संत सोनोपंत (मामा) दांडेकर

१. प्रस्तावना

वारकरी संप्रदायाला विद्वत्तेची आणि सुबोध विवेचनाची जोड देणाऱ्या आधुनिक आचार्यांत सोनोपंत दांडेकरांचे नाव अग्रक्रमाने घेतले जाते. हजारोंच्या संख्येने लोक त्यांच्या प्रवचनाला जमत.

२. जन्म आणि शिक्षण

सोनोपंत दांडेकर यांचा जन्म २० एप्रिल १८९६ रोजी केळवे-माहीम येथे झाला. त्यांचे मूळ घराणे रत्नागिरी जिल्ह्यातील वायंगणीचे होते, पुढे ते पालघर येथे स्थायिक झाले. प्राथमिक शिक्षण केळवे-माहीम येथे, माध्यमिक पुण्याच्या नूतन मराठी विद्यालयात आणि उच्च शिक्षण फर्ग्युसन महाविद्यालयात झाले. मुंबई विद्यापीठाची तत्त्वज्ञान विषयाची "प्रल्हाद सीताराम" शिष्यवृत्ती मिळवून ते १९१९ मध्ये एम.ए. झाले.

३. जोग महाराजांचे शिष्यत्व

हरिभक्तपरायण जोग महाराजांचे शिष्यत्व पत्करून त्यांच्या प्रेरणेने ते वारकरी संप्रदायात आले. ते वारकरी संप्रदायाचे अध्वर्यू, प्रसाद मासिकाचे संपादक, प्रवचनकार, कीर्तनकार आणि पंढरीचे नित्य वारकरी म्हणून ओळखले जात. त्यांना "मामासाहेब दांडेकर" असेही म्हटले जाई.

४. अध्यापन आणि संपादन

त्यांनी १९२० पासून न्यू पूना कॉलेजमध्ये, १९४० पासून रुईया महाविद्यालयात अध्यापन केले आणि १९४५ पासून सर परशुरामभाऊ महाविद्यालयात प्राचार्य होते; १९५१ मध्ये ते निवृत्त झाले. १९४७ पासून ते "प्रसाद" मासिकाचे संपादक होते.

महाराष्ट्र शासनाने स्थापन केलेल्या ज्ञानेश्वरी आणि नामदेव गाथा प्रकाशन समित्यांचे ते अध्यक्ष होते.

५. ग्रंथ आणि संपादने

त्यांची पुस्तके अशी: वारकरी पंथाचा इतिहास, श्री ज्ञानदेव : चरित्र आणि ग्रंथ व तत्त्वज्ञान, ईश्वरवाद, ज्ञानदेव व प्लेटो, अध्यात्मशास्त्राची मूलतत्त्वे (प्रसादातील १९४७–५१ लेखमालेचे संकलन), जोग महाराजांचे चरित्र (१९६५), साक्षात्कारपथावर तुकाराम, ज्ञानेश्वरीतील कठीण शब्दांचा कोश आणि श्रीसंत चोखामेळा महाराज यांचे चरित्र व अभंग गाथा.

१९२५ साली त्यांनी "श्री तुकाराम महाराजांची गाथा" आणि "सार्थ ज्ञानेश्वरी" यांचे संपादन केले. पालघर येथील एका महाविद्यालयाला आणि तत्त्वज्ञानविषयक ग्रंथाला दिल्या जाणाऱ्या पुरस्काराला त्यांचे नाव दिले आहे.

६. निधन आणि अंत्ययात्रा

९ जुलै १९६९ रोजी पुण्यात त्यांचे निधन झाले. पुणे ते आळंदी सुमारे २३ किमी अंतर चालत त्यांची अंत्ययात्रा आळंदीला पोहोचली आणि विष्णुमहाराज जोग यांच्या समाधीच्या सान्निध्यात त्यांच्यावर अंत्यसंस्कार झाले.

वारकरी परंपरेचा आढावा आषाढी वारी सोहळा या लेखात मिळेल.

७. वारसा

त्यांच्या जीवनातून आणि परंपरेतून मिळणारे प्रमुख धडे पुढीलप्रमाणे सांगता येतात:

८. संदर्भ आणि पुढील अभ्यास

या लेखासाठी खालील स्रोत पाहिले. अधिक खोलात जाऊ इच्छिणाऱ्या वाचकांनी मूळ स्रोत स्वतः पाहावेत:

• वारकरी संप्रदायचे सोनोपंत दांडेकर — सतीश चाफेकर
• प्रसाद मासिक (दांडेकर निधनानंतरचा विस्तृत लेख)
• Wikipedia — Shankar Vaman Dandekar (तुलनेसाठी)

९. नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न

१०. पुढील वाचन