श्री मच्छिंद्रनाथ

१. प्रस्तावना

नाथ संप्रदायाच्या गुरुपरंपरेत सर्वांत वरचे स्थान मच्छिंद्रनाथांचे आहे. जगात पहिल्यांदा शंकराकडून योगविद्या मिळवून ती संपूर्ण जगाला शिकवणारे आचार्य म्हणून त्यांचा गौरव केला जातो. त्यांचे शिष्य गोरक्षनाथ वैराग्य आणि अवधूत अवस्थेचे जिवंत उदाहरण ठरले, आणि हीच परंपरा पुढे गहिनीनाथ, निवृत्तीनाथ आणि ज्ञानेश्वर यांपर्यंत आली.

मध्ययुगातील भक्तिचळवळींत प्रमुख भूमिका बजावणाऱ्या नाथ संप्रदायाचे संस्थापक म्हणून त्यांचा उल्लेख होतो. सिद्धपरंपरांत त्यांचे स्थान अत्यंत आदराचे आहे. या लेखात त्यांच्या जन्माची कथा, तपश्चर्या, गोरक्षनाथांशी असलेले नाते, गिरनारवरील दत्तात्रेयांची भेट आणि मायंबा येथील समाधिस्थान क्रमाने पाहू. कथा परंपरेतील आहेत; तसे जिथे आहे तिथे स्पष्ट म्हटले आहे.

२. नवनारायण आणि कलियुगातील अवतार

भागवतात ऋषभदेवांच्या शंभर पुत्रांपैकी नऊ पुत्र विरक्त झाले, तेच "नऊ नारायण" म्हणून प्रसिद्ध आहेत: कवी, हरी, अंतरिक्ष, प्रबुद्ध, पिप्पलायन, आविर्होत्र, द्रुमिल, चमस आणि करभाजन. नवनाथ कथांनुसार कलियुग सुरू होताना श्रीकृष्णाने द्वारकेत या नऊ जणांना बोलावले आणि त्यांना पृथ्वीवर अवतार घेऊन संप्रदाय स्थापन करण्याची, दीक्षा देण्याची आणि उपदेश करण्याची आज्ञा केली.

या कथेत पुढे कलियुगात होणाऱ्या इतर संतांचेही पूर्वसंकेत आहेत. ग्रंथानुसार वाल्मीकी तुलसीदास होतील, शुकमुनी कबीर, व्यासमुनी जयदेव, उद्धव नामदेव, जांबुवंत नरहरी आणि बलराम पुंडलिक. श्रीकृष्ण स्वतः ज्ञानदेव या नावाने, शंकर निवृत्ती म्हणून, ब्रह्मदेव सोपान म्हणून, आदिमाया मुक्ताबाई म्हणून, हनुमंत रामदास म्हणून आणि कुब्जा जनीदासी म्हणून येतील, असे वर्णन आहे. ही मांडणी भक्तिपरंपरेतील श्रद्धेचे प्रतिबिंब म्हणून वाचावी; ती ऐतिहासिक नोंद नाही.

नवनारायणांचे अवतार कसे झाले, याचेही विस्तृत वर्णन आहे. कवी नारायण मत्स्येंद्रनाथ म्हणून, अंतरिक्ष जालंदर म्हणून, प्रबुद्ध कानिफा म्हणून, पिप्पलायन चरपटीनाथ म्हणून, आविर्होत्र नागनाथ म्हणून, द्रुमिल भर्तरीनाथ म्हणून, चमस रेवणनाथ म्हणून, करभाजन गहिनीनाथ म्हणून आणि हरिनारायण गोरक्षनाथ म्हणून प्रकट झाले, असे सांगितले जाते. यात प्रत्येकाच्या जन्माची वेगळी कथा आहे. अनेक वीर्यांशांचा संदर्भ असलेल्या या कथा सांकेतिक असून त्यांचा खरा हेतू त्यांचे अयोनिसंभव स्वरूप सांगणे हा आहे.

३. जन्मकथा: माशाच्या उदरातून कवी नारायण

परंपरेनुसार एके दिवशी शिव-पार्वती कैलासावर असताना पार्वतीने शंकराकडे ते जपत असलेल्या मंत्राचा उपदेश मागितला. शंकर म्हणाले की त्यासाठी एकांत हवा. दोघे एकांतस्थान शोधत फिरत यमुनेच्या तीरी आले. तेथे मनुष्यवस्ती नव्हती, म्हणून त्यांनी तेच ठिकाण निवडले आणि शंकर पार्वतीला उपदेश करू लागले.

त्याच वेळी जवळच्या पाण्यात एक गर्भवती मासोळी होती. तिने पूर्वी ब्रह्मवीर्याचा अंश गिळला होता, आणि त्या उदरातील गर्भ तो उपदेश ऐकत होता. त्यामुळे त्याला शुद्ध ज्ञान प्राप्त झाले, द्वैतभाव नाहीसा होऊन तो ब्रह्मरूप झाला. उपदेश संपल्यावर शंकरांनी पार्वतीला विचारले, "सार काय समजलीस?" तेवढ्यात गर्भातून आवाज आला: "सर्व ब्रह्मरूप आहे." शंकरांनी तिकडे पाहिले, आणि माशाच्या उदरात कवी नारायणाने प्रवेश केल्याचे त्यांना समजले. त्यांनी त्याला सांगितले की हाच उपदेश दत्तात्रेयांकडून दिला जाईल, त्यासाठी तू बदरिकाश्रमास ये. असे सांगून शंकर-पार्वती कैलासास परतले.

दिवस पूर्ण झाल्यावर त्या मासोळीने अंडे नदीकाठी टाकले आणि ती पाण्यात निघून गेली. मासे पकडायला आलेल्या बगळ्यांनी चोचीने ते अंडे फोडले. त्याचे दोन तुकडे झाले आणि एकात तेजस्वी बालक दिसले. त्याच्या मोठ्या रडण्याने बगळे घाबरून पळाले. पुढे ते शिंपले कामिक नावाच्या कोळ्याला दिसले. सूर्यासारखे तेज असलेले बालक पाहून त्याचे मन कळवळले, कोणी हिंस्र प्राणी याला मारेल अशी भीती त्याला वाटली. तेवढ्यात आकाशवाणी झाली: "हा साक्षात कवी नारायणाचा अवतार आहे. याला घरी घेऊन जा, नीट सांभाळ आणि याचे नाव मच्छिंद्रनाथ ठेव. मनात कसलाही संशय आणू नकोस."

कोळ्याने बालकाला घरी नेऊन आपल्या पत्नीच्या हाती दिले. तिने आनंदाने त्याला स्तनाशी लावताच पान्हा फुटला. मूल होण्याची आशाच सोडलेल्या त्या दांपत्याला अचानक पुत्ररत्न लाभले. मत्स्येंद्र या नावाचा अर्थ "माशांचा स्वामी" असा सांगितला जातो, आणि त्याचा संबंध या जन्मकथेशी जोडला जातो.

४. बालपण आणि बदरिकाश्रमातील तपश्चर्या

मच्छिंद्रनाथ पाच वर्षांचे असताना एके दिवशी वडील कामिक त्यांना घेऊन यमुनेवर मासे पकडायला गेले. वडिलांनी जाळे टाकले आणि अनेक मासे पकडून किनाऱ्यावर बाळाजवळ ठेवून ते पुन्हा पाण्यात गेले. आपल्या मातृकुळाचा, म्हणजे माशांचा, नाश होताना पाहून बालकाच्या मनात करुणा दाटली. जनमेजयाच्या सर्पसत्रात आस्तिक ऋषींनी नागकुळाचे रक्षण केले, तसे आपणही हा उद्योग थांबवावा, असा विचार करून ते एक एक मासा पुन्हा पाण्यात सोडू लागले.

हे पाहून वडिलांना राग आला. त्यांनी बाळाला मारले आणि म्हटले, "मी कष्ट करून मासे आणतो, तू ते पाण्यात सोडतोस. मग खाणार काय? भीक मागायची आहे का?" बाळाचे मन दुखावले. भिक्षेचे अन्न पवित्र असते आणि तेच आता आपण खावे, असा विचार करून ते वडिलांची नजर चुकवून तेथून निघाले आणि फिरत फिरत बदरिकाश्रमास पोहोचले. तेथे त्यांनी बारा वर्षे इतकी कठोर तपश्चर्या केली की देहाचा केवळ हाडांचा सांगाडा उरला.

त्याच वेळी दत्तात्रेय शिवालयात गेले आणि शंकराची स्तुती करताच शंकराने प्रसन्न होऊन त्यांना आलिंगन दिले. दत्तात्रेयांनी बदरिकाश्रमाचे रमणीय अरण्य पाहण्याची इच्छा व्यक्त केली आणि शंकर त्यांना घेऊन अरण्यात गेले. मच्छिंद्रनाथांचा उदयकाल जवळ आला होता, म्हणून हा योग घडून आला, असे कथा सांगते. शंकराने पूर्वी दिलेल्या वचनानुसार दत्तात्रेयांकडून मच्छिंद्रनाथांना उपदेश लाभला, असे परंपरा मानते.

५. योगदान: योगविद्या, शाबरी आणि संजीवनी

नाथ परंपरेतील मांडणीनुसार मच्छिंद्रनाथांचे कार्य अनेक अंगांनी महत्त्वाचे आहे. शंकराकडून मिळालेली योगविद्या त्यांनी जगाला शिकवली आणि गोरक्षनाथांसारखा विरक्त शिष्य जगाला दिला. शाबरी विद्या म्हणजे भानामती किंवा चेटूक नव्हे; ती शिवाने भिल्लिणीच्या रूपातील पार्वतीला लोकभाषेत सांगितलेला वेदच आहे, असे परंपरेत स्पष्टपणे सांगितले जाते. शिवाचा मानसपुत्र वीरभद्र याचा स्वतःच्या शक्तीचा अहंकार दूर करण्याचे सामर्थ्य त्यांच्यात होते, अशीही कथा आहे.

महादेवानंतर संजीवनी विद्येत पारंगत असलेले म्हणून मच्छिंद्रनाथांचा उल्लेख होतो, आणि स्वतःवर तसेच मीननाथांवर ही विद्या वापरून त्यांनी तिचे सामर्थ्य सिद्ध केले, असे सांगितले जाते. विद्वानांच्या मतानुसार कौल मत आणि हठयोग यांचे विवेचन करणाऱ्या प्राचीनतम संस्कृत ग्रंथांपैकी "कौलज्ञाननिर्णय" या ग्रंथाचे जनकत्व त्यांच्याकडे जाते.

एक सुंदर प्रसंग लपंडावाचा सांगितला जातो. गोरक्षनाथ अवधूत स्थितीला पोहोचलेले, तपाचा त्यांना जरा अभिमान आलेला. गुरूने त्यांना लपंडावाच्या साध्या खेळाचे आव्हान दिले. मच्छिंद्रनाथांनी पृथ्वी, तेज, आप, वायू आणि आकाश अशी पंचतत्त्वांची रूपे धारण केली. त्रिखंडात क्षणात संचार करणाऱ्या गोरक्षनाथांनी सर्व जग चाळून काढले, पण गुरू सापडले नाहीत. शेवटी तेही शरण आले. अहंकार जीवनात कितीही सूक्ष्म रूपाने उरला तरी गुरू तो ओळखतात, हे या कथेचे सांगणे आहे.

६. गिरनारवरील दत्तात्रेयांची भेट आणि गर्भगिरीकडे प्रस्थान

परंपरेतील एक हृदयस्पर्शी प्रसंग गिरनार पर्वतावरचा. पावसाळा नुकताच संपलेला, सगळीकडे हिरवळ पसरलेली, आणि मच्छिंद्रनाथ गुरुशिखरावर ध्यानस्थ बसले होते. तेवढ्यात दत्तात्रेय तेथे आले आणि म्हणाले, "वातावरण किती मोहक झाले आहे. मला वनविहाराची इच्छा होते, चल, फेरफटका मारून येऊ." दोघे खाली उतरले आणि गर्द जंगलात गेले. एका औदुंबराच्या छायेत बसल्यावर दत्तात्रेयांचे मन भरून आले.

ते म्हणाले, "बाळा, किती वर्षे तू माझ्यापासून आणि या गिरनारपासून दूर राहिलास. जगाच्या कल्याणासाठी दारोदार फिरलास, लोकांचे दैन्य-दुःख भिक्षेच्या रूपात झोळीत घेतलास. स्त्रीराज्यात गेल्यामुळे लोकांचे बोलही तुला सोसावे लागले. गोरक्षाने तुला तेथून सोडवले, तेव्हा माझ्या मनाला समाधान मिळाले." दत्तात्रेयांच्या डोळ्यांतून अश्रू वाहू लागले आणि मच्छिंद्रनाथांनी धावत जाऊन त्यांना कंठभेट दिली. माय-लेकरू एकरूप झाल्यासारखे ते क्षण होते, असे वर्णन आहे.

मच्छिंद्रनाथ म्हणाले, "लोकोद्धारासाठी मला पुन्हा आपल्यापासून आणि गिरनारपासून दूर जावे लागणार आहे. गर्भगिरी पर्वतावर कायम राहण्याचा माझा विचार आहे. माझा प्रिय पुत्र गोरक्षनाथ गिरनारवर राहून आपली सेवा करील. आम्हा नवनाथांचे देहकार्य संपले आहे, आता आम्ही गुप्त रूपाने कार्य करू." दत्तात्रेय म्हणाले, "हृदयावर दगड ठेवून तुला निरोप देतो. जा, गर्भगिरीवर राहा. लोक तुला मायबा म्हणूनही ओळखतील. गर्भगिरीला मी प्रति-गिरनारचा वर देतो. तुझे दर्शन म्हणजे माझे दर्शन. फक्त दर पौर्णिमेला मला भेटायला गिरनारवर ये."

मच्छिंद्रनाथांनी ती आज्ञा शिरसावंद्य मानली. जे भक्त गर्भगिरीवर येतील त्यांना गिरनार यात्रेचे फळ मिळेल, आणि गिरनारमुळे गुजरात पावन झाला तसा गर्भगिरीमुळे मराठदेश पावन होईल, असे ते म्हणाले. गोरक्षाला कधी अंतर देऊ नये आणि काही चुकले तर क्षमा करावी, अशी विनंतीही त्यांनी केली. काही दिवसांनी दत्तात्रेय, गोरक्षनाथ, भर्तृहरीनाथ आणि गोपीचंदनाथ यांनी भावपूर्ण निरोप दिल्यावर मच्छिंद्रनाथ गर्भगिरीकडे निघाले. अशा प्रकारे सद्गुरू मच्छिंद्रनाथ आजही गर्भगिरीवर वास्तव्यास आहेत, आणि भक्तांना त्याची अनुभूती येते, असे सांगितले जाते.

७. योग, तत्त्वविचार आणि मानवधर्म

योगशास्त्रावर मच्छिंद्रनाथ आणि गोरक्षनाथ यांची सत्ता असामान्य होती, असे नाथपरंपरा मानते. समाधियोग, आत्मबोध, नादब्रह्म, बिंदूब्रह्म, शून्यतत्त्व आणि निरंजनतत्त्व यांचे ज्ञान आणि अनुभूती त्यांच्यात परिपूर्ण होती. चक्रभेदन आणि शून्यभेदन यांच्या अवस्थांतून शिव-शक्ती सामरस्य प्रत्यक्षात कसे साधता येते, हे त्यांनी दाखवले. अद्वयतारक आणि मंडलब्राह्मण उपनिषदांत उल्लेखिलेले तारकयोग आणि अमनस्क योग हा नाथांच्या विशेष अभ्यासाचा विषय होता.

नाथांची विचारधारा द्वैत-अद्वैतापर्यंत थांबत नाही. त्यापलीकडचे "द्वैताद्वैत विलक्षण" नाथतत्त्व त्यांनी तत्त्ववेत्त्यांपुढे ठेवले. ब्रह्मचर्य, गृहस्थ, वानप्रस्थ आणि संन्यास या प्रत्येक आश्रमासाठी उपयुक्त अशी साधना त्यांनी सांगितली, आणि प्रत्येक आश्रम हाच धर्म मानला. त्यांची धर्माची व्याख्या संकुचित नव्हती; प्रेम, समता आणि विश्वभाव यांवर उभा असलेला मानवधर्म त्यांना अभिप्रेत होता.

काळाच्या ओघात जीवन अस्थिर झाल्यावर योगाचरण कठीण झाले, म्हणून नाथांनी पूर्वापार चालत आलेल्या भक्तिमार्गाला चालना दिली. नाथ संप्रदायातील विष्णुपूजन ही सगुण भक्तीची साक्ष आहे. "ज्ञानोत्तर भक्ती" आणि भक्तीतून निर्माण होणारे ज्ञान यांवर त्यांनी भर दिला, म्हणजे डोळस भक्ती शिकवली. गहिनीनाथांनी निवृत्तीनाथ घडवले आणि निवृत्तीनाथांनी ज्ञानेश्वर महाराज घडवले. या परंपरेतूनच भक्तीचा पूर आणणारा वारकरी संप्रदाय उदयास आला, असे नाथपरंपरेचे सांगणे आहे.

८. गुरू-शिष्य संवाद: रात्र, दिवस, ज्योत आणि प्राण

नाथ साहित्यात मच्छिंद्रनाथ-गोरक्षनाथ संवादाला विशेष स्थान आहे. एका कथेनुसार गुरू-शिष्य भ्रमण करीत असताना गोरक्षनाथांनी एका मृत माणसाची अंत्ययात्रा पाहिली आणि त्यांच्या मनात प्रश्न उभे राहिले. बारा वर्षांच्या तपश्चर्येत दिवस-रात्र, महिने-वर्षे यांचे भान हरपलेले असल्याने त्यांनी विचारले: रात्र आणि दिवस कुठे राहतात? ज्योत कुठे राहते? प्राण कुठे राहतो? आणि अंतिम सत्य कुठे आहे? वैराग्याने भरलेल्या मनातले हे प्रश्न केवळ सद्गुरूच सोडवू शकतात, म्हणून गुरू मच्छिंद्रनाथांनी शिष्याला आदराने "अवधूत" म्हणत उत्तर दिले.

त्यांच्या उत्तराचा भावार्थ असा: रात्रीच्या गर्भात दिवस असतो आणि दिवसाच्या पोटात रात्र. या जगाच्या कालगणनेपासून हे चक्र चालू आहे, त्यात खंड नाही. दिवा पेटला की आपण म्हणतो प्रकाश पडला, पण प्रकाश देण्याची शक्ती धातूच्या किंवा मातीच्या दिव्यात नसते, ती ज्योतीत असते. प्रत्येक दिव्यात ज्योत असते, कधी उजळलेली तर कधी न उजळलेली. त्याचप्रमाणे देहात प्राण असतो. प्रत्येकाचा पिंड वेगळा, पण प्रत्येकात वास करणारा प्राण एकाच परमात्म्याचा अंश आहे. "गोरक्षा, समजले का?" असे गुरू म्हणाले. जिज्ञासू शिष्याने पुन्हा प्रश्न विचारले: रात्र नसती तर दिवस कसा झाला असता, ज्योत विझली तर प्रकाश कुठे जातो, आणि इतके वेगवेगळे देह नसते तर प्राण कुठे असते? हा संवाद पुढे सुरू राहतो, आणि अशा चर्चेतूनच नाथपंथाचे तत्त्वज्ञान आकार घेते.

९. नावांचे रूपांतर आणि इतर परंपरांतील उल्लेख

काळानुसार मच्छिंद्रनाथांच्या नावात बदल होत गेले. आधुनिक नाथपंथी योगी त्यांना मच्छिंद्रनाथ किंवा मच्छेंद्रनाथ म्हणतात; महाराष्ट्रात आदराने त्यांना "बडे बाबा" असे म्हणतात. नेपाळमध्ये त्यांचे नाव बौद्ध देवता अवलोकितेश्वर यांच्याशी जोडले जाते, आणि तेथे "करुणामय", "लोकनाथ" अशी नावे प्रचलित आहेत. नेपाळमधील त्यांचे प्रसिद्ध नाव "रतो मत्स्येंद्रनाथ" असे असून ते पावसाचा देव मानला जातो.

बौद्ध सिद्धपरंपरेतही त्यांचा उल्लेख आढळतो, आणि अभिनवगुप्तांसारख्या विद्वानांच्या तंत्रग्रंथांत त्यांचा "माछन्दविभू" असा उल्लेख येतो, असे अभ्यासक नोंदवतात. यावरून मच्छिंद्रनाथांचा प्रभाव केवळ महाराष्ट्रापुरता नव्हता, तर संपूर्ण भारतात आणि नेपाळपर्यंत पोहोचला होता, असे दिसते.

ज्ञानेश्वर महाराजांनी आपली गुरुपरंपरा सांगताना या नाथांचा गौरव केला आहे: आदिनाथ हे सर्व सिद्धांचे गुरू, मच्छिंद्रनाथ त्यांचे मुख्य शिष्य, मच्छिंद्रांनी गोरक्षाला बोध केला, गोरक्ष गहिनीनाथांना भेटले, गहिनीनाथांच्या प्रसादाने निवृत्तीनाथ दाते झाले आणि त्यांनी ज्ञानदेवांना सार सांगितले. या अभंगातून ज्ञानेश्वर महाराज स्वतः नाथ संप्रदायी असल्याचे स्पष्ट होते.

१०. मायंबा गड, जयंती आणि मंदिरे

मच्छिंद्रनाथांची जयंती भाद्रपद शुद्ध पंचमीला, म्हणजे ऋषी पंचमीला, मानली जाते. ते अयोनिसंभव अवतार असल्याने "प्रकट होणे" ही मूळ चैतन्यशक्तीची अगम्य लीला आहे; तरीही सामान्य भक्तांना त्या शक्तीचे स्मरण राहावे आणि ईश्वरी सेवा घडावी म्हणून जयंती आणि समाधी सोहळे साजरे करण्याची प्रथा ऋषींनी घालून दिली, असे परंपरा सांगते.

श्रीक्षेत्र मायंबा (सावरगाव) येथे गर्भगिरीच्या माथ्यावर मच्छिंद्रनाथ गड आहे. येथे नाथांची संजीवन समाधी आहे, आणि जयंतीला मोठा उत्सव भरतो. गडावर अखंड धुनी असते, ती कधी विझत नाही, असे सांगितले जाते. समाधीच्या मागे जवळच धोंडाई देवीचे मंदिर आहे; ही देवी नाथांनी मानलेली बहीण असल्याचे सांगितले जाते. धोंडाई देवीच्या डोंगराखाली "देव तळ" नावाचा तलाव आहे. गर्भगिरीच्या माथ्यावर असल्यामुळे सभोवतालचा हिरवा निसर्ग मंदिराच्या सौंदर्यात भर घालतो. गडावर येण्याचे वेगवेगळे रस्ते आहेत आणि आता मढी ते मायंबा असा नवीन रस्ताही झाला आहे.

मायंबाशिवाय मच्छिंद्रनाथांची इतर मंदिरे अशी आहेत: मिटमिटा (छत्रपती संभाजीनगर, पूर्वीचे औरंगाबाद), वढोदा (ता. मुक्ताईनगर, जि. जळगाव) आणि किल्ले मच्छिंद्रगड (ता. वाळवा, जि. सांगली). दर्शनाला जाण्यापूर्वी मंदिर समितीकडून वेळा आणि उत्सवांची माहिती घेणे सोयीचे ठरते.

मच्छिंद्रनाथ गडावर जाणाऱ्या मार्गाबद्दल थोडक्यात: अहमदनगर-पाथर्डी रस्त्यावरून निवडुंगे गावी उतरून मढीमार्गे तीन किलोमीटरवर मढी आणि तेथून पायी मार्ग आहे, तर नगर-पाथर्डी रस्त्यावरील देवराई फाट्यावरून सुमारे बारा किलोमीटरवर गड आहे. नगर-चिचोंडी पाटील-सुलेमान देवळा-बीड मार्गानेही येता येते.

११. मच्छिंद्रनाथांची शिकवण

त्यांच्या जीवनातून आणि परंपरेतून मिळणारे प्रमुख धडे पुढीलप्रमाणे सांगता येतात:

१२. संदर्भ आणि पुढील अभ्यास

या लेखाच्या अधिक अभ्यासासाठी खालील ग्रंथ आणि संदर्भ उपयुक्त आहेत. अधिक खोलात जाऊ इच्छिणाऱ्या वाचकांनी मूळ ग्रंथ स्वतः पाहावेत:

• श्री मच्छिंद्रनाथ — नाथ संप्रदायाचे आद्य आचार्य (परंपरागत चरित्रे)
• नवनाथ भक्तिसार आणि नवनाथ कथासार — नाथांच्या जन्मकथा व तपश्चर्येचे वर्णन
• कौलज्ञाननिर्णय — मत्स्येंद्रनाथांच्या नावावरील संस्कृत ग्रंथ (अभ्यासकांचे संपादन)
• डॉ. हजारीप्रसाद द्विवेदी — नाथ संप्रदाय
• श्री क्षेत्र मायंबा (मच्छिंद्रनाथ गड) देवस्थान येथील माहिती

१३. नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न

१४. पुढील वाचन