संत शंकर महाराज

१. प्रस्तावना

पुण्यातील धनकवडी येथे शंकर महाराजांचा मठ आहे आणि दरवर्षी हजारो भाविक तेथे येतात. महाराजांबद्दलची बरीचशी माहिती भक्तांच्या आठवणी आणि महाराजांच्या स्वतःच्या कथनावर आधारलेली आहे, याची आधीच नोंद करायला हवी.

२. जन्म आणि पूर्व इतिहास : दोन परंपरा

एका कथनानुसार नाशिक जिल्ह्यातील अंतापूर येथील शिवभक्त चिमणाजी यांना स्वप्नात दृष्टांत झाला की रानात जा, तुला बाळ मिळेल. त्यांना रानात दोन वर्षांचा बाळ मिळाला आणि "शंकराचा प्रसाद" म्हणून त्याचे नाव "शंकर" ठेवले. दुसऱ्या कथनानुसार ही घटना इ.स. १७८५ च्या कार्तिक शुद्ध अष्टमीच्या पहाटे सटाणा तालुक्यातील अंतापूर येथे नारायण अंतापूरकर पती-पत्नीस बालक सापडले अशी दिली आहे. महाराजांनी स्वतः सांगितले होते, "आम्ही कैलासाहून आलो!" असेही ते म्हणाल्याचे सांगितले जाते.

आणखी एका परंपरेत त्यांचा जन्म अंदाजे १८०० मध्ये मंगळवेढ्याजवळील उपासनी कुटुंबात झाला असे सांगितले जाते. या दोन परंपरा वेगळ्या आहेत; त्यातली कोणतीही निश्चित मानता येत नाही, म्हणून दोन्ही परंपरा म्हणून नोंदवल्या आहेत.

३. वयाचा दावा

परंपरेनुसार महाराज स्वतः "अंदाजे १५० वर्षे. मी शनिवारवाड्यात पेशव्यांबरोबर पंगतीला बसलो आहे" असे उत्तरले; आणि डॉ. धनेश्वर यांच्या वैद्यकीय तपासणीत वय १५२ वर्षे आल्याचे सांगितले जाते. जन्म १७८५ गृहीत धरल्यास १९४७ मध्ये वय सुमारे १६२ ठरते, असेही सांगितले जाते. हे सर्व दावे परंपरागत कथनावर आधारलेले असून स्वतंत्र दस्तऐवजाने सिद्ध झालेले नाहीत.

४. स्वामी समर्थांशी संबंध आणि भ्रमंती

परंपरेनुसार शंकर महाराज अक्कलकोटच्या स्वामी समर्थांना गुरू मानत; स्वामींकडून स्पर्शदीक्षा मिळाली आणि भक्तांना ते स्वामीसेवा जप करायला लावत. हिमालय, केदारेश्वर, प्रयाग आदी क्षेत्रांतून प्रवास झाल्यावर त्यांचे पहिले प्रकटन सोलापूर येथे शुभराय महाराजांच्या मठात झाले, असे सांगितले जाते. त्रिवेणी संगम, अक्कलकोट, त्र्यंबकेश्वर, नाशिक, नगर, पुणे, हैदराबाद, तुळजापूर, औदुंबर, श्रीशैल अशा स्थानी त्यांची भटकंती होती.

अनेक नावांनी ते ओळखले गेले (सातपुड्यात सुपडाबाबा, खान्देशात कुँवरस्वामी इत्यादी), असेही सांगितले जाते; या नावांचा स्वतंत्र आधार मिळालेला नाही. हिमालय-भेटी, चमत्कार आणि दूरवरच्या प्रवासाच्या कथा श्रद्धेच्या परंपरेतील आहेत.

५. भक्तपरिवार

पुण्यातील मेहेंदळे वाड्यात ताईसाहेब मेहेंदळे यांच्या गळ्याला बोटाने स्पर्श करून "ज्ञानेश्वरी सांग" असे महाराजांनी सांगितले आणि त्यानंतर त्या ज्ञानेश्वरीवर प्रवचने करू लागल्या. डॉ. नागेश धनेश्वर, नानासाहेब मिरीकर, बालगंधर्व (नारायणराव राजहंस) आणि प्रल्हाद केशव अत्रे यांची नावे भक्त म्हणून सांगितली आहेत. ही माहिती भक्तांच्या आठवणींवर आधारित आहे.

६. शिकवण

महाराजांनी मोठी व्याख्याने किंवा ग्रंथटीका केली नाही; येणाऱ्यांना साधे मार्गदर्शन केले. त्यांची वाक्ये: "आचरण महत्त्वाचे! ग्रंथांचे वाचन आणि अभ्यास आचरणात येईल तेवढाच खरा", "भावनेने भिजलेले असेल ते भजन", "माता-पित्याची सेवा करा, कुलदेवतेची आराधना करा", "सिद्धीच्या मागे लागू नका", आणि "माझी जात, धर्म कोणता हे शोधू नका; सर्वांशी प्रेमाने वागा". ही वाक्ये महाराजांच्या नावाने उद्धृत केली जातात; शब्दशः स्वरूप मूळ चरित्रातून पाहावे.

७. समाधी

२४ एप्रिल १९४७ (वैशाख शुद्ध अष्टमी, शके १८६९) रोजी महाराजांनी समाधी घेतली. समाधीची अधिकृत नोंद आहे. वैशाख शुद्ध अष्टमीला समाधी सोहळा साजरा होतो. धनकवडी मठाची आणि उत्सवाची माहिती मठाच्या अधिकृत माहितीतून पाहावी. काशीतही त्यांचे मंदिर असल्याचे सांगितले जाते.

८. वारसा

त्यांच्या जीवनातून आणि परंपरेतून मिळणारे प्रमुख धडे पुढीलप्रमाणे सांगता येतात:

९. संदर्भ आणि पुढील अभ्यास

या लेखासाठी खालील स्रोत पाहिले. अधिक खोलात जाऊ इच्छिणाऱ्या वाचकांनी मूळ स्रोत स्वतः पाहावेत:

• श्री शंकर महाराज चरित्र (धनकवडी मठ परंपरा)
• वसंत शिरवईकर — Yogiraj: The Life and Teachings of Shri Shankar Maharaj
• Shree Swami (shreeswami.org) — Shankar Maharaj
• Wikipedia — Dhankawadi

१०. नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न

११. पुढील वाचन