संत मुक्ताबाई (मुक्ताई)

🔷 १. प्रस्तावना: वारकरी संप्रदायाचे लख्ख चैतन्य

संत मुक्ताबाई (इ.स. १२७९ - १२९७) या महाराष्ट्राच्या संत परंपरेतील साक्षात आदिशक्तीचे रूप मानल्या जातात. निवृत्ती, ज्ञानदेव, सोपान या तिन्हीं थोरल्या भावांची ती लाडकी बहीण 'मुक्ताई' होती. वयाने सर्वात लहान असूनही मुक्ताबाईंचे अध्यात्मिक तेज आणि बुद्धी इतकी प्रगल्भ होती की, स्वतः ज्ञानोबा माऊलीसुद्धा काही प्रसंगांत तिने दिलेल्या सल्ल्याचा आदर करत असत.

मुक्ताबाईंनी केवळ १८ वर्षांचे अल्पायुष्य लाभले, परंतु या छोट्याशा जीवनकाळात त्यांनी रचलेले 'ताटीचे अभंग' आणि वेदांताचे मर्म आजही मराठी मनावर अधिराज्य गाजवत आहे. १४०० वर्षे जगलेल्या चांगदेवांसारख्या महान योग्याला तिने केवळ एका दृष्टीक्षेपात अहंकारापासून मुक्त केले आणि आपले शिष्य बनवले. ती नुसती एक स्त्री-संत नव्हती, तर ती संपूर्ण वारकरी संप्रदायाला योग्य दिशा देणारी जगद्गुरू होती.

🔷 २. जन्म, कौटुंबिक पार्श्वभूमी आणि बालपण

संत मुक्ताबाईंचा जन्म इ.स. १२७९ (शके १२०१) मध्ये गोदावरीच्या तीरावरील 'आपेगाव' येथे झाला. आई रुक्मिणीबाई आणि वडील विठ्ठलपंत यांच्यापोटी जन्मलेले हे चौथे आणि शेवटचे अपत्य. संन्यास सोडून प्रपंचात आल्याच्या कारणावरून समाजाने त्यांच्या संपूर्ण कुटुंबाला वाळीत टाकले होते. आई-वडिलांच्या आत्मत्यागानंतर, मुक्ताई केवळ तिच्या तिन्ही भावांच्या मायेवर वाढली.

लहानपणापासूनच मुक्ताईच्या अंगी कमालीचे वैराग्य आणि तीक्ष्ण बुद्धिमत्ता होती. घरात अठराविश्वे दारिद्र्य असताना आणि समाजाने छळ मांडला असतानाही, तिने कधीही दैन्याचा सूर आळवला नाही. उलट, ती तिच्या तिन्ही थोरल्या भावांची काळजी घेणारी, त्यांना वेळप्रसंगी धीर देणारी एक लहानगी माऊलीच बनली होती.

🔷 ३. मांडे भाजण्याचा अलौकिक प्रसंग

मुक्ताईच्या जीवनातील एक अतिशय प्रसिद्ध प्रसंग म्हणजे 'मांडे भाजण्याचा प्रसंग'. एकदा मुक्ताईला तिच्या भावांसाठी पैठणच्या परंपरेनुसार 'मांडे' (एक गोड पदार्थ) बनवायचे होते. त्यासाठी ती गावात खापर (मातीचे भांडे) आणायला गेली. परंतु, गावातील कर्मठ लोकांनी कुंभाराला ताकीद दिली की या बहिष्कृत मुलाला खापर द्यायचे नाही. मुक्ताई रिकाम्या हाताने, रडत घरी आली.

हे पाहून ज्ञानेश्वर महाराजांना तिचे दुःख सहन झाले नाही. त्यांनी आपल्या योगाग्नीने स्वतःची पाठ लालबुंद तापवली आणि मुक्ताईला म्हणाले, "मुक्ता, घे माझी ही पाठ तापली आहे, या पाठीवर तू तुझे मांडे भाजून घे!" मुक्ताईने न घाबरता ज्ञानेश्वरांच्या पाठीवर ते मांडे भाजून काढले. हा अलौकिक प्रसंग मुक्ताई आणि ज्ञानदेवांच्या योगसामर्थ्याची साक्ष देतो.

🔷 ४. 'ताटीचे अभंग': संत ज्ञानेश्वरांचे प्रबोधन

एकदा आळंदीतील कर्मठ लोकांनी संत ज्ञानेश्वर महाराजांचा अत्यंत घोर अपमान केला. लोकांच्या त्या कठोर आणि बोचऱ्या शब्दांमुळे माऊलींचे मन विष्णHeader झाले. ते अत्यंत दुःखी होऊन आपल्या झोपडीत गेले आणि त्यांनी आतून दरवाजा (ताटी) बंद करून घेतली. त्यांनी अन्न-पाण्याचा त्याग केला आणि ध्यानस्थ बसले. निवृत्तीनाथ आणि सोपानदेवांनी त्यांना खूप हाका मारल्या, पण माऊलींनी दरवाजा उघडला नाही.

शेवटी अवघ्या १०-११ वर्षांची लहानगी मुक्ताबाई त्या बंद दरवाजापाशी आली. तिने ज्ञानेश्वरांना रागवण्याऐवजी अत्यंत आर्त, प्रेमळ आणि तत्त्वज्ञानाने भरलेला उपदेश केला. तिने गायलेले ते अभंग म्हणजेच वारकरी संप्रदायातील जगप्रसिद्ध **'ताटीचे अभंग'** होय. मुक्ताईने ज्ञानेश्वरांना समजावले की:

"योगी पावन मनाचा। साहे अपराध जनाचा॥
विश्व पट ब्रह्म दोरा। ताटी उघडा ज्ञानेश्वरा॥"

अर्थात, हे माऊली, जो योगी असतो त्याने जगाच्या अपराधांकडे लक्ष न देता त्यांना क्षमा करायची असते. जर संतांनीच जगावर राग धरला, तर या जगाचे कल्याण कोण करणार? संपूर्ण विश्व हे ब्रह्मदेवाच्या दोऱ्याने विणलेले वस्त्र आहे, त्यात कोणी परके नाही. त्यामुळे हे ज्ञानेश्वरा, आता मनातली खंत सोडा आणि ताटी उघडा!

एका लहानशा बहिणीच्या मुखातून निघालेले हे अथांग ब्रह्मज्ञान ऐकून ज्ञानेश्वर महाराजांचे डोळे उघडले. त्यांनी तात्काळ ताटी उघडली आणि मुक्ताईला प्रेमाने जवळ केले. या प्रसंगामुळे मुक्ताबाईंचे अध्यात्मिक श्रेष्ठत्व संपूर्ण संत परंपरेत अधोरेखित झाले.

🔷 ५. योगी चांगदेवांचे गर्वहरण आणि शिष्यत्व

तापी नदीच्या काठावर राहणारे **योगी चांगदेव** हे आपल्या योगाभ्यासाच्या आणि सिद्धींच्या जोरावर तब्बल १४०० वर्षे जगले होते. त्यांना आपल्या शक्तीचा प्रचंड अहंकार होता. जेव्हा त्यांनी आळंदीच्या या चार लहान भावंडांची कीर्ती ऐकली, तेव्हा त्यांनी ज्ञानेश्वरांना एक पत्र लिहिण्याचे ठरवले. परंतु, स्वतःला एवढे मोठे समजणाऱ्या चांगदेवांना समजेना की पत्राची सुरुवात काय करावी? कारण ते भावंडे वयाने लहान पण ज्ञानाने प्रचंड मोठी होती. शेवटी चांगदेवांनी एक कोरडेच पत्र (काहीही न लिहिता) आळंदीला पाठवले.

ते कोरडे पत्र पाहून मुक्ताबाई हसली आणि म्हणाली, "अरेरे! हा चांगदेव चौदाशे वर्षे जगला, पण कोरड्या कागदासारखा हा अजूनही कोरा आणि अज्ञानीच राहिला!" हा निरोप ऐकून चांगदेव अत्यंत अस्वस्थ झाले आणि ते आपल्या सिद्धीचे प्रदर्शन करत वाघावर बसून, हातात सापाचा चाबूक घेऊन या भावंडांना भेटायला निघाले.

चांगदेव येत असल्याचे पाहून ही चारही भावंडे ते बसलेल्या साध्या भिंतीलाच चालवून त्यांच्या समोर गेली. हा निसर्गनियमांच्या पलीकडचा चमत्कार पाहून चांगदेवांचा सर्व अहंकार गळून पडला. ते भिंतीवरून खाली उतरले आणि त्यांनी माऊलींचे पाय धरले. परंतु, ज्ञानेश्वरांनी त्यांना आपली लहान बहीण मुक्ताईकडे मार्गदर्शनासाठी पाठवले.

मुक्ताबाईंनी चांगदेवांच्या डोक्यावर आपला वरदहस्त ठेवला आणि त्यांना 'पासष्टीचा' (चांगदेव पासष्टी) गूढ अर्थ समजावून सांगत आत्मज्ञानाची दीक्षा दिली. १४०० वर्षांचे चांगदेव हे अवघ्या ११ वर्षांच्या मुक्ताईचे परम शिष्य बनले. त्यांनी मुक्ताईला आपली 'सद्गुरू माऊली' मानले.

🔷 ६. ग्रंथ संपदा आणि वाङ्मयीन वैभव

संत मुक्ताबाईंच्या रचना जरी संख्येने मर्यादित असल्या, तरी त्या अर्थाने अत्यंत सखोल, रोकठोक आणि थेट आत्म्याला भिडणाऱ्या आहेत. त्यांच्या साहित्यात कुठेही अज्ञानाचा किंवा अंधश्रद्धेचा लवलेश नाही, तर निव्वळ शुद्ध ब्रह्मज्ञान आहे.

त्यांच्या साहित्याची मुख्य वैशिष्ट्ये खालीलप्रमाणे आहेत:

• ताटीचे अभंग: मुक्ताईचे सुमारे ४१ अभंग 'ताटीचे अभंग' म्हणून ओळखले जातात. हे अभंग म्हणजे मानवी मनाला शांत करणारे आणि संतांचे खरे लक्षण सांगणारे अप्रतिम मानशास्त्र आहे.
• निवडक अभंग गाथा: याशिवाय त्यांचे इतर अध्यात्मिक अभंग, संवाद आणि कूट रचना प्रसिद्ध आहेत, ज्यामध्ये त्यांनी नाथ पंथाच्या योगसाधनेचे रहस्य सांगितले आहे.
• 'मुक्ताई म्हणे' नाममुद्रा: त्यांच्या प्रत्येक अभंगाच्या शेवटी 'मुक्ताई म्हणे' किंवा 'मुक्त' असा उल्लेख येतो. त्यांची भाषा अतिशय स्पष्ट, तेजस्वी आणि अधिकारवाणीची आहे.

🔷 ७. अलौकिक अंतर्धान सोहळा: क्षेत्र कोथळी (मुक्ताईनगर)

इ.स. १२९६ मध्ये संत ज्ञानेश्वर माऊलींनी आळंदी येथे संजीवन समाधी घेतली आणि त्यानंतर पाठोपाठ सोपानदेवांनी सासवड येथे देह ठेवला. आपल्या प्राणाप्रिय भावांच्या जाण्याने थोरले बंधू निवृत्तीनाथ आणि लहानगी मुक्ताबाई अत्यंत विरक्त झाले. त्यांनी उत्तर महाराष्ट्रात तापी नदीच्या खोऱ्यात भ्रमण करण्याचे ठरवले.

इ.स. १२ext७ (शके १२०९) च्या **वैशाख वद्य दशमीला** संत निवृत्तीनाथ आणि मुक्ताबाई जळगाव जिल्ह्यातील **कोथळी** (ज्याला आज 'मुक्ताईनगर' म्हटले जाते) येथे तापी नदीच्या काठावर हरिकीर्तनात लीन झाले होते. अचानक आकाशात प्रचंड काळे ढग जमा झाले आणि कडकडत विजा कोसळू लागल्या.

📚 ८. संत मुक्ताबाईंवरील प्रमुख मराठी पुस्तके

मुक्ताईचे चरित्र, ताटीचे अभंग आणि त्यांचे महान विचार समजून घेण्यासाठी खालील पुस्तके अत्यंत उपयुक्त आहेत: