या आणि अत्यंत सूक्ष्म तौलनिक अभ्यास करून ग्रंथाची पहिली अधिकृत शुद्ध प्रत तयार केली. मराठी भाषा आणि तत्त्वज्ञानाच्या इतिहासातील हे पहिले संपादनकार्य मानले जाते. या कार्याची नोंद नाथांनी ग्रंथाच्या शेवटी केली, असे परंपरा सांगते.

या कार्यामुळेच ज्ञानेश्वरीचे मूळ तेज आज आपल्यापर्यंत टिकून राहिले आहे.

६. भूतदया आणि समाजप्रबोधनाचे प्रसंग

संत एकनाथांचे जीवन म्हणजे भूतदयेचे जिवंत भाष्य होते. त्यांच्या मते, सर्व सजीव हे एकाच परमात्म्याचे अंश आहेत. त्यांच्या चरित्रातील गाढवाला पाणी पाजण्याचा प्रसंग आजही जनमानसात आदराने सांगितला जातो. एकदा नाथ काशीहून रामेश्वरला शिळेवर अभिषेक घालण्यासाठी गंगेची कावड घेऊन जात होते. वाळवंटात कडक उन्हात एक गाढव तहानेने व्याकुळ होऊन तडफडत होते. रामेश्वरासाठी आणलेले ते दुर्मीळ आणि पवित्र गंगाजल नाथांनी क्षणाचाही विलंब न लावता त्या तहानलेल्या जनावराच्या मुखात ओतले. सोबत्यांनी आक्षेप घेतला असता त्या तहानलेल्या जीवातच आपल्याला रामेश्वर दिसला, असे नाथांनी सोबत्यांना सांगितले, अशी कथा आहे.

असाच दुसरा प्रसंग गोदावरी काठावर घडला. कडक उन्हात वाळूवर पाय भाजून रडणाऱ्या एका अंत्यज (महार) बालकाला नाथांनी पाहिले. समाजाने ठरवून दिलेल्या स्पृश्यास्पृश्यतेच्या मर्यादा बाजूला सारून त्यांनी त्या भुकेल्या मुलाला कडेवर उचलून घेतले, त्याचे अश्रू पुसले आणि घरी आणून प्रेमाने भोजन दिले. नाथांचे हे आचरण तत्कालीन रूढीप्रिय समाजाला हादरा देणारे होते. विद्वानांनी त्यांना बहिष्कृत करण्याचा प्रयत्न केला, तरीही नाथांनी माणुसकीची आणि समतेची कास कधीही सोडली नाही.

७. अगाध ग्रंथसंपदा आणि वाङ्मयीन वैभव

संत एकनाथ हे मराठी भाषेतील अत्यंत प्रतिभावंत आणि बहुआयामी संतकवी होते. त्यांनी केवळ अध्यात्मच नाही, तर मानवी जीवनाचे सर्व पैलू आपल्या साहित्यात मांडले. त्यांनी संस्कृत साहित्यातील अथांग ज्ञान प्राकृत मराठीत ओतले आणि मराठी भाषेचे दालन समृद्ध केले.

नाथांच्या प्रमुख ग्रंथांची सूची आणि त्यांची वैशिष्ट्ये खालीलप्रमाणे आहेत:

नाथांचे 'एकनाथी भागवत' हे वारकरी संप्रदायातील प्रस्थानत्रयींपैकी (ज्ञानेश्वरी, एकनाथी भागवत आणि तुकाराम गाथा) एक मानले जाते. या ग्रंथाची रचना पैठण येथे सुरू झाली आणि काशी (वाराणसी) येथे मणिकर्णिका घाटावर ती पूर्ण झाली, अशी मान्यता आहे.

८. भारुडे, गवळणी आणि जोगवे: लोकशिक्षणाचे माध्यम

संत एकनाथांचे सर्वात अनोखे आणि लोकप्रिय योगदान म्हणजे त्यांची भारुडरचना होय. भारुड हे लोकरंजनातून लोकप्रबोधन करण्याचे प्रभावी माध्यम आहे. समाजात पसरलेली अंधश्रद्धा, दांभिकता, व्यसनाधीनता आणि अज्ञान दूर करण्यासाठी नाथांनी विविध लोककलांचा आणि पात्रांचा आधार घेतला.

जोशी, गारुडी, वाघ्या-मुरळी, पांगळा, बहिरा, सोंगाड्या अशा अनेक लोकपात्रांच्या तोंडून नाथांनी गहन आध्यात्मिक रूपके उभी केली. 'विंचू चावला' या भारुडात त्यांनी काम आणि क्रोधाचा विंचू माणसाला कसा डंख मारतो आणि त्यावर ईश्वरी नामाचा अंगारा कसा उतारा ठरतो, हे मार्मिकपणे सांगितले. तसेच "बये दार उघड" या जोगव्यात देवीला आर्त साद घातली आहे. नाथांच्या गवळणींमधून भक्तीतील शृंगार आणि वात्सल्याचा अत्यंत पवित्र संगम पाहायला मिळतो.

९. आळंदी समाधीस्थळाचा शोध व परंपरेचा जीर्णोद्धार

ज्ञानेश्वर माऊलींच्या संजीवन समाधीनंतर आळंदी क्षेत्रावर मोठे अरण्य पसरले होते. राजकीय उलथापालथींमुळे समाधीचे नेमके स्थान लोक विसरले होते. वारकरी परंपरेनुसार, संत एकनाथांना ज्ञानेश्वर माऊलींचा स्वप्नात दृष्टांत झाला की, "अजानवृक्षाची एक मूळ माझ्या गळ्याला लागली आहे, ती येऊन दूर कर."

या प्रेरणेने नाथ आळंदीला आले. त्यांनी इंद्रायणीच्या तीरावर शोध घेऊन समाधीस्थळाचा शोध लावला आणि त्या जागेचा जीर्णोद्धार केला, अशी परंपरा सांगते. मंदिरात नित्य पूजेची आणि सेवेची व्यवस्था करून त्यांनी आळंदीची कार्तिकी वारी पुन्हा उत्साहात सुरू केली. ज्ञानदेवांचा विसर पडू पाहणाऱ्या महाराष्ट्राला नाथांनी पुन्हा एकदा माऊलींच्या विचारांशी जोडून दिले.

१०. जलसमाधी आणि पैठणचा एकनाथ षष्ठी सोहळा

आपले जीवनकार्य पूर्ण झाल्याचे पाहून संत एकनाथांनी देह ठेवण्याचा निर्णय घेतला. फाल्गुन वद्य षष्ठी, इ.स. १५९९ च्या सुमारास या तिथीला नाथांनी पैठण येथे गोदावरी नदीच्या पवित्र पात्रात उतरून जलसमाधी घेतली, अशी परंपरा आहे.

हा दिवस महाराष्ट्रात आजही 'एकनाथ षष्ठी' म्हणून अत्यंत आदराने साजरा केला जातो. पैठण येथे दरवर्षी फाल्गुन वद्य षष्ठीला भव्य यात्रा भरते. संपूर्ण महाराष्ट्रातून लाखो वारकरी गोदावरी तीरावर एकत्र येतात. श्री संत एकनाथ महाराज संस्थान, पैठण आणि नाथांचे वंशज ही वारकरी परंपरा, कीर्तन आणि अन्नदानाची सेवा आजही अत्यंत श्रद्धेने पुढे चालवत आहेत.

११. नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न

१२. पुढील वाचन