संत निवृत्तीनाथ महाराज

🔷 १. प्रस्तावना: ज्ञानदेवांचे आद्य गुरू आणि दीपस्तंभ

संत निवृत्तीनाथ महाराज (इ.स. १२७३ - १२९७) हे वारकरी संप्रदायातील एक अत्यंत श्रेष्ठ, आद्य आणि मूलभूत संत व्यक्तिमत्त्व आहेत. ते केवळ संत ज्ञानेश्वर महाराजांचे सख्खे थोरले बंधू नव्हते, तर ते माऊलींचे आध्यात्मिक गुरू, मार्गदर्शक आणि उद्धारक होते. ज्ञानेश्वर महाराजांनी स्वतः आपल्या अनेक अभंगांमध्ये आणि 'ज्ञानेश्वरी' (भावार्थदीपिका) ग्रंथाच्या सुरुवातीला व शेवटी निवृत्तीनाथांच्या चरणी नतमस्तक होऊन त्यांच्या कृपेचा गौरव केला आहे.

"निवृत्ती प्रसादे ज्ञानदेवा बोध झाला" या उक्तीप्रमाणे, जर निवृत्तीनाथ महाराज नसते, तर कदाचित आपल्याला 'ज्ञानेश्वरी' किंवा 'अमृतानुभव' सारखे अलौकिक ग्रंथ लाभले नसते. नाथांनी स्वतः नाथ संप्रदायाची दीक्षा घेतली आणि त्या ज्ञानाचा उपयोग वारकरी संप्रदायाला एक नवी आणि सुसंस्कृत दिशा देण्यासाठी केला. अत्यंत कमी वयात (अवघ्या २४ व्या वर्षी) त्यांनी अलौकिक कार्य करून त्र्यंबकेश्वर येथे संजीवन समाधी घेतली.

🔷 २. जन्म आणि अलौकिक कौटुंबिक पार्श्वभूमी

संत निवृत्तीनाथांचा जन्म इ.स. १२७३ (शके ११९५) मध्ये औरंगाबाद (सध्याचे छत्रपती संभाजीनगर) जिल्ह्यातील गोदावरी नदीच्या काठावर वसलेल्या 'आपेगाव' या गावी झाला. त्यांचे वडील विठ्ठलपंत कुलकर्णी हे अत्यंत विद्वान, विरक्त आणि धार्मिक वृत्तीचे होते, तर आई रुक्मिणीबाई या आळंदीच्या सिद्धोपंत कुलकर्णी यांच्या कन्या असून अत्यंत सात्त्विक स्त्री होत्या.

विठ्ठलपंतांनी तरुण वयातच संन्यास घेतला होता, परंतु त्यांच्या गुरूंच्या आज्ञेवरून त्यांना पुन्हा गृहस्थाश्रमात परतावे लागले. संन्यासाश्रम सोडून पुन्हा प्रपंचात आल्यामुळे तत्कालीन कर्मठ पुरोहितांनी आणि समाजाने विठ्ठलपंतांना बहिष्कृत केले. अशा कठीण आणि सामाजिक छळाच्या काळात विठ्ठलपंत व रुक्मिणीबाई यांना चार अपत्ये झाली – निवृत्ती, ज्ञानेश्वर, सोपान आणि मुक्ताबाई. या साऱ्यांमध्ये निवृत्तीनाथ हे सर्वात मोठे थोरले बंधू होते, ज्यांच्यावर पुढे सर्व भावंडांची जबाबदारी आली.

🔷 ३. चार भावंडांचे अलौकिक नाते आणि संघर्ष

निवृत्तीनाथांचे बालपण अत्यंत दारिद्र्यात आणि सामाजिक त्रासात गेले. समाजाच्या छळामुळे विठ्ठलपंतांना आळंदी आणि नंतर त्र्यंबकेश्वरच्या डोंगरांमध्ये आश्रय घ्यावा लागला. शेवटी मुलांच्या मुंजीसाठी आणि त्यांना शुद्धीपत्र मिळवून देण्यासाठी विठ्ठलपंत व रुक्मिणीबाई यांनी प्रयाग येथे त्रिवेणी संगमात जीवनाचा त्याग केला.

माता-पित्यांच्या पश्चात अवघ्या बालवयात निवृत्तीनाथांनी धीर सोडला नाही. त्यांनी स्वतः वडिलांच्या भूमिकेत येऊन ज्ञानेश्वर, सोपानदेव आणि मुक्ताबाई या तिन्ही लहान भावंडांचे अत्यंत मायेने आणि खंबीरपणे पालनपोषण केले. समाजाने कितीही दगड मारले, तरी निवृत्तीनाथांनी आपल्या भावंडांना क्षमाशीलता आणि ज्ञानाचा मार्ग दाखवला. त्यांनी आपल्या अथांग प्रेमाने या चारही भावंडांना 'महाराष्ट्राचे आराध्य दैवत' बनवले.

🔷 ४. नाथ संप्रदायाची दीक्षा आणि गहिनीनाथ भेट

संत निवृत्तीनाथ महाराजांच्या आयुष्याला खऱ्या अर्थाने अध्यात्मिक अधिष्ठान लाभले ते त्र्यंबकेश्वरच्या डोंगरांमध्ये. एकदा विठ्ठलपंत आपल्या कुटुंबासह त्र्यंबकेश्वरची परिक्रमा करत असताना, मध्यरात्रीच्या वेळी एका हिंस्र वाघाने त्यांच्यावर हल्ला केला. वाघाच्या भीतीने सर्व भावंडं आणि माता-पिता सैरावैरा पळाले. या गोंधळात थोरले निवृत्तीनाथ मुख्य कुटुंबापासून ताटातूट होऊन ब्रह्मगिरी डोंगरावरील एका कड्याच्या गुहेत शिरले.

त्या गुहेत नाथ संप्रदायाचे थोर सिद्ध पुरुष **संत गहिनीनाथ महाराज** ध्यानस्थ बसले होते. निवृत्तीनाथांची सात्त्विक वृत्ती, तेज आणि बुद्धिमत्ता पाहून गहिनीनाथांनी त्यांना आपले शिष्य म्हणून स्वीकारले. त्यांनी निवृत्तीनाथांना नाथ संप्रदायाची गुप्त दीक्षा दिली, महावाक्याचा उपदेश केला आणि संपूर्ण ब्रह्मज्ञानाचे रहस्य त्यांच्या हाती सोपवले. गहिनीनाथांनी निवृत्तीनाथांना आज्ञा केली की, "हे सुप्त ज्ञान तू स्वतःपुरते मर्यादित न ठेवता, प्राकृत (मराठी) भाषेत आणून जगाच्या कल्याणासाठी त्याचा प्रसार कर."

"त्र्यंबकेश्वरच्या ब्रह्मगिरी डोंगरावरील या ऐतिहासिक भेटीमुळे वारकरी संप्रदायाला नाथ संप्रदायाची शक्ती आणि तत्त्वज्ञानाची जोड मिळाली. गहिनीनाथांकडून मिळालेली हीच ज्ञानाची शिदोरी निवृत्तीनाथांनी पुढे आपले धाकटे बंधू ज्ञानदेवांना दिली, ज्यातून संपूर्ण महाराष्ट्राचा आध्यात्मिक उद्धार झाला."

🔷 ५. ज्ञानेश्वरांचे आद्य गुरू आणि 'ज्ञानेश्वरी'ची प्रेरणा

गुहेतून बाहेर पडल्यानंतर निवृत्तीनाथ जेव्हा आपल्या भावंडांना पुन्हा भेटले, तेव्हा त्यांच्यामध्ये एक अलौकिक आध्यात्मिक तेज चमकत होते. धाकटे बंधू ज्ञानेश्वर हे अत्यंत कुशाग्र बुद्धीचे होते. त्यांनी निवृत्तीनाथांमधील हे गुरूत्व ओळखले आणि त्यांना आपले सद्गुरू मानून त्यांच्याकडे आर्त मनाने दीक्षा मागितली. निवृत्तीनाथांनी ज्ञानेश्वरांना नाथ पंथाचे गुह्य ज्ञान देऊन त्यांचे गुरुपद स्वीकारले.

संत निवृत्तीनाथ हे केवळ ज्ञानेश्वरांचे भाऊ नव्हते, तर ते त्यांचे मार्गदर्शक होते. जेव्हा ज्ञानेश्वरांनी संस्कृतमधील कठीण 'श्रीमद्भगवद्गीता' सर्वसामान्य मराठी माणसाला समजावी म्हणून सोप्या भाषेत लिहिण्याची इच्छा व्यक्त केली, तेव्हा निवृत्तीनाथांनीच त्यांना संमती दिली आणि ग्रंथाची रूपरेषा ठरवून दिली. ज्ञानेश्वरांनी नेवासे येथे खांबाला टेकून जी **'ज्ञानेश्वरी' (भावार्थदीपिका)** रचली, ती निवृत्तीनाथांच्याच प्रेरणेने आणि समोर बसून ऐकण्याच्या साक्षीने पूर्ण झाली. ग्रंथ पूर्ण झाल्यावर ज्ञानेश्वरांनी तो सर्वप्रथम आपले गुरू निवृत्तीनाथ यांच्या चरणी अर्पण केला.

📜 ६. अधिकृत नाथ आणि वारकरी गुरुपरंपरा

संत निवृत्तीनाथ महाराजांमुळेच आदिनाथांपासून सुरू झालेली नाथ परंपरा वारकरी संप्रदायात कशी विलीन झाली, याचा ऐतिहासिक प्रवाह खालीलप्रमाणे आहे:

🔷 ७. ग्रंथ संपदा आणि वाङ्मयीन कार्य

संत निवृत्तीनाथ महाराज हे ज्ञानेश्वरांचे गुरू असल्यामुळे त्यांच्या स्वतःच्या रचनांमध्ये अत्यंत सखोल आध्यात्मिक अनुभूती आणि गुरुभक्तीचा अथांग सागर पाहायला मिळतो. त्यांनी फार मोठे ग्रंथांचे लेखन केले नसले, तरी त्यांचे अभंग वारकरी संप्रदायाचा अमूल्य ठेवा आहेत.

त्यांच्या वाङ्मयीन कार्याची मुख्य वैशिष्ट्ये खालीलप्रमाणे आहेत:

• संत निवृत्तीनाथ महाराज अभंग गाथा: नाथांच्या नावावर सुमारे ३०० ते ४०० उच्च दर्जाचे अध्यात्मिक अभंग उपलब्ध आहेत. या अभंगांमध्ये नाथ पंथाची योगसाधना आणि विठ्ठलाची पावन भक्ती यांचा सुरेख संगम आढळतो.
• कृष्णलीलांचे अभंग: त्यांनी श्रीकृष्णाच्या बाललीलांवर आणि रूपकांवर अनेक रसाळ अभंग लिहिले आहेत.
• 'निवृत्ती म्हणे' नाममुद्रा: त्यांच्या प्रत्येक अभंगाच्या शेवटी 'निवृत्ती म्हणे' किंवा 'एका जनार्दनी पूर्वपीठिका' असा उल्लेख येतो. त्यांच्या अभंगांची भाषा काहीशी कठीण आणि योगमार्गाला स्पर्श करणारी आहे.

🔷 ८. भावंडांचे निर्वाण आणि निवृत्तीनाथांची व्याकुळता

इ.स. १२९६ मध्ये अवघ्या २१ व्या वर्षी संत ज्ञानेश्वर महाराजांनी आळंदी येथे संजीवन समाधी घेतली. आपल्या डोळ्यांदेखत आपल्या लाडक्या धाकट्या भावाने आणि शिष्याने समाधी घेतल्यामुळे थोरले बंधू निवृत्तीनाथ अत्यंत व्याकुळ झाले. त्यानंतर अवघ्या काही महिन्यांतच सोपानदेवांनी सासवड येथे आणि मुक्ताबाईंनी तापी नदीच्या काठावर (एका कडक विजेच्या प्रवाहात) देह ठेवला.

आपल्या हातावर वाढलेली तिन्ही अलौकिक भावंडे एकापाठोपाठ एक या जगातून निघून गेल्यामुळे निवृत्तीनाथ महाराज पूर्णपणे एकाकी झाले. त्यांचे मन या संसारातून संपूर्णपणे उडाले. त्यांनी आपला उर्वरित काळ केवळ नामस्मरणात आणि गुरू गहिनीनाथांच्या चिंतनात घालवण्याचे ठरवले.

🔷 ९. संजीवन समाधी: त्र्यंबकेश्वर तीर्थक्षेत्र

आपल्या अवताराचे आणि भावंडांना घडवण्याचे कार्य पूर्ण झाले आहे, हे लक्षात आल्यावर संत निवृत्तीनाथ महाराजांनी नाशिक जवळील पवित्र तीर्थक्षेत्र **त्र्यंबकेश्वर** गाठले. जिथे त्यांना गुरूंची भेट झाली होती, त्याच ब्रह्मगिरीच्या कुशीत त्यांनी समाधी घेण्याचे निश्चित केले.

इ.स. १२९७ (शके १२१९) च्या **ज्येष्ठ वद्य द्वादशीला** संत निवृत्तीनाथ महाराजांनी अत्यंत शांत चित्ताने संजीवन समाधी घेतली. आजही त्र्यंबकेश्वर येथे निवृत्तीनाथांचे अतिशय भव्य आणि पवित्र समाधी मंदिर आहे. दरवर्षी ज्येष्ठ वद्य द्वादशीला तिथे खूप मोठी यात्रा भरते आणि हजारो वारकरी नाथांच्या दर्शनासाठी ब्रह्मगिरीच्या पायथ्याशी गोळा होतात.

📚 १०. संत निवृत्तीनाथ महाराजांवरील प्रमुख मराठी पुस्तके

निवृत्तीनाथांचे चरित्र, त्यांचे अभंग आणि नाथ पंथाचा इतिहास समजून घेण्यासाठी खालील पुस्तके अत्यंत उपयुक्त आहेत: