संत निवृत्तीनाथ महाराज

१. प्रस्तावना: नाथ आणि वारकरी परंपरेचा अनुबंध

महाराष्ट्रातील आध्यात्मिक परंपरेत संत निवृत्तीनाथ यांचे स्थान विशेष मानले जाते. ते वारकरी संप्रदायातील चार भावंडांपैकी सर्वात ज्येष्ठ बंधू होते. संत ज्ञानेश्वर, संत सोपानदेव आणि संत मुक्ताबाई या तिन्ही धाकट्या भावंडांचे ते केवळ मार्गदर्शक नव्हते, तर ज्ञानदेवांचे आध्यात्मिक गुरूही होते. वारकरी भक्तीमार्गाला तात्त्विक अधिष्ठान देणाऱ्या संत ज्ञानेश्वरांनी आपल्या रचनांमध्ये निवृत्तीनाथांबद्दल अत्यंत आदर व्यक्त केला आहे, असे संतांच्या साहित्यात पाहायला मिळते.

निवृत्तीनाथांचे व्यक्तिमत्त्व नाथ परंपरेतील योगसाधना आणि विठ्ठलभक्तीचा सुरेख मिलाफ मानले जाते. तत्कालीन समाजरचनेत कौटुंबिक संकटांना सामोरे जात त्यांनी आपल्या लहान भावंडांचे रक्षण केले. स्वतः साधनारत राहून त्यांनी भावंडांमध्ये ज्ञानाचे आणि संयमाचे संस्कार रुजवले. त्यांचे आयुष्य फार प्रदीर्घ नव्हते, तरीही त्यांनी केलेले आध्यात्मिक कार्य मराठी परंपरेत श्रद्धेने आठवले जाते.

नाथ पंथाकडून आलेली ज्ञानाची धारा वारकरी संप्रदायातील सामान्यांपर्यंत पोहोचवण्यात निवृत्तीनाथांचा वाटा महत्त्वाचा मानला जातो. त्यांच्या विचारांमध्ये शांत वृत्ती, गुरुनिष्ठा आणि साधनेचे गांभीर्य दिसून येते. त्यांनी ज्ञानेश्वरांना तत्त्वज्ञानाचा उपदेश केला आणि त्या उपदेशातून पुढे मराठी साहित्यातील समृद्ध ग्रंथसंपदा आकाराला आली, अशी धारणा वारकरी समाजात रुजलेली आहे.

२. जन्म, घराणे आणि कौटुंबिक पार्श्वभूमी

संत निवृत्तीनाथ यांचा जन्म साधारण इ.स. १२७३ (शके ११९५) च्या सुमारास झाला, असे चरित्रात येते. त्यांचे मूळ गाव गोदावरी नदीच्या काठावर वसलेले आपेगाव (सध्याचा छत्रपती संभाजीनगर जिल्हा) हे होते. त्यांच्या वडिलांचे नाव विठ्ठलपंत कुलकर्णी आणि आईचे नाव रुक्मिणीबाई होते. आईचे माहेर आळंदीचे असून त्या सिद्धोपंत कुलकर्णी यांच्या कन्या होत्या, अशी नोंद आढळते.

विठ्ठलपंत हे अध्ययनशील आणि विरक्त स्वभावाचे होते. चरित्रातील उल्लेखांनुसार, त्यांनी सुरुवातीला संन्यास घेतला होता, परंतु गुरूंच्या सूचनेवरून ते पुन्हा गृहस्थाश्रमात परतले. या कारणामुळे तत्कालीन सामाजिक समजुतींनुसार कुटुंबाला विलगतेचा आणि अडचणींचा सामना करावा लागला. अशा स्थितीत निवृत्तीनाथ हे चार भावंडांमध्ये सर्वात थोरले म्हणून जन्माला आले.

त्यांच्यानंतर संत ज्ञानेश्वर, संत सोपानदेव आणि संत मुक्ताबाई यांचा जन्म झाला. या चारही भावंडांचे बालपण गरिबी आणि सामाजिक बहिष्काराच्या सावटाखाली गेले. तरीही घरात ज्ञानाचे, संस्कृत अध्ययनाचे आणि ईश्वरी चिंतनाचे वातावरण होते. निवृत्तीनाथांनी बालपणापासूनच शांत आणि विचारशील वृत्ती दाखवली, असे परंपरेत मानले जाते.

३. लहान वयातील कठीण काळ आणि भावंडांची जबाबदारी

तत्कालीन सामाजिक रूढींमुळे विठ्ठलपंतांच्या कुटुंबाला अनेक अडचणींचा सामना करावा लागला, असे चरित्रात येते. चरित्रात येते की विठ्ठलपंत आणि रुक्मिणीबाई यांनी देहत्याग केला. आई-वडिलांच्या पश्चात या चारही अनाथ बालकांची जबाबदारी थोरले बंधू म्हणून निवृत्तीनाथांवर येऊन पडली.

त्या वेळी निवृत्तीनाथांचे वयही फार मोठे नव्हते. परंतु त्यांनी मनाचा धीर सोडला नाही. उलट, आपल्या धाकट्या भावंडांना मायेची सावली दिली आणि त्यांना शांत चित्ताने परिस्थितीचा सामना करण्याचे बळ दिले.

थोरले बंधू म्हणून निवृत्तीनाथांनी धाकट्या भावंडांना सांभाळले आणि त्यांना अभ्यासाची व साधनेची दिशा दाखवली, असे चरित्रात येते.

४. गहिनीनाथ भेट आणि अनुग्रह (परंपरेनुसार)

संत निवृत्तीनाथ यांच्या आयुष्यातील महत्त्वाचा टप्पा म्हणजे नाथ संप्रदायातील गुरू गहिनीनाथ यांच्याशी झालेली भेट मानली जाते. परंपरेनुसार असे सांगितले जाते की, विठ्ठलपंत कुटुंबासह त्र्यंबकेश्वर परिसराची परिक्रमा करत असताना अचानक समोर आलेल्या हिंस्र श्वापदामुळे सर्वजण विस्कळीत झाले. त्या धावपळीत निवृत्तीनाथ कुटुंबापासून वेगळे पडले.

असे सांगितले जाते की, त्र्यंबकेश्वर परिसरातील डोंगरातील एका गुहेत त्यांची भेट नाथ संप्रदायाचे साधक संत गहिनीनाथ यांच्याशी झाली. गहिनीनाथांनी या बालकाची निष्ठा आणि पात्रता ओळखून त्यांना नाथ परंपरेतील उपदेश दिला, असे चरित्रात येते. या भेटीत निवृत्तीनाथांना आध्यात्मिक साधनेची आणि गुरुपरंपरेची दीक्षा मिळाली, असा भाव परंपरेत व्यक्त केला जातो.

त्यानंतर निवृत्तीनाथ पुन्हा आपल्या कुटुंबीयांना भेटले, असे चरित्रात येते. या भेटीला नाथ आणि वारकरी परंपरेत अत्यंत महत्त्व दिले जाते, कारण या प्रसंगामुळे नाथ पंथाची गूढ योगसाधना भक्तीमार्गाकडे वळवण्याची पूर्वपीठिका तयार झाली, असे अभ्यासक मानतात. गहिनीनाथांकडून मिळालेला अनुग्रह पुढे निवृत्तीनाथांनी ज्ञानेश्वरांपर्यंत पोहोचवला.

५. संत ज्ञानेश्वरांशी गुरु-शिष्य नाते

संत निवृत्तीनाथ आणि संत ज्ञानेश्वर यांच्यातील नाते अत्यंत आगळेवेगळे होते. लौकिक नात्याने ते सख्खे भाऊ होते, पण परमार्थाच्या दृष्टीने निवृत्तीनाथ हे ज्ञानेश्वरांचे गुरू होते. धाकट्या ज्ञानेश्वरांनी निवृत्तीनाथांमधील ज्ञान आणि अधिकार ओळखून त्यांना पूर्ण शरणागतीने आपले गुरू मानले, असे चरित्रात आणि संतांच्या साहित्यात येते.

ज्ञानेश्वरांनी रचलेल्या 'भावार्थदीपिका' अर्थात ज्ञानेश्वरी ग्रंथात ठिकठिकाणी निवृत्तीनाथांचा आदरपूर्वक उल्लेख येतो. परंपरेनुसार नेवासे येथे पैस खांबाजवळ बसून ज्ञानेश्वरांनी जेव्हा गीतेवर मराठी भाष्य केले, तेव्हा निवृत्तीनाथांचे मार्गदर्शन आणि आशीर्वाद त्यांच्या पाठीशी होते, असे मानले जाते. संस्कृतमधील ज्ञान प्राकृत मराठीत सर्वसामान्यांसाठी आणण्याच्या विचाराला निवृत्तीनाथांनी पाठबळ दिले, असा संदर्भ आढळतो.

ज्ञानदेवांनी केवळ ज्ञानेश्वरीच नव्हे, तर 'अमृतानुभव' या ग्रंथाची रचनाही गुरूंच्या आज्ञेनुसार केली, अशी नोंद ग्रंथाच्या संदर्भांत येते. निवृत्तीनाथांनी ज्ञानाचा अधिकार ओळखून ज्ञानेश्वरांना सातत्याने प्रेरणा दिली. दोघांमधील हे नाते मराठी संस्कृतीतील आदर्श गुरु-शिष्य नात्याचे प्रतीक मानले जाते.

६. नाथ गुरुपरंपरा

संत निवृत्तीनाथ यांच्या माध्यमातून नाथ परंपरेतील ज्ञानप्रवाह वारकरी संप्रदायाशी जोडला गेला, अशी श्रद्धा परंपरेत आहे. नाथ परंपरेनुसार ही गुरुपरंपरा खालीलप्रमाणे मानली जाते:

1. आदिनाथ
2. मत्स्येंद्रनाथ
3. गोरक्षनाथ
4. गहिनीनाथ
5. संत निवृत्तीनाथ महाराज
6. संत ज्ञानेश्वर महाराज

या परंपरेतील योगमार्गाचे तत्त्वज्ञान आणि भागवत धर्माची प्रेमळ विठ्ठलभक्ती यांचा समन्वय साधण्याचे काम या संतपरिवाराने केले, असे अभ्यासक नोंदवतात. निवृत्तीनाथांनी मिळालेल्या ज्ञानाचा उपयोग सर्वसामान्यांच्या उद्धारासाठी व्हावा या दृष्टीने ज्ञानेश्वरांना मार्गदर्शन केले, असे मानले जाते.

७. अभंग आणि वाङ्मयीन विचार

संत निवृत्तीनाथ यांच्या नावावर स्वतंत्र मोठा ग्रंथ उपलब्ध नसला, तरी त्यांच्या नावावर मोजक्या रचना आणि अभंग उपलब्ध आहेत, असे सांगितले जाते. त्यांच्या अभंगांमध्ये प्रामुख्याने आत्मज्ञान, नामस्मरण, गुरुमहिमा आणि विठ्ठलभक्ती या विषयांवर विचार मांडलेले दिसतात.

त्यांच्या रचनांची भाषा काही ठिकाणी योगमार्गातील अनुभवांना स्पर्श करणारी आणि गंभीर स्वरूपाची आढळते. संतांच्या अभंग संग्रहांमध्ये त्यांच्या नावावर उपलब्ध असलेल्या पदांचा अभ्यास केला जातो.

त्यांच्या रचनांमध्ये 'निवृत्ती' किंवा 'निवृत्ती म्हणे' असा उल्लेख आढळतो, असे सांगितले जाते. वारकरी संतांचे निवडक विचार आपण आमच्या निवडक अभंग पानावरही पाहू शकता. निवृत्तीनाथांच्या विचारांतून संसार आणि परमार्थाचा सुवर्णमध्य साधण्याची दिशा मिळते.

८. भावंडांचे निर्वाण

संत ज्ञानेश्वरांनी इ.स. १२९६ मध्ये आळंदी येथे संजीवन समाधी घेतली, असा संदर्भ परंपरेतील नोंदींमध्ये येतो. या घटनेविषयी अधिक तपशील आपण ज्ञानेश्वर महाराज संजीवन समाधी या लेखात वाचू शकता. धाकट्या भावाच्या आणि शिष्याच्या समाधीनंतर काही काळाने सोपानदेवांनी सासवड येथे समाधी घेतली, अशी नोंद आढळते.

त्यानंतर मुक्ताबाई यांनी तापी नदीच्या परिसरात देह ठेवला, असा उल्लेख चरित्रात येतो. या प्रसंगाविषयी अधिक माहिती संत मुक्ताबाई यांच्या पानावर उपलब्ध आहे. एकापाठोपाठ एका भावंडांनी इहलोक सोडल्यानंतर निवृत्तीनाथ त्र्यंबकेश्वरच्या दिशेने निघून गेले, असे चरित्रात येते.

आयुष्यातील जबाबदाऱ्या पूर्ण झाल्यावर निवृत्तीनाथांनी आपले मन अधिक अंतर्मुख केले आणि उर्वरित काळ ईश्वरचिंतनात व्यतीत केला, असे सांगितले जाते. या सर्व प्रसंगांकडे वारकरी समाजात अत्यंत आदराने आणि शांत भावाने पाहिले जाते.

९. त्र्यंबकेश्वर येथील समाधी

संत निवृत्तीनाथ महाराजांचे समाधी स्थान नाशिक जिल्ह्यातील पवित्र तीर्थक्षेत्र त्र्यंबकेश्वर येथे आहे. ज्या त्र्यंबकेश्वर परिसरात त्यांना गुरू गहिनीनाथांची भेट झाली होती, त्याच भूमीत त्यांनी समाधी घेण्याचा निर्णय घेतला, असे परंपरेत मानले जाते.

परंपरेनुसार त्यांची समाधी साधारण इ.स. १२९७ (शके १२१९) च्या सुमारास झाली, असे सांगितले जाते. आज त्र्यंबकेश्वर येथे निवृत्तीनाथांचे समाधी मंदिर असून भाविक मोठ्या श्रद्धेने तेथे दर्शनासाठी येतात.

त्र्यंबकेश्वर येथे दरवर्षी निवृत्तीनाथांच्या स्मृतीनिमित्त यात्रा भरते, असे सांगितले जाते. वारकरी भाविक पंढरपूर आणि आळंदीप्रमाणेच त्र्यंबकेश्वरच्या या क्षेत्राला आदराचे स्थान देतात. वारी परंपरेचा विस्तार समजून घेण्यासाठी आषाढी वारी परंपरा हा लेख अभ्यासता येईल.

१०. नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न

११. पुढील वाचन