संत मुक्ताबाई (मुक्ताई)

१. मुक्ताबाईंचं स्थान: एक ओळख

महाराष्ट्राच्या संत परंपरेत मुक्ताबाईंचं स्थान वेगळं आहे. चौघा भावंडांमध्ये त्या सर्वात धाकट्या. पण जगाच्या अपमानाने खचलेल्या ज्ञानदेवांना ज्यांच्या शब्दांनी पुन्हा उभं केलं, त्या याच मुक्ताबाई. वारकरी परंपरा त्यांना प्रेमाने 'मुक्ताई' म्हणते आणि आदराने आदिशक्ती.

त्यांचं आयुष्य जेमतेम अठरा वर्षांचं. पण त्यात क्षमा, संयम आणि आत्मज्ञान यांचा असा संगम दिसतो की सुमारे सातशे वर्षांनंतरही तो वाचणाऱ्याला थांबवतो. हा लेख त्यांच्या जीवनातले प्रमुख प्रसंग, त्यांची शिकवण आणि आजच्या काळात त्याचा अर्थ सोप्या भाषेत उलगडतो.

२. जन्म आणि घरची परिस्थिती

परंपरेनुसार मुक्ताबाईंचा जन्म सुमारे इ.स. १२७९ मध्ये गोदावरीच्या काठावरील आपेगाव येथे झाला. वडील विठ्ठलपंत कुलकर्णी, आई रुक्मिणीबाई. निवृत्ती, ज्ञानदेव आणि सोपान या तीन मुलांनंतर जन्मलेली ही चौथी आणि शेवटची मुलगी.

या घराची कथा सुखाची नव्हती. चरित्रकार सांगतात की विठ्ठलपंतांनी संन्यास घेतला होता, पण गुरूंच्या आज्ञेवरून ते पुन्हा संसारात आले. समाजाने हे मान्य केलं नाही. या कुटुंबाला वाळीत टाकलं गेलं, मुलांची मुंज करायलाही कोणी तयार झालं नाही. परंपरा असंही सांगते की पुढे आई-वडिलांनी प्रायश्चित्त म्हणून देह त्यागला. त्यानंतर चारही मुलं एकमेकांच्या आधारावर वाढली.

अशा वातावरणात लहानपणापासून अपमान, उपेक्षा आणि उपासमार पाहणारी मुलगी कडवट होऊ शकली असती. मुक्ताबाई मात्र उलट होत गेल्या. भावांना धीर देणारी, घर सांभाळणारी आणि प्रसंगी त्यांना समजावणारी अशी ही धाकटी बहीण होती.

३. मांडे भाजण्याचा प्रसंग

लोकांच्या तोंडी सर्वात जास्त फिरणारा प्रसंग हा आहे. एके दिवशी मुक्ताबाईंना भावांसाठी मांडे करायचे होते. मांडे भाजायला मातीचं खापर लागतं. ते आणायला त्या कुंभाराकडे गेल्या, पण वाळीत टाकलेल्या कुटुंबाला खापर द्यायचं नाही, असा गावाचा दबाव होता. रिकाम्या हाताने आणि भरल्या डोळ्यांनी त्या घरी परतल्या.

बहिणीचं दुःख ज्ञानदेवांना सहन झालं नाही. परंपरा सांगते की त्यांनी योगसामर्थ्याने आपली पाठ तापवली आणि म्हणाले, "मुक्ते, घे, माझ्या पाठीवरच भाज." मुक्ताबाईंनी त्या तापलेल्या पाठीवर मांडे भाजले.

हा प्रसंग शब्दशः घ्यायचा की प्रतीक म्हणून, हा ज्याचा त्याचा प्रश्न. पण त्याचा गाभा स्पष्ट आहे: घरात काहीही नसताना भावंडांनी एकमेकांसाठी स्वतःचं सर्वस्व पणाला लावलं.

४. ताटीचे अभंग: ज्ञानेश्वरांना दिलेली समजूत

मुक्ताबाईंचं नाव ज्या रचनेशी सर्वात घट्ट जोडलेलं आहे ती म्हणजे ताटीचे अभंग. 'ताटी' म्हणजे झोपडीचा आडोसा किंवा दार.

कथा अशी आहे. गावातल्या काही कर्मठ लोकांनी ज्ञानेश्वरांचा अत्यंत अपमान केला. शब्द इतके बोचरे होते की माऊली आतून तुटले. त्यांनी झोपडीत जाऊन दार बंद केलं. अन्नपाणी सोडलं. निवृत्तीनाथ आणि सोपानदेवांनी हाका मारल्या, विनवण्या केल्या, पण दार उघडलं नाही.

तेव्हा सुमारे दहा-अकरा वर्षांची मुक्ताबाई बंद दारापाशी आली. तिने रागावून, हट्ट करून किंवा रडून काहीही केलं नाही. तिने समजावलं. आणि तिचा तर्क असा होता:

• संत म्हणजे जो जगाचे अपराध पोटात घालतो. जग चुकलं म्हणून संतच दार लावून बसला, तर जगाला वाट कोण दाखवणार?
• सारं विश्व एकाच ब्रह्माच्या धाग्यांनी विणलेलं आहे. यात कोणी परका नाही, म्हणून राग धरायला जागाच उरत नाही.
• जो स्वतः शांत आहे, तोच इतरांना शांती देऊ शकतो. म्हणून मन शांत करा आणि दार उघडा.

हे शब्द ऐकून ज्ञानेश्वरांनी ताटी उघडली. म्हणूनच या अभंगांना केवळ काव्यच नाही तर मानसशास्त्राचा एक सुंदर धडा मानलं जातं. दुखावलेल्या माणसाशी वाद घालायचा नसतो, त्याला त्याच्या मोठेपणाची आठवण करून द्यायची असते, हे मुक्ताबाईंनी वयाच्या दहाव्या वर्षी दाखवून दिलं.

५. चांगदेवांचा गर्व आणि मुक्ताबाईंचं गुरुत्व

तापी काठी राहणारे योगी चांगदेव हे परंपरेनुसार चौदाशे वर्षं जगलेले मानले जातात. सिद्धींमुळे त्यांना स्वतःचा मोठा अहंकार होता. आळंदीच्या या चार लहान भावंडांची कीर्ती त्यांच्या कानावर आली. त्यांनी ज्ञानेश्वरांना पत्र लिहायचं ठरवलं, पण पत्राच्या सुरुवातीला काय लिहावं हेच त्यांना सुचेना. 'तीर्थरूप' म्हणावं तर ही मुलं लहान, 'चिरंजीव' म्हणावं तर ज्ञानाने मोठी. शेवटी त्यांनी कोरंच पत्र पाठवलं.

हे पत्र वाचून मुक्ताबाई हसल्या आणि म्हणाल्या की चौदाशे वर्षं जगूनही चांगदेव या कागदासारखे कोरेच राहिले. हे भाष्य चांगदेवांच्या कानावर गेलं आणि ते अस्वस्थ झाले. मग ते वाघावर स्वार होऊन, हातात सापाचा चाबूक घेऊन भावंडांना भेटायला निघाले.

चांगदेव येताहेत हे कळल्यावर ज्ञानेश्वर, निवृत्ती, सोपान आणि मुक्ताबाई ज्या भिंतीवर बसले होते तीच भिंत चालवत त्यांच्या स्वागताला निघाले. ही कथा परंपरेने सांगितलेली आहे. तिचा आशय असा: जे चांगदेव सिद्धींच्या जोरावर वाघ आणि साप ताब्यात ठेवत होते, त्यांच्यापुढे निर्जीव भिंतही सहज चालताना पाहून त्यांना आपली सिद्धी किती लहान आहे हे कळलं. त्यांचा अहंकार गळून पडला.

पुढे ज्ञानेश्वरांनी चांगदेवांना जे उत्तर लिहिलं, ती चांगदेव पासष्टी. यात पासष्ट ओव्यांत अद्वैताचं सार आहे. आणि चरित्रकार असं सांगतात की चांगदेवांनी आपली गुरू म्हणून मुक्ताबाईंना स्वीकारलं. वयाने चौदाशे वर्षांचा (असं म्हटलं जातं) शिष्य आणि अकरा-बारा वर्षांची गुरू. हे चित्र परंपरेला इतकं भावलं की आजही 'वयावर नाही, अनुभवावर गुरुत्व ठरतं' या अर्थाने त्याचा उल्लेख होतो.

या प्रसंगावर अधिक वाचायचं असेल तर मुक्ताबाई–चांगदेव भेट आणि सार्थ चांगदेव पासष्टी ही पानं पाहा.

६. नामदेवांना 'कच्चा' म्हणणारी मुक्ताई

मुक्ताबाईंची स्पष्टवक्तेपणाची आणखी एक कथा संत नामदेवांच्या चरित्रात येते. गोरा कुंभार यांच्या घरी संतांचा मेळा जमला होता. गोरोबांनी मडकी तपासण्याची थापटणी हाती घेऊन प्रत्येक संताच्या डोक्यावर हळूच थाप मारली, जणू संत 'पक्के' आहेत की 'कच्चे' हे तपासायचं होतं. नामदेवांना ही थाप मान्य झाली नाही.

या वेळी मुक्ताबाईंनी निर्भीडपणे सांगितलं की नामदेव अजून कच्चे आहेत. विठ्ठलाचा सर्वात लाडका भक्त म्हणून मान असलेल्या नामदेवांसाठी हे धक्कादायक होतं. परंपरा सांगते की त्यानंतर ते औंढा नागनाथ येथे विसोबा खेचर यांच्याकडे गेले आणि तिथे त्यांना खरा बोध मिळाला. मुक्ताबाईंच्या त्या एका वाक्याने नामदेवांच्या जीवनाला दिशा मिळाली, असं मानलं जातं.

७. रचना आणि वैशिष्ट्ये

मुक्ताबाईंच्या नावावर सुमारे चाळीस-बेचाळीस अभंग सांगितले जातात. संख्या कमी आहे, पण त्यांच्या रचनांचं वजन मोठं आहे.

• ताटीचे अभंग (१२): क्षमा, सहनशीलता आणि संतत्वाचं खरं लक्षण सांगणारे. मराठीतल्या सर्वात लोकप्रिय अध्यात्मिक रचनांमध्ये यांची गणना होते.
• योग आणि अद्वैत सांगणाऱ्या रचना: नाथ परंपरेतली अनुभूती, ब्रह्म आणि आत्मा यांच्या एकतेचा विचार, काही ठिकाणी कूट (म्हणजे उखाणेवजा) शैलीतलं सांगणं.
• नाममुद्रा: अभंगाच्या शेवटी 'मुक्ताई म्हणे' किंवा 'मुक्ता म्हणे' अशी सही येते.
• भाषा: सरळ, थेट आणि अधिकारवाणीची. अलंकार कमी, अनुभव जास्त.

८. अंतर्धान: मुक्ताईनगर

इ.स. १२९६ मध्ये ज्ञानेश्वरांनी आळंदी येथे संजीवन समाधी घेतली आणि त्या पाठोपाठ सोपानदेवांनी सासवड येथे देह ठेवला. प्रिय भावांच्या जाण्याने निवृत्तीनाथ आणि मुक्ताबाई खूप विरक्त झाले. ते तापी खोऱ्याच्या दिशेने निघाले.

• इ.स. १२७९ (सुमारे): आपेगाव येथे मुक्ताबाईंचा जन्म.
• इ.स. १२९६: ज्ञानेश्वर (आळंदी) आणि सोपानदेव (सासवड) यांची समाधी.
• वैशाख वद्य दशमी, शके १२१९ (इ.स. १२९७): मुक्ताईनगर येथे तापी–पूर्णा संगमाजवळ मुक्ताबाईंचं अंतर्धान.
• त्यानंतर: निवृत्तीनाथांनी त्र्यंबकेश्वर येथे समाधी घेतली.

परंपरा सांगते की वैशाख वद्य दशमीला कीर्तन सुरू असताना आकाशात काळे ढग दाटले, विजा कडाडल्या आणि एका प्रखर प्रकाशात मुक्ताबाई देहासह अंतर्धान पावल्या. ज्या ठिकाणी हा प्रसंग घडला असं मानलं जातं तिथे आज मुक्ताईचं मंदिर आहे आणि हे गाव मुक्ताईनगर म्हणून ओळखलं जातं.

चरित्रकारांच्या तारखा आणि तपशिलांबाबत काही ठिकाणी मतभेद आहेत. वरील नोंदी बहुसंख्य संतचरित्रांतून आणि परंपरेतून घेतल्या आहेत.

९. आज आपण मुक्ताईकडून काय शिकावं

१०. मुक्ताबाई आणि आषाढी वारी

आषाढी वारीत संत मुक्ताबाईंची पालखी मुक्ताईनगर येथून पंढरपूरकडे निघते. सर्वात लांबचा प्रवास करणाऱ्या पालख्यांमध्ये तिचा समावेश होतो. इतक्या दूरवरून चालत येणारे वारकरी स्वतःच्या गावात मुक्ताईचा गजर करत पंढरीची वाट धरतात. त्यामुळे वारकरी परंपरेत मुक्ताबाईंचं स्थान केवळ चरित्रापुरतं नाही, ते आजही जिवंत आहे. वारीबद्दल अधिक वाचायचं असेल तर आषाढी वारी हे पान पाहा.

११. नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न

१२. पुढील वाचन