संत नामदेव महाराज

१. प्रस्तावना: वारकरी कीर्तनाचे अध्वर्यू

महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक आणि आध्यात्मिक जडणघडणीत वारकरी संप्रदायाचे स्थान अढळ आहे. संतांच्या परंपरेत ज्ञानदेवांनी भागवत धर्माचा पाया घातला, तर नामदेवांनी त्या विचारांचा विस्तार केला. संत नामदेव महाराज हे केवळ महाराष्ट्रापुरते मर्यादित राहिलेले संत नव्हते. त्यांनी आपल्या रसाळ कीर्तनातून आणि प्रासादिक अभंगांतून भक्तीचा प्रवाह थेट उत्तर भारतापर्यंत नेऊन पोहोचवला.

"नाचूं कीर्तनाचे रंगीं। ज्ञानदीप लावूं जगतीं॥" हे नामदेवांचे ब्रीद होते. कीर्तनाचा रंग केवळ भाविकांच्या डोळ्यांत आनंदाश्रू आणण्यापुरता नव्हता, तर समाजातील अज्ञानाचा अंधार दूर करून समतेचा दिवा पेटवणे हा त्याचा मुख्य हेतू होता. एका शिंपी कुटुंबात जन्मलेल्या नामदेवांनी तत्कालीन रूढ सामाजिक विषमतेवर मात करत भक्तीच्या प्रांगणात सर्वांना समान स्थान मिळवून दिले. त्यांच्या वाणीतील आर्जवी गोडवा आणि ईश्वराविषयीची उत्कट आर्तता आजही कोट्यवधी भाविकांच्या हृदयाला थेट भिडते.

२. जन्म, घराणे आणि पंढरपुरातील बालपण

वारकरी परंपरेनुसार संत नामदेव महाराजांचा जन्म इ.स. १२७० च्या सुमारास नरसी बामणी (हिंगोली जिल्हा) येथे झाला. काही अभ्यासक त्यांच्या जन्माबाबत पंढरपूरचाही उल्लेख करतात. नामदेवांचे घराणे शिंपी समाजातील होते आणि विठ्ठलभक्ती हे त्यांच्या कुटुंबाचे परंपरागत दैवत होते. त्यांच्या वडिलांचे नाव दामाशेट आणि आईचे नाव गोणाई होते. कुटुंबात धार्मिक आणि सात्त्विक वातावरण असल्याने नामदेवांच्या मनावर अगदी लहान वयातच विठ्ठलनामाचे संस्कार कोरले गेले.

काही काळानंतर हे कुटुंब पंढरपूर येथे वास्तव्यास आले. चंद्रभागेच्या काठावर आणि विठूरायाच्या सावलीत नामदेवांचे बालपण बहरले. वयाच्या योग्य टप्प्यावर त्यांचा विवाह राजाई (राजाबाई) यांच्याशी झाला. त्यांना नारायण, महादेव, गोविंद आणि विठ्ठल हे चार पुत्र आणि लिंबाबाई ही कन्या झाली. नामदेवांची बहीण आऊबाई हीसुद्धा त्यांच्या कुटुंबाचा एक भाग होती. नामदेवांचे संपूर्ण घरच भक्तीच्या रंगात न्हाऊन निघाले होते. प्रपंचातील सुखदुःखे बाजूला सारून प्रत्येक जण पांडुरंगाच्या सेवेत आनंद मानत असे.

३. बालपणीचा नैवेद्य प्रसंग: अनन्य भावभक्ती

संत नामदेवांच्या बालपणातील दुधाच्या नैवेद्याचा प्रसंग वारकरी जगतात अत्यंत आदराने सांगितला जातो. परंपरेनुसार एकदा नामदेवांचे वडील काही कामासाठी परगावी गेले होते. जाताना त्यांनी लहानग्या नामदेवांवर विठ्ठलाची पूजा करण्याची आणि नैवेद्य दाखवण्याची जबाबदारी सोपवली. आई गोणाईने दुधाची वाटी दिली आणि नामदेवांना मंदिरात पाठवले.

लहानग्या नामदेवांनी मूर्तीसमोर दुधाची वाटी ठेवली. त्यांना वाटले की देव माणसांसारखाच समोर येऊन दूध पितो. बराच वेळ झाला तरी मूर्ती हलली नाही. नामदेवांच्या डोळ्यांतून अश्रू वाहू लागले. देवावर रुसून त्यांनी निश्चय केला की, देवाने दूध प्यायल्याशिवाय ते मंदिर सोडणार नाहीत. नामदेवांची ती निष्पाप, बालसुलभ आणि उत्कट भक्ती पाहून विठ्ठलाने प्रत्यक्ष दुधाचा नैवेद्य ग्रहण केला, अशी श्रद्धा वारकरी परंपरेत श्रद्धाभावाने सांगितली जाते. हा प्रसंग नामदेवांच्या अढळ श्रद्धेचे प्रतीक मानला जातो.

४. सद्गुरू विसोबा खेचर आणि सर्वव्यापी ईश्वराचे ज्ञान

बालपणापासून विठ्ठलाच्या सगुण रूपात रमलेल्या नामदेवांना वाटत होते की देव फक्त पंढरपूरच्या पाषाणमूर्तीतच आहे. परंपरेनुसार संत ज्ञानेश्वर महाराजांच्या सल्ल्याने नामदेव औंढा नागनाथ येथे संत विसोबा खेचर यांच्या दर्शनासाठी गेले. सगुण भक्तीला निर्गुण आत्मज्ञानाची जोड मिळणे आवश्यक होते, आणि ते कार्य विसोबा खेचरांकडून होणार होते.

परंपरेनुसार, मंदिरात पोहोचल्यावर नामदेवांनी पाहिले की विसोबा खेचर हे महादेवाच्या पिंडीवर पाय ठेवून विश्रांती घेत आहेत. देवाच्या पवित्र पिंडीवर पाय ठेवलेले पाहून नामदेवांना अत्यंत आश्चर्य वाटले. त्यांनी अत्यंत नम्रपणे विसोबांना विचारले की, आपण असे का करत आहात? यावर विसोबांनी अत्यंत शांतपणे उत्तर दिले की, जिथे ईश्वर अस्तित्वात नाही, अशा रिकाम्या जागेवर त्यांचे पाय उचलून ठेवावेत.

परंपरेनुसार, नामदेवांनी जिथे जिथे विसोबांचे पाय हलवून ठेवले, तिथे तिथे त्यांना शिवाच्या पिंडीचे दर्शन झाले. या प्रसंगाने नामदेवांचे डोळे उघडले. ईश्वर केवळ पंढरपूरच्या गाभाऱ्यात किंवा मंदिराच्या मूर्तीपुरता मर्यादित नसून तो चराचरामध्ये, प्रत्येक कणात आणि प्रत्येक जीवात भरून उरला आहे, हे अद्वैत ज्ञान नामदेवांना लाभले. नामदेवांनी तिथेच विसोबा खेचरांना आपले सद्गुरू मानून त्यांच्या चरणी माथा टेकवला.

५. संत ज्ञानेश्वरांशी मैत्री आणि ऐतिहासिक भारतयात्रा

संत ज्ञानेश्वर महाराज आणि संत नामदेव यांची मैत्री म्हणजे ज्ञान आणि भक्तीचा अपूर्व संगम होता. ज्ञानेश्वरांनी नामदेवांना सोबत घेऊन भारतभ्रमणाचा संकल्प सोडला. परंपरेनुसार या दोघांनी उत्तर भारत, दक्षिण भारत, गुजरात आणि मारवाड प्रांतांची विस्तृत तीर्थयात्रा पायी केली.

या यात्रेदरम्यान गावोगावी कीर्तने झाली, लोक एकत्र आले आणि भागवत धर्माचा समतेचा संदेश सर्वदूर पोहोचला. तीर्थयात्रा पूर्ण करून परतल्यानंतर ज्ञानेश्वरांनी आळंदी येथे संजीवन समाधी घेण्याचा निर्णय घेतला. आपल्या लाडक्या सख्याच्या समाधीच्या वेळी नामदेव अत्यंत व्याकुळ झाले होते. परंपरेनुसार ज्ञानेश्वर महाराजांच्या समाधी सोहळ्याचे आर्त आणि हळवे वर्णन नामदेवांनी आपल्या अभंगांतून शब्दांकित केले आहे.

परंपरेनुसार चांगदेव आणि ज्ञानेश्वर यांच्या भेटीची कथा सांगितली जाते, ज्यामध्ये ज्ञानाचा खरा अर्थ अहंकाराचा त्याग करण्यात आहे हे स्पष्ट झाले. या चांगदेव आणि ज्ञानेश्वर यांच्या भेटीची कथा आपण संत ज्ञानेश्वर महाराजांच्या पानावर वाचू शकता.

६. नामदेवांची कीर्तन परंपरा आणि समाजप्रबोधन

वारकरी संप्रदायामध्ये आज जो कीर्तनाचा गजर दुमदुमतो, त्याची पहिली मुहूर्तमेढ संत नामदेव महाराजांनी रोवली. कीर्तनाला त्यांनी लोकशिक्षणाचे मुख्य माध्यम बनवले. टाळ-मृदंगाच्या तालावर देहभान विसरून नाचताना त्यांनी माणसाला माणुसकीची शिकवण दिली.

परंपरेनुसार नामदेवांच्या कीर्तनाला प्रत्यक्ष विठ्ठलही प्रेमाने उभा राहत असे, अशी वारकरी संतांची श्रद्धा आहे. नामदेवांच्या कीर्तन व्यासपीठावर उच्च-नीच असा कोणताही भेद नव्हता. संत चोखामेळा, संत सावता माळी, संत गोरा कुंभार, संत बंका, संत नरहरी सोनार अशा सर्व घटकांतील संतांना नामदेवांनी कीर्तनाच्या माध्यमातून एकाच माळेत गुंफले. यामुळे वारकरी संप्रदाय हा खऱ्या अर्थाने लोकचळवळ बनला.

७. अभंगरचना आणि वाङ्मयीन वैभव

संत नामदेवांचे मराठी साहित्यातील स्थान अद्वितीय आहे. त्यांनी विपुल अभंगांची निर्मिती केली, जी आज 'नामदेव गाथा' म्हणून ओळखली जाते. नामदेवांची भाषा अत्यंत साधी, प्रासादिक, सहज आणि बोलकी आहे. त्यात पांडित्य प्रदर्शनाचा आव नाही, तर अंतःकरणाची खरी तळमळ आहे.

त्यांच्या अभंगामध्ये बाललीला, तीर्थावळी, समाधीचे अभंग, आणि संतांची चरित्रे यांचा समावेश होतो. काही अभ्यासकांच्या मते समकालीन संतांचे चरित्रपर अभंग लिहिणारे नामदेव हे मराठीतील आद्य चरित्रकार मानले जातात. त्यांनी ज्ञानेश्वर, निवृत्तीनाथ, सोपानदेव आणि मुक्ताबाई यांच्या जीवनप्रवासावर जे अभंग रचले, ते काही अभ्यासकांच्या मते ऐतिहासिक दस्तऐवज मानले जातात. नामदेवांच्या साहित्याचे काही प्रासादिक नमुने आपण आपल्या साइटवरील निवडक अभंग संग्रहात वाचू शकता.

८. संत जनाबाई आणि नामदेवांचा परिवार

संत नामदेवांच्या कुटुंबात केवळ रक्ताची नातीच भक्तीत रंगली नव्हती, तर त्यांच्या घरी दासी म्हणून राहिलेल्या संत जनाबाई यांनीही भक्तीचे सर्वोच्च शिखर गाठले. संत जनाबाई, ज्या नामदेवांच्या घरी दासी म्हणून राहिल्या, त्यांनी नामदेव आणि विठ्ठलाच्या भक्तीतून अनेक अभंग रचले.

जनाबाईंच्या अभंगांतून घरकामातील दळण-कांडण, केर काढणे आणि भाकरी थापतानाही विठ्ठलाचा सहवास कसा लाभला, याचे भावस्पर्शी चित्र दिसते. संपूर्ण घर विठ्ठलभक्तीत रंगलेले होते, अशी परंपरा आहे.

९. उत्तर भारत आणि पंजाबमधील कार्य

संत ज्ञानेश्वरांच्या समाधीनंतर नामदेव महाराजांनी आपले कार्य उत्तर भारताकडे वळवले. परंपरेनुसार त्यांनी राजस्थान, मारवाड, हरियाणा आणि पंजाब या प्रदेशांमध्ये प्रदीर्घ काळ वास्तव्य करून भागवत धर्माचा प्रचार केला. स्थानिक बोलीभाषेचा वापर करून त्यांनी तिथल्या जनमानसाला ईश्वराचे नामस्मरण आणि समतेचा मार्ग शिकवला.

पंजाबमधील गुरदासपूर जिल्ह्यातील 'घुमान' हे गाव संत नामदेवांच्या कार्याचे प्रमुख केंद्र बनले, असे मानले जाते. तिथे त्यांनी लोकांमध्ये नैतिक मूल्यांची पेरणी केली. पंजाबमधील लोक आजही त्यांना 'बाबा नामदेवजी' म्हणून अत्यंत आदराने स्मरतात. काही अभ्यासक पंजाबातील नामदेव आणि महाराष्ट्रातील नामदेव एकच की दोन वेगळ्या व्यक्ती, याबद्दल मतभेद व्यक्त करतात; तथापि बहुसंख्य परंपरा दोघांना एकच संत मानतात.

१०. श्री गुरु ग्रंथ साहिबमधील पदे आणि आदरस्थान

संत नामदेवांच्या भक्तीचा आणि विचारांचा प्रभाव उत्तरेतील संतांवर आणि शीख परंपरेवर अत्यंत खोलवर पडला. शीख धर्माचे पाचवे गुरू, गुरु अर्जुनदेवजी यांनी पवित्र ग्रंथ 'श्री गुरु ग्रंथ साहिब' याचे संकलन करताना त्यामध्ये संत नामदेव महाराजांच्या पदांचा अत्यंत आदराने समावेश केला.

या पवित्र ग्रंथात संत नामदेवांची एकूण सुमारे ६१ पदे समाविष्ट करण्यात आली आहेत. ही रचना 'भगत नामदेवजी की बाणी' या नावाने आदराने गायली जाते. एका मराठी संताचे विचार शीख परंपरेच्या सर्वोच्च ग्रंथात समाविष्ट केले जाणे, ही भारतीय एकात्मतेची आणि संत साहित्याची एक देदीप्यमान बाजू आहे. संपूर्ण देशात समतेची पताका फडकवणाऱ्या नामदेवांच्या या कार्याचे महत्त्व अथांग आहे.

११. समाधी प्रसंग आणि पंढरपूरची नामदेव पायरी

आपले प्रदीर्घ आणि लोकोत्तर जीवनकार्य पूर्ण केल्यानंतर संत नामदेव महाराज पुन्हा पंढरपूर येथे परतले. आषाढ वद्य त्रयोदशी, इ.स. १३५० च्या सुमारास त्यांनी पंढरपूर विठ्ठल मंदिराच्या पहिल्या पायरीजवळ समाधी घेतली (जी आज 'नामदेव पायरी' म्हणून ओळखली जाते), अशी परंपरा आहे.

परंपरेनुसार, नामदेवांनी अशी इच्छा व्यक्त केली की, विठ्ठलाच्या दर्शनासाठी येणाऱ्या अगणित संतांच्या आणि भाविकांच्या पायांची धूळ आपल्या मस्तकावर नित्य पडावी. आजही पंढरपूरच्या विठ्ठल मंदिरात जाणारा प्रत्येक वारकरी आधी नामदेव पायरीला अत्यंत भक्तिभावाने डोके टेकवतो आणि मगच मंदिरात प्रवेश करतो. पंढरपूरच्या वारीचे आणि विठ्ठलभक्तीचे हे हृदयस्पर्शी रूप समजून घेण्यासाठी आपण आषाढी वारी परंपरा या लेखाचेही वाचन करू शकता.

१२. नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न

१३. पुढील वाचन