संत चोखामेळा महाराज

🔷 १. प्रस्तावना: अंतःकरणाची शुद्धता आणि समतेचा आवाज

संत चोखामेळा महाराज (इ.स. १३ वे ते १४ वे शतक) हे महाराष्ट्रातील वारकरी संप्रदायाच्या इतिहासातील एक अद्वितीय, क्रांतिकारी आणि निस्सीम विठ्ठल भक्त होते. त्यांचा काळ असा होता जेव्हा समाजात उच्च-नीचता, जातिभेद आणि कर्मठपणा पराकोटीला पोहोचला होता. अशा अत्यंत कठीण आणि प्रतिकूल सामाजिक परिस्थितीत चोखोबांनी केवळ आपल्या शुद्ध अंतःकरणाच्या आणि निस्सीम भक्तीच्या बळावर थेट विठ्ठलाला आपलेसे केले.

समाजाने त्यांना अस्पृश्य मानून मुख्य विठ्ठल मंदिरात प्रवेश नाकारला; परंतु चोखोबांनी देवाला कधीही दोष दिला नाही. त्यांनी चंद्रभागेच्या वाळवंटात आणि मंदिराच्या पायरीपाशी राहूनच अशी आर्त भक्ती केली की, साक्षात पंढरीनाथ स्वतः मंदिरातून बाहेर येऊन चोखोबांना भेटत असत, अशी वारकरी संप्रदायात अढळ श्रद्धा आहे. चोखोबांचे चरित्र हे केवळ भक्तीचे नाही, तर ते सामाजिक समतेचे आणि मानवी मूल्यांचे आद्य दीपस्तंभ आहे.

🔷 २. जन्म, कौटुंबिक पार्श्वभूमी आणि विठ्ठलमय कुटुंब

संत चोखामेळा महाराजांचा जन्म बुलढाणा जिल्ह्यातील 'मेहुणपुरा' (मेहुणा राजा) या गावी एका गरीब महार कुटुंबात झाला. पुढे उपजीविकेसाठी आणि विठ्ठल भक्तीच्या ओढीने त्यांचे कुटुंब सोलापूर जिल्ह्यातील 'मंगळवेढा' येथे आणि नंतर पंढरपूर येथे स्थायिक झाले. चोखोबांचे संपूर्ण कुटुंबच संतांचे आणि विठ्ठलभक्तांचे कुटुंब म्हणून इतिहासात अजरामर झाले आहे.

त्यांच्या पत्नी **संत सोयराबाई** या सुद्धा उच्च दर्जाच्या संत कवयित्री होत्या. चोखोबांची बहीण **संत निर्मळा** आणि मेव्हणे **संत बंका** यांनीही अनेक सुंदर आणि उपदेशपर अभंगांची रचना केली. चोखोबांचा मुलगा **संत कर्ममेळा** याने तर आपल्या अभंगांमधून तत्कालीन सामाजिक विषमतेवर आणि देवाच्या भूमिकेवर अतिशय रोकठोक आणि क्रांतिकारी प्रश्न उपस्थित केले होते. अशा रीतीने चोखोबांचे घर म्हणजे भक्तीचे आणि समतेचे एक मोठे केंद्र बनले होते.

🔷 ३. चंद्रभागेच्या काठावरील अनन्य भक्ती

पंढरपूरमध्ये चोखामेळा महाराज चंद्रभागेच्या काठावर किंवा विठ्ठल मंदिराच्या दूर एका कोपऱ्यात उभे राहून दिवस-रात्र देवाचे नामस्मरण करत असत. तत्कालीन पुरोहितांनी त्यांना मंदिरात जाण्यास सक्त मनाई केली होती. चोखोबा म्हणत, "माझा देह जरी अस्पृश्य असला, तरी माझा आत्मा आणि माझा विठ्ठलावरील भाव अत्यंत शुद्ध आहे."

ते मंदिराच्या पायरीकडे पाहत दूरवरूनच विठ्ठलाची मानसपूजा करत. त्यांच्या या आर्त हाकेने पांडुरंग इतके प्रसन्न झाले होते की, रात्रीच्या वेळी जेव्हा मंदिराचे दरवाजे बंद होत, तेव्हा विठ्ठल स्वतः चोखोबांच्या झोपडीत जाऊन त्यांच्यासोबत जेवण करत आणि सुख-दुःखाच्या गोष्टी करत असत, अशा अनेक साक्ष संतांच्या गाथ्यांमध्ये आढळतात.

🔷 ४. विठ्ठलाचा नैवेद्य आणि गळ्यातील हार: अलौकिक प्रसंग

संत चोखामेळा महाराजांच्या अथांग भक्तीची साक्ष देणारे अनेक प्रसंग वारकरी संप्रदायात सांगितले जातात. असाच एक प्रसंग विठ्ठलाच्या नैवेद्याचा आहे. एकदा चोखोबा चंद्रभागेच्या वाळवंटात बसून ध्यान करत होते. त्यावेळी साक्षात पांडुरंग त्यांच्या शेजारी येऊन बसले आणि चोखोबांनी आणलेला अगदी साधा सुका नैवेद्य अत्यंत प्रेमाने खाऊ लागले.

दोघेही जेवणात आणि गप्पांमध्ये मग्न असताना तिथून मंदिराचे एक मुख्य पुरोहित गेले. त्यांना तिथे चोखोबा एकटेच बसलेले दिसले, परंतु चोखोबांच्या मुखातून शब्द निघत होते, "देवा, हळू जेवा, दही सांडेल तुमच्या अंगावर!" पुरोहितांना वाटले की चोखोबा केवळ ढोंग करत आहेत आणि देवाचे नाव घेऊन अपवित्र करत आहेत. त्यांनी रागाच्या भरात चोखोबांच्या गालावर जोरात एक चपराक मारली. चोखोबांनी निमूटपणे तो अपमान सहन केला आणि ते तिथून निघून गेले.

परंतु जेव्हा पुरोहित मंदिराच्या गाभाऱ्यात गेले, तेव्हा तेथील दृश्य पाहून त्यांचे पाय लटपटू लागले. साक्षात विठ्ठलाच्या मूर्तीचा गाल लालबुंद झाला होता आणि पांडुरंगाच्या डोळ्यांतून अश्रू वाहत होते! देवाला झालेली ती दुखापत पाहून पुरोहितांना आपल्या चुकीची जाणीव झाली. भक्ताला मारलेली चपराक थेट देवाला बसली होती. पुरोहितांनी तात्काळ चोखोबांची माफी मागितली.

🔷 ५. संत नामदेव महाराज: गुरू-शिष्याचे नाते

संत चोखामेळा महाराजांनी संत शिरोमणी नामदेव महाराज यांना आपले आध्यात्मिक गुरू मानले होते. नामदेव महाराजांच्या कीर्तनाने आणि उपदेशाने चोखोबांच्या भक्तीला एक नवी दिशा मिळाली. चोखोबा स्वतःला नामदेवांचे दास म्हणवून घेत असत.

नामदेव महाराजांनी सुद्धा चोखोबांना कधीही कमी लेखले नाही. वारकरी संप्रदायामध्ये सर्व जाती-धर्माचे संत एकत्र येत आणि नामदेव महाराज चोखोबांच्या भक्तीचा गौरव करत असत. ज्ञानोबा-तुकोबांच्या या संप्रदायात चोखोबांना जे मानाचे स्थान मिळाले, त्यामध्ये त्यांच्या स्वतःच्या अथांग भक्तीसोबतच संत नामदेव महाराजांचा खूप मोठा वाटा होता. चोखोबांचा अंतिम सोहळा आणि त्यानंतर त्यांच्या अस्थी शोधण्याचे महान कार्यही नामदेव महाराजांनीच केले.

🔷 ६. मंगळवेढ्याचा कारुणिक अंत आणि भिंत कोसळण्याचा प्रसंग

संत चोखामेळा महाराजांचा अंत अत्यंत कारुणिक आणि समाजमनाला चटका लावून जाणारा ठरला. इ.स. १३३८ मध्ये सोलापूर जिल्ह्यातील 'मंगळवेढा' गावाच्या संरक्षणासाठी एक मोठी तटबंदी (भिंत) बांधण्याचे काम सुरू होते. चोखोबा हे गरिबांचे प्रतिनिधित्व करत असल्यामुळे ते सुद्धा इतर मजुरांसोबत त्या भिंतीच्या बांधकामाचे काम करत होते.

काम सुरू असताना अचानक एक मोठी दुर्दैवी घटना घडली. बांधलेली ती अजरामर भिंत अचानक कच्ची असल्यामुळे मजुरांच्या अंगावर कोसळली. या अपघातात चोखामेळा महाराजांसह अनेक निष्पाप मजूर ढिगाऱ्याखाली गाडले गेले आणि तिथेच त्यांचा मृत्यू झाला. संपूर्ण मंगळवेढा परिसरात आणि वारकरी संप्रदायात या घटनेने मोठा शोककळा पसरली.

🔷 ७. अस्थींमधून घुमला 'विठ्ठल' नाद: नामदेवांचा चमत्कार

जेव्हा ही बातमी पंढरपुरात संत नामदेव महाराजांना कळाली, तेव्हा ते आपल्या लाडक्या शिष्याच्या मृत्यूने अत्यंत व्याकुळ झाले. ते तात्काळ मंगळवेढ्याला पोहोचले. अपघातात मरण पावलेल्या सर्व मजुरांचे देह एकत्र झाले असल्यामुळे, चोखोबांचा नक्की कोणता देह आहे आणि त्यांच्या अस्थी (हाडे) कशा ओळखायच्या, हा मोठा प्रश्न सैनिकांसमोर आणि लोकांसमोर उभा राहिला.

"संत नामदेव महाराजांनी त्या ठिकाणी एक अलौकिक आणि भक्तीचा चमत्कार करून दाखवला. नामदेव महाराज प्रत्येक मृत मजुराच्या अस्थी आपल्या कानाशी लावून ऐकू लागले. ज्या अस्थींमधून (हाडांमधून) साक्षात 'विठ्ठल विठ्ठल... पांडुरंग पांडुरंग...' असा आर्त नाद आणि आवाजाचे कंपन ऐकू येत होते, त्या अस्थी संत चोखामेळा महाराजांच्या आहेत, हे नामदेवांनी ओळखले!"

नामदेव महाराजांनी त्या सर्व पवित्र अस्थी एका कापडात गोळा केल्या आणि अत्यंत आदराने पंढरपूरला आणल्या. विठ्ठल मंदिराच्या महाद्वारासमोर, जिथे आज 'नामदेव पायरी' आहे, त्या पायरीच्या अगदी समोर चोखोबांच्या अस्थींची समाधी बांधण्यात आली. जेणेकरून देवाला भेटायला येणाऱ्या प्रत्येक भक्ताच्या पायाची धूळ चोखोबांना मिळावी. आज प्रत्येक वारकरी आधी चोखोबांच्या समाधीला नतमस्तक होतो आणि मगच मंदिरात प्रवेश करतो.

🔷 ८. ग्रंथ संपदा आणि समतेचे अभंग

संत चोखामेळा महाराजांचे अभंग म्हणजे मराठी साहित्यातील बंडखोर, आर्त आणि अत्यंत शुद्ध भक्तीचे प्रतीक आहेत. त्यांच्या नावावर आज सुमारे ३०० ते ३५० अभंग उपलब्ध आहेत.

त्यांच्या साहित्याची मुख्य वैशिष्ट्ये खालीलप्रमाणे आहेत:

• 'चोखा म्हणे' नाममुद्रा: त्यांच्या प्रत्येक अभंगाच्या शेवटी 'चोखा म्हणे' असा उल्लेख येतो.
• सामाजिक विषमतेवर प्रहार: त्यांनी आपल्या रचनेतून देवाला आर्त प्रश्न विचारले आहेत – "अहो देवा, तू तर सर्वांचा पिता आहेस, मग तुझ्याच मुलांमध्ये ही उच्च-नीचता का?"
• शुद्ध भक्तीचा महिमा: माणसाची जात त्याच्या जन्मावरून नव्हे, तर त्याच्या अंतःकरणाच्या शुद्धतेवरून ठरते, हा संदेश त्यांनी समाजाला दिला.

📚 ९. संत चोखामेळा महाराजांवरील प्रमुख मराठी पुस्तके

चोखोबांचे क्रांतिकारी जीवन, त्यांचे कुटुंब आणि त्यांचे अभंग सखोल समजून घेण्यासाठी खालील पुस्तके अत्यंत उपयुक्त आहेत: