श्री साईबाबा

१. प्रस्तावना

शिर्डी हे आज महाराष्ट्रातील सर्वाधिक गर्दीच्या तीर्थक्षेत्रांपैकी एक आहे. साईबाबांच्या जीवनाविषयीची बरीच माहिती भक्तांच्या स्मृती आणि भक्तिपर चरित्रग्रंथांवर आधारित आहे. म्हणून येथे काय निश्चित आणि काय परंपरागत हे वेगळे दाखवले आहे.

२. जन्म आणि मूळ : माहिती नाही

साईबाबांचे मातापिता कोण होते, त्यांचा जन्म कुठे आणि केव्हा झाला याची माहिती उपलब्ध नाही. म्हणून १८३८ हे वर्ष अंदाजित मानले जाते. त्या वेळी शिर्डीतील नाना चोपदार यांच्या आईने त्यांना तरुण वयात पाहिले आणि "सोळा वर्षांचा तेजस्वी तरुण कडुलिंबाच्या झाडाखाली ध्यानस्थ बसला होता" असे वर्णन केले. त्याने मौनव्रत सोडले नाही, असेही नमूद आहे.

"साई अविनाश पुरातन । नाही हिंदू ना यवन । जात पात कुळ गोतहीन" अशा अर्थाच्या ओवी साईबाबांबद्दल उद्धृत केल्या जातात; शब्दशः चरण साई सच्चरितातून पाहावेत.

३. चांदभाई पाटलांची कथा

औरंगाबाद जिल्ह्यातील धूप (धुमगाव) येथील चांदभाई पाटील यांची घोडी हरवली आणि एका फकिराने ती शोधून दिली, तसेच चिमटा जमिनीवर आपटून चिलमीसाठी निखारे तयार केले; चांदभाईंची त्या फकिरावर निष्ठा जडली. चांदभाईंच्या घरातील लग्नाच्या वरातीसोबत तो फकीर शिर्डीला आला आणि तेथे म्हाळसापतींच्या सहवासात ते राहू लागले. ती परंपरागत कथा म्हणून वाचावी; घटनेचे स्वतंत्र पुरावे आम्ही पाहिलेले नाहीत.

४. शिर्डीतील वास्तव्य

म्हाळसापतीबरोबर साईबाबा शिर्डीतच राहू लागले; काशिराम शिंपी, आप्पा जागले यांसारख्यांची त्यांच्यावर श्रद्धा जडली. ज्या कडुलिंबाखाली बाबा बसत, तेथे त्यांच्या गुरूंच्या पादुका असल्याचे आढळले. बाबांनी पडक्या जागेत फुलबाग तयार केली, आणि त्यांचा वेष पत्र्याचे टमरेल, झोळी आणि कफनी असा होता, असेही म्हटले आहे.

पुणतांबे येथील संत गंगागीर महाराज आणि स्वामी अक्कलकोटकरांचे शिष्य महंत आनंदनाथ यांनी बाबांचे दर्शन घेतले. स्वामी समर्थ यांच्या चरित्रातही हा संदर्भ येतो.

५. उदी, दक्षिणा आणि शिकवण

विवेचनानुसार बाबांच्या चरित्रात उदी आणि दक्षिणा यांना विशेष महत्त्व आहे. उदी म्हणजे धुनीतील राख; ती विवेकाची खूण मानली जाते, तर दक्षिणा ही वैराग्याची खूण; बाबा दक्षिणेचा उपयोग गरिबांसाठी करत असत, असे म्हटले आहे. बाबांनी विवेक आणि वैराग्याची सांगड घातली, अशी व्याख्या त्या लेखकाची आहे.

राधाबाई देशमुख यांना गुरूमंत्र देण्यासंबंधीच्या कथेत बाबांनी आपल्या गुरूची आणि गुरूदक्षिणेची गोष्ट सांगितली. बाबांचे म्हणणे असे सांगितले जाते की "राम असो वा रहीम..." — सर्व धर्म एकच; अचूक वाक्य साई सच्चरितातून पाहावे. शिष्य, भक्त (नानासाहेब चांदोरकर, दासगणू, काकासाहेब दीक्षित) आणि शेगावचे गजानन महाराजांच्या समाधीच्या वेळची घटना यांचाही उल्लेख चरित्रकथांत येतो.

६. महासमाधी

१५ ऑक्टोबर १९१८ रोजी विजयादशमीच्या दिवशी शिर्डी येथे साईबाबा समाधिस्त झाले. २८ सप्टेंबरपासून त्यांना ताप आला होता आणि समाधीच्या वेळी बायजाबाईंच्या अंगावर प्राण सोडले, अशा तपशिलांची नोंद एका यादीत आहे; समाधी वाड्यात द्यावी की द्वारकामाईत यावर हिंदू-मुस्लिम मतभेद झाल्याचाही उल्लेख आहे. हे तपशील चरित्रकारांचे कथन म्हणून वाचावेत. आजही लाखो भाविक समाधी मंदिराचे दर्शन घेतात.

"माझ्या समाधीची पायरी चढेल, दुःख हे हरेल सर्व त्याचे" अशा अर्थाची ओवी बाबांच्या नावाने सांगितली जाते; ते श्रद्धेतून सांगितलेले वचन आहे. शिर्डीतील आरती, दर्शन आणि उत्सवाच्या वेळा संस्थानाच्या अधिकृत माहितीतून पाहाव्यात.

७. वारसा

त्यांच्या जीवनातून आणि परंपरेतून मिळणारे प्रमुख धडे पुढीलप्रमाणे सांगता येतात:

८. संदर्भ आणि पुढील अभ्यास

या लेखासाठी खालील स्रोत पाहिले. अधिक खोलात जाऊ इच्छिणाऱ्या वाचकांनी मूळ स्रोत स्वतः पाहावेत:

• श्री साईबाबा चरित्र (शिर्डी संस्थान परंपरा)
• श्री साई सच्चरित — गोविंद रघुनाथ दाभोळकर (हेमाडपंत)
• श्री साईबाबा संस्थान शिर्डी — अधिकृत संकेतस्थळ
• Wikipedia — Sai Baba of Shirdi (तुलनेसाठी)

९. नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न

१०. पुढील वाचन