संत चोखामेळा महाराज

१. प्रस्तावना: अंतःकरणाची शुद्धता आणि भक्तीचा मार्ग

महाराष्ट्राच्या वारकरी परंपरेने भक्तीचा असा एक खुला मार्ग निर्माण केला, ज्यामध्ये मानवी श्रेष्ठता ही बाह्य सामाजिक स्थानावर न ठरता अंतःकरणाच्या शुद्धतेवर ठरते. या विचारधारेत संत चोखामेळा यांचे स्थान अत्यंत आदरणीय मानले जाते. संत नामदेवांच्या काळातील या संताने आपल्या अभंगांतून आणि विठ्ठलभक्तीतून वारकरी परंपरेत आदराचे स्थान मिळवले.

तत्कालीन सामाजिक रूढींमुळे त्यांना मुख्य मंदिरात नेहमी सहज प्रवेश मिळत नसे, असे चरित्रात येते. मात्र अशा परिस्थितीने विचलित न होता त्यांनी चंद्रभागेच्या वाळवंटात आणि मंदिराच्या परिसराबाहेर राहूनच विठ्ठलाची मानसपूजा केली. ईश्वर हा बाह्य अवडंबराचा भुकेला नसून केवळ निर्मळ भावाचा भुकेला असतो, ही त्यांची निष्ठा वारकरी मनावर खोलवर ठसलेली दिसते.

चोखोबांच्या जीवनात सामाजिक निर्बंधांचे दुःख आणि विठ्ठलाशी जोडलेले अतूट नाते, असे दोन्ही पैलू अभ्यासक पाहतात. त्यांच्या अभंगांमधील आर्जवी सूर आणि भक्तीची ओढ आजही अनेक वारकऱ्यांना विठ्ठल नामामध्ये तल्लीन होण्याची प्रेरणा देते.

२. जन्म, मूळ गाव आणि विठ्ठलमय कुटुंब

संत चोखामेळा यांचा काळ साधारणपणे १३ व्या शतकाचा उत्तरार्ध ते १४ व्या शतकाचा पूर्वार्ध मानला जातो. परंपरेनुसार बुलढाणा जिल्ह्यातील 'मेहुणपुरा' (मेहुणा राजा) हे त्यांचे मूळ गाव मानले जाते. उपजीविकेच्या निमित्ताने आणि विठ्ठलाच्या ओढीने त्यांचे कुटुंब पुढे मंगळवेढा आणि पंढरपूर परिसरात आले, असा उल्लेख चरित्रात येतो.

चोखोबांच्या चरित्राचे एक अतिशय सुंदर वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांचे अवघे कुटुंबच विठ्ठलभक्तीच्या रंगात रंगलेले होते. त्यांच्या पत्नी संत सोयराबाई या स्वतः एक संत कवयित्री होत्या. त्यांच्या अभंगांचा समावेश संत साहित्यात केला जातो.

तसेच चोखोबांची बहीण संत निर्मळा आणि त्यांचे मेव्हणे संत बंका यांनीही सुंदर अभंग रचले, असे सांगितले जाते. चोखोबांचे सुपुत्र संत कर्ममेळा यांनीही आपल्या रचनांमधून विठ्ठलाकडे आपले मन मोकळे केले आणि तत्कालीन सामाजिक परिस्थितीतील मनाची अस्वस्थता मांडली, असे अभ्यासक सांगतात. अशा रीतीने हे संपूर्ण घरच विठ्ठल नामाच्या चिंतनात रमलेले होते.

३. पंढरपूर आणि चंद्रभागेच्या काठावरील भक्ती

पंढरपूर हे वारकरी संप्रदायाचे माहेरघर मानले जाते. चोखामेळा यांनी पंढरपूरला आपले सर्वस्व मानले होते. तत्कालीन समाजव्यवस्थेत असलेल्या निर्बंधांमुळे त्यांना गाभाऱ्यात जाऊन थेट मूर्तीचे दर्शन घेणे शक्य होत नव्हते, असे परंपरेतील कथांमध्ये सांगितले जाते. परंतु या भौतिक अंतरामुळे त्यांच्या भक्तीत कधीही उणीव आली नाही.

ते चंद्रभागेच्या वाळवंटात बसून अथवा मंदिराच्या महाद्वाराच्या पायरीपाशी राहूनच देवाचे नामस्मरण करत असत. त्यांचा असा ठाम विश्वास होता की, भगवंत कोणत्याही एका मर्यादित जागेत बंदिस्त नसून तो सर्व चराचरात भरून राहिलेला आहे. देह जरी एका विशिष्ट सीमेत असला तरी मन आणि अंतरात्मा संपूर्णपणे विठ्ठलमय होऊ शकतो, ही त्यांची धारणा होती.

वाळवंटात बसून सुरू असलेल्या त्यांच्या नामाच्या लयीत इतकी एकाग्रता असे की, भौतिक अडथळे माणसाच्या अंतरीच्या भक्तीला कधीही रोखू शकत नाहीत, याचे मूर्तिमंत उदाहरण म्हणजे चोखोबांचे पंढरपुरातील वास्तव्य होते.

४. विठ्ठलाच्या सहवासाची श्रद्धा (परंपरेनुसार)

वारकरी परंपरेत संत आणि भगवंत यांच्यातील नात्याविषयी अनेक भावपूर्ण कथा सांगितल्या जातात. चोखोबांच्या बाबतीतही अशी श्रद्धा मानली जाते की, जेव्हा मंदिरात चोखोबांना प्रवेश मिळत नसे, तेव्हा साक्षात पांडुरंग स्वतः त्यांच्या भेटीसाठी चंद्रभागेच्या वाळवंटात किंवा त्यांच्या झोपडीत येत असत.

चरित्रात असा एक प्रसंग येतो की, एकदा चोखोबा वाळवंटात बसून देवाचे ध्यान करत होते आणि देवाला नैवेद्य अर्पण करत होते. परंपरेनुसार पांडुरंग त्यांच्या समवेत बसून जेवत होते, असा भाव चोखोबा अनुभवत होते. त्यावेळी तेथून जाणाऱ्या मंदिराच्या एका पुरोहिताला चोखोबांचे हे बोलणे ऐकून संशय आला आणि त्यांनी रागाच्या भरात चोखोबांना मारहाण केली, अशी कथा सांगितली जाते.

पुढे असे सांगितले जाते की, जेव्हा ते पुरोहित मंदिरात गेले, तेव्हा गाभाऱ्यातील विठ्ठलमूर्तीच्या चेहऱ्यावर मारहाणीच्या खुणा उमटल्याचे दिसले. हा प्रसंग भक्ताच्या अंतःकरणातील शुद्धता आणि भगवंताचे भक्तावरील अगाध प्रेम अधोरेखित करण्यासाठी वारकरी कीर्तनांमध्ये अत्यंत आदराने सांगितला जातो. हे प्रसंग बाह्य चमत्कारापेक्षा भक्ताच्या आर्त निष्ठेची महती दर्शवणारे प्रतीक मानले जातात.

५. संत नामदेवांसोबतचे स्नेहबंध आणि मार्गदर्शन

वारकरी संतांच्या मांदियाळीत संत नामदेव महाराज आणि संत चोखामेळा यांचे नाते अत्यंत जिव्हाळ्याचे आणि आदराचे होते. चोखोबांनी नामदेव महाराजांना आपले आध्यात्मिक मार्गदर्शक मानले होते, असे चरित्रात येते. चोखोबा स्वतःचा उल्लेख नामदेवांचे दास असा नम्रतेने करत असत.

नामदेवांनीही चोखोबांच्या भक्तीला आदराने स्थान दिले, असे परंपरेत सांगितले जाते. वारकरी संप्रदायाच्या प्रांगणात नामदेव, संत गोरा कुंभार आणि संत जनाबाई यांसारखे सर्व संत एकत्र येत, तेव्हा तेथे भक्तीभावाला प्राधान्य दिले जाई, असे मानले जाते.

चोखोबा नामदेवांच्या सहवासात कीर्तनभक्तीत सहभागी होत, असे परंपरेत सांगितले जाते. चोखोबांच्या निर्वाणानंतरच्या परंपरेतही नामदेव महाराजांची भूमिका अत्यंत महत्त्वाची मानली जाते.

६. मंगळवेढ्यातील घटना आणि अंत (चरित्रातील संदर्भ)

परंपरेनुसार त्यांच्या जीवनाचा शेवट मंगळवेढा येथे एका दुर्दैवी घटनेत झाला, असे चरित्रात येते. परंपरेनुसार १४ व्या शतकाच्या पूर्वार्धात मंगळवेढा गावाभोवती एका मोठ्या संरक्षक भिंतीचे (तटबंदीचे) बांधकाम सुरू होते. इतर स्थानिक मजुरांसोबत चोखोबाही त्या कामात सहभागी झाले होते, असा उल्लेख मिळतो.

काम सुरू असताना दुर्दैवाने ती भिंत अचानक कोसळली आणि तिच्या ढिगाऱ्याखाली सापडून चोखामेळा यांच्यासह अनेक मजुरांचा मृत्यू झाला, असे चरित्रात सांगितले जाते.

कष्टकरी बांधवांच्या सोबतीने काम करत असतानाच देह ठेवणाऱ्या या संताचा अंत अत्यंत कारुणिक मानला जातो. नामदेव महाराज ही वार्ता समजताच मंगळवेढ्याकडे निघाले, अशी नोंद परंपरेत येते.

७. अस्थी आणि महाद्वारासमोरील समाधी परंपरा

मंगळवेढ्यातील अपघातानंतर घडलेला प्रसंग वारकरी परंपरेत अत्यंत श्रद्धेने आणि भावुकतेने सांगितला जातो. संत नामदेव महाराज मंगळवेढ्याला पोहोचले तेव्हा मजुरांचे देह एकत्र ढिगाऱ्याखाली होते. अशा वेळी चोखोबांच्या अस्थी कशा ओळखायच्या, असा प्रश्न निर्माण झाला.

त्यावेळी परंपरेनुसार असे सांगितले जाते की, नामदेव महाराजांनी अस्थी कानाशी लावून पाहिल्या असता, ज्या अस्थींमधून 'विठ्ठल विठ्ठल' असा सूक्ष्म नामघोष ऐकू येत होता, त्या संत चोखामेळा यांच्या अस्थी होत्या हे त्यांनी ओळखले. हा प्रसंग भक्ताच्या देहाच्या कणाकणात विठ्ठलनाम कसे भिनलेले होते, याची साक्ष देणारा मानला जातो.

नामदेव महाराजांनी त्या पवित्र अस्थी मोठ्या आदराने पंढरपूरला आणल्या. पंढरपुरातील विठ्ठल मंदिराच्या महाद्वाराजवळ, जिथे आज नामदेव पायरी आहे, त्या पायरीच्या समोर चोखोबांच्या अस्थींची समाधी बांधण्यात आली. विठ्ठलाच्या दर्शनाला येणाऱ्या सर्व संतांच्या आणि भाविकांच्या पायांची धूळ चोखोबांना लाभावी, अशी भावना या समाधीमागे परंपरेत व्यक्त केली जाते. आजही अनेक वारकरी महाद्वारात चोखोबांच्या समाधीला आदराने नतमस्तक होऊनच मंदिरात प्रवेश करतात.

८. अभंगरचना आणि भक्तीतील समतेचा विचार

संत चोखामेळा यांनी मराठी संत साहित्यामध्ये विपुल अभंगरचना केली आहे. त्यांच्या अभंगांची भाषा साधी, मनाला भिडणारी आणि आंतरिक तळमळ व्यक्त करणारी आहे. त्यांच्या बहुतांश अभंगांच्या शेवटी 'चोखा म्हणे' अशी नाममुद्रा आढळते.

त्यांच्या रचनांमध्ये मानवी देहाची नश्वरता, कर्माचे फळ आणि ईश्वरावरील निस्सीम निष्ठा दिसून येते. देह आणि बाह्य ओळखीपेक्षा अंतःकरणाची शुद्धता महत्त्वाची, असा विचार त्यांच्या अभंगांतून दिसतो, असे अभ्यासक सांगतात.

वारकरी संप्रदायातील संतांचे हेच विचार समाजाला जोडणारे ठरले. संतांच्या या प्रासादिक रचनांचा अभ्यास करण्यासाठी आपण आमच्या निवडक अभंग संग्रहाचा लाभ घेऊ शकता, तसेच वारकरी परंपरेची अधिक माहिती संत साहित्य विभागात उपलब्ध आहे.

९. नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न

१०. पुढील वाचन