संत मुक्तेश्वर

१. प्रस्तावना

महाभारताचे मराठीत रूपांतर करणाऱ्या कवींमध्ये मुक्तेश्वर हे अग्रगण्य मानले जातात. एकनाथांच्या घराण्याची दत्तभक्तीची परंपरा आणि पैठणची विद्वत्परंपरा यांचा संगम त्यांच्या काव्यात दिसतो.

२. कुळ आणि बालपण

मुक्तेश्वरांच्या आईचे नाव गंगामाई (सासरचे नाव गोदावरी) आणि त्या एकनाथांच्या कन्या होत्या. वडील चिंतामणी, ज्यांना लीलाविश्वंभर असे नाव दिले जाते, हे एकनाथांचे अनुग्रहित आणि मुक्तेश्वरांचे आध्यात्मिक गुरूही होते. उपनाम "मुद्गल".

परंपरेनुसार ते वयाच्या दहाव्या वर्षापर्यंत मुके होते आणि मौंजीबंधनानंतर त्यांना बोलता येऊ लागले. पूर्वायुष्याचा बराच काळ पैठण येथे आजोळी गेल्याने ते संस्कृत आणि अनेक शास्त्रांत पारंगत झाले, असे सांगितले जाते.

३. दत्तभक्ती आणि कुलदैवत

मुक्तेश्वरांचा कुलस्वामी सोनारीचा भैरव आणि कुलदेवी कोल्हापूरची महालक्ष्मी होती, तर उपास्य दैवत दत्त. कुळात दत्तात्रेयांच्या "लीलाविश्वंभर" अवताराची उपासना होती. "ॐ नमोजी विश्वंभरु । तो देव दत्तात्रेय जगद्गुरू" अशा अर्थाच्या ओळी त्यांच्या रचनेत आढळतात; अचूक चरण प्रकाशित आवृत्तीतून पाहावेत.

मुक्तेश्वर शिवाचे उपासक असल्याने त्यांनी शिवरूप दत्ताची आराधना केलेली दिसते. संत एकनाथ यांच्या चरित्रात या कुलपरंपरेचा संदर्भ मिळतो.

४. ग्रंथकर्तृत्व

मुक्तेश्वरांच्या नावावर महाभारताची आदि, सभा, वन, विराट आणि सौप्तिक ही पाच पर्वे, रामायण, गरुडगर्वपरिहार, हरिश्चंद्राख्यान, भगवद्गीता, मूर्खलक्षणे, गजेंद्रमोक्ष, शुकरंभासंवाद, विश्वामित्रभोजन आणि एकनाथचरित्र ही रचना सांगितली जाते; तसेच काही पदे, आरत्या आणि भूपाळ्या.

अभ्यासकांच्या मते भाषासौंदर्य, प्रसंगवर्णन आणि निसर्गवर्णन यात मुक्तेश्वरांच्या तोडीचा कवी प्राचीन काळात दुसरा नाही; रामायणरचनेची स्फूर्ती नृसिंहवाडी (नरसोबाची वाडी) येथे झाली असावी, असेही सांगितले जाते.

५. तेरवाड आणि निधन

दत्तभक्त मुक्तेश्वर नृसिंहवाडी परिसरात आले असता पंचगंगेच्या काठचे निवांत खेडे तेरवाड त्यांना आवडले आणि ते तेथे स्थिरावले. तेरवाडजवळ पंचगंगा उत्तरवाहिनी झाली आहे. तेथे मुक्तेश्वरांच्या पूजेतील दत्तपादुका आणि दत्तमंदिर आहे, असे सांगितले जाते.

निधन इ.स. १६४६ मध्ये तेरवाड येथे झाले. त्यांच्या दहनभूमीवर बांधलेले वृंदावन आता दिसत नाही, . त्यामुळे स्थानिक स्मारकाबाबत भेटीपूर्वी माहिती घेणे योग्य राहील.

६. जन्मवर्षाबाबतचे मतभेद

मुक्तेश्वरांचा जन्म १५७३ मध्ये झाला असे सर्वाधिक चरित्रांत दिले आहे, पण काही ठिकाणी १६१७ असेही वर्ष आढळते. म्हणून अंतिम वर्षासाठी मराठी विश्वकोश किंवा संशोधन-ग्रंथ पाहावेत.

७. वारसा

त्यांच्या जीवनातून आणि परंपरेतून मिळणारे प्रमुख धडे पुढीलप्रमाणे सांगता येतात:

८. संदर्भ आणि पुढील अभ्यास

या लेखासाठी खालील स्रोत पाहिले. अधिक खोलात जाऊ इच्छिणाऱ्या वाचकांनी मूळ स्रोत स्वतः पाहावेत:

• मुक्तेश्वर चरित्र (तेरवाड, नृसिंहवाडी परिसरातील स्थानिक चरित्रलेख)
• Hindu Blog — Mukteshwar Marathi poet (तुलनेसाठी)
• मराठी विश्वकोश — मुक्तेश्वर (तपासण्यासाठी)

९. नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न

१०. पुढील वाचन