॥ जय जय विठ्ठल रखुमाई ॥ संत चोखामेळा अभंग
अभंग

अभंग संग्रह : संत चोखामेळा

या पृष्ठावर संतांचे अभंग आणि त्यांचा सोपा मराठी भावार्थ उपलब्ध आहे.

॥ अभंग १ ॥ अभंग रचना
अनादि निर्मळ वेदांचें जें मूळ । परब्रम्हा सोज्वळ विटेवरी ॥१॥
कर दोन्ही कटी राहिलासे उभा । नीळवर्णप्रभा फांकतसें ॥२॥
आनंदाचा कंद पाऊलें साजिरी । चोखा म्हणे हरी पंढरीये ॥३॥
जो अनादी, अत्यंत निर्मळ आणि वेदांचेही मूळ उगमस्थान आहे, तो सोज्वळ परब्रह्म विठ्ठल पंढरपुरात विटेवर उभा आहे. त्याने आपले दोन्ही हात कंबरेवर ठेवले असून, त्याच्या सावळ्या शरीराची नीळवर्ण प्रभा सर्वत्र फाकत आहे. चोखामेळा म्हणतात, हा आनंदाचा कंद असणारा हरी आपल्या सुंदर पाऊलांसह पंढरीत भक्तांसाठी उभा राहिला आहे.
॥ अभंग २ ॥ अभंग रचना
अनाम जयासी तेचं रूपा आलें । उभें तें राहिलें विटेवरी ॥१॥
पुंडलिकाच्या प्रेमा युगे अठ्ठावीस । समचरणी वास पंढरीये ॥२॥
चोखा म्हणे ऐसा भक्तांचा कनवाळू । जाणे लळा पाळू भाविकांचा ॥३॥
ज्या ईश्वराला कोणतेही नाम किंवा रूप नव्हते, तोच आज साकार रूपात येऊन पंढरीत विटेवर उभा राहिला आहे. भक्त पुंडलिकाच्या प्रेमापोटी तो तब्बल अठ्ठावीस युगे पंढरपुरात समचरणांनी विटेवर उभा आहे. चोखामेळा म्हणतात, माझा विठ्ठल भक्तांवर अत्यंत दया करणारा असून तो सर्व भाविक भक्तांचे लाड (लळा) पुरवायला जाणतो.
॥ अभंग ३ ॥ अभंग रचना
अवघा प्रेमाचा पुतळा । विठ्ठल पाहा उघडा डोळा ॥१॥
जन्ममरणाची येरझारी । तुटे भवभय निर्धारी ॥२॥
ऐसा प्रताप आगळा । गाये नाचे चोखामेळा ॥३॥
हा विठ्ठल म्हणजे केवळ साक्षात प्रेमाचा पुतळा आहे, त्याला तुम्ही उघड्या डोळ्यांनी (मनापासून) पाहा. त्याचे दर्शन घेतल्यास संसारातील जन्म-मृत्यूच्या फेऱ्यांतून सुटका होते आणि मनातील जगाचे सर्व भय निश्चितपणे संपून जाते. चोखामेळा म्हणतात, विठ्ठलाचा हा आगळावेगळा प्रताप पाहूनच मी आनंदाने नाचत त्याचे गुणगान गात आहे.
॥ अभंग ४ ॥ अभंग रचना
अंगिकार करी तयाचा विसर । न पडे साचार तया लागीं ॥१॥
तो हा महाराज चंद्रभागे तटीं । उभा वाळुवंटी भक्तकाजा ॥२॥
अनाथा कैवारी दीना लोभपर । वागवितो भार अनाथांचा ॥३॥
चोखा म्हणे माझी दयाळू माउली । उभी ती राहिली विटेवरी ॥४॥
देव ज्या भक्ताचा एकदा स्वीकार करतो, त्याचा त्याला कधीही विसर पडत नाही, हे पूर्ण सत्य आहे. तोच आपला महाराज विठ्ठल भक्तांच्या कामासाठी चंद्रभागेच्या वाळवंटात उभा राहिला आहे. तो अनाथांचा कैवारी आणि दुबळ्यांवर (दीनांवर) लोभ करणारा आहे; तो जगातील सर्व अनाथांचे ओझे स्वतः वाहतो. चोखामेळा म्हणतात, माझी ती दयाळू माऊली विठ्ठल भक्तांसाठी विटेवर उभी आहे.
॥ अभंग ५ ॥ अभंग रचना
आणिक दैवतें देतीं काय बापुडीं । काय याची जोडी इच्छा पुरे ॥१॥
तैसा नव्हे माझा पंढरीचा राजा । न सांगता सहजा इच्छा पुरे ॥२॥
न लगे आटणी तपाची दाटणी । न लगे तीर्थाटणी काया क्लेश ॥३॥
चोखा म्हणे नाम जपतां सुलभ । रुक्मिणीवल्लभ जवळी वसे ॥४॥
इतर बिचारी दैवते माणसाला काय देणार? त्यांची भक्ती करून मनातील सर्व इच्छा कधी पूर्ण होत नाहीत. पण माझा पंढरीचा राजा विठ्ठल तसा नाही; तो मनातली इच्छा न सांगताही सहज पूर्ण करतो. त्याच्यासाठी शरीराला त्रास देऊन मोठे तप करण्याची किंवा तीर्थयात्रा करून देहाला कष्ट देण्याची गरज नाही. चोखामेळा म्हणतात, त्याचे सोपे नाम जपले की तो रुक्मिणीचा पती विठ्ठल नेहमी आपल्या जवळच राहतो.
॥ अभंग ६ ॥ अभंग रचना
आपुलिया सुखा आपणचि आला । उगलाचि ठेला विटेवरी ॥१॥
तें हें सगुण रूप चतुर्भुज मूर्ति । शंख चक्र हातीं गदा पद्म ॥२॥
किरीट कुंडलें वैजयंती माळा । कांसे सोनसळा तेज फाके ॥३॥
चोखा म्हणे सर्व सुखाचें आगर । रूप मनोहर गोजिरें तें ॥४॥
तो परमात्मा स्वतःच्याच सुखासाठी आणि भक्तांच्या आनंदासाठी स्वतःहून विटेवर शांत उभा राहिला आहे. त्याचे हे सगुण रूप चार हातांचे (चतुर्भुज) असून त्याच्या हातांत शंख, चक्र, गदा आणि पद्म शोभत आहेत. डोक्यावर मुकुट (किरीट), कानांत कुंडले, गळ्यात वैजयंती माळ आणि कंबरेला पितांबर असून त्याच्या अंगातून दिव्य तेज फाकत आहे. चोखामेळा म्हणतात, त्याचे हे गोजिरे आणि मनोहर रूप सर्व सुखांचे मूळ घर (आगर) आहे.
॥ अभंग ७ ॥ अभंग रचना
उतरले सुख चंद्रभागे तटीं । पाहा वाळुवंटी बाळरूप ॥१॥
बहुता काळाचें ठेवणें योगियाचें । ध्येय शंकराचे सुख ब्रम्हा ॥२॥
जयालागीं अहोरात्र विवादती । तो भक्ताचिये प्रीतीं उभा असे ॥३॥
चोखा म्हणे सर्व सुखांचे आगर । न कळे ज्याचा पार श्रुति-शास्त्रां ॥४॥
साक्षात परमानंदाचे सुख चंद्रभागेच्या वाळवंटात सुंदर बाळरूपात अवतरले आहे, ते तुम्ही पाहा. जे सुख योग्यांचे अनेक काळाचे साठवलेले धन आहे, जे भगवान शंकराचे ध्येय आहे आणि जे ब्रह्माचे मूळ सुख आहे, ते येथे आले आहे. ज्या परम तत्त्वासाठी मोठे विद्वान रात्रंदिवस वादविवाद करतात, तो परमात्मा केवळ भक्तांच्या प्रेमापोटी विटेवर उभा आहे. चोखामेळा म्हणतात, ज्याचा अंत वेद, श्रुती आणि शास्त्रांनाही लागला नाही, तो विठ्ठल सर्व सुखांचे आगर आहे.
॥ अभंग ८ ॥ अभंग रचना
करी सूत्र शोभे कटावरी । तोचि हा सोनार नरहरी ॥१॥
पायीं वाजती रूणझुण घंटा । तोचि नामयाचा नागर विठा ॥२॥
काम चरणींचा तोडरू । परिसा ऊठतसे डीगरू ॥३॥
दक्षिण चरणीचा तोडरू । जयदेव पदाचा गजरू ॥४॥
विठेवरी चरण कमळा । तो जाणा चोखामेळा ॥५॥
कंबरेवर हात ठेवून उभा असलेला हा देवच संत नरहरी सोनाराचा लाडका देव आहे. ज्याच्या पायात रुणझुणणाऱ्या घंटा वाजतात, तोच संत नामदेवाचा लाडका विठ्ठल आहे. विठ्ठलाच्या पायातील तोडर (दागिना) हा संत परिसा भागवताच्या भक्तीचा आवाज उठवत आहे. त्याच्या उजव्या पायातील तोडर हा संत जयदेवाच्या पदांचा गजर करत आहे. चोखामेळा म्हणतात, विटेवर ज्याचे सुंदर चरणकमळ स्थिर आहेत, तोच चोख्याचा विठ्ठल आहे हे जाणा.
॥ अभंग ९ ॥ अभंग रचना
गोजिरें श्रीमुख चांगलें । ध्यानीं मिरवले योगीयांच्या ॥१॥
पंढरी भुवैकुंठ भिवरेच्या तीरीं । वैकुंठाचा हरी उभा विटे ॥२॥
राई रखुमाई सत्यभामा नारी । पुंडलिकें सहपरिवारीं आणियेला ॥३॥
वैजयंती माळ किरीट कुंडलें । प्रेमें आलिंगिलें चोखियानें ॥४॥
विठ्ठलाचे गोजिरे आणि सुंदर मुख नेहमी मोठ्या योग्यांच्या ध्यानात साठवलेले असते. चंद्रभागेच्या (भिवरेच्या) तीरावर पृथ्वीवरील वैकुंठ असलेल्या पंढरपुरात हा वैकुंठाचा हरी विटेवर उभा आहे. राही, रखुमाई आणि सत्यभामा या मातांसह या देवाला भक्त पुंडलिकाने आपल्या प्रेमाने येथे आणले आहे. डोक्यावर मुकुट, कानात कुंडले आणि गळ्यात वैजयंती माळ घातलेल्या या देवाला मी (चोख्याने) अत्यंत प्रेमाने आलिंगन दिले आहे.
॥ अभंग १० ॥ अभंग रचना
चोखट चांग चोखट चांग । एक माझा पांडुरंग ॥१॥
सुख तयाचे चरणीं । अवघी सुकृतांची खाणी ॥२॥
महापातकी नासले । चोखट नाम हें चांगले ॥३॥
महाद्वारी चोखामेळा । विठ्ठल पाहातसे डोळां ॥४॥
माझा एकच पांडुरंग अत्यंत पवित्र, सुंदर आणि शुद्ध (चोखट चांग) आहे. विठ्ठलाच्या चरणांशी सर्व प्रकारचे सुख असून तो आपल्या सर्व चांगल्या कर्मांची (सुकृतांची) मोठी खाण आहे. त्याचे हे पवित्र नाव इतके सुंदर आहे की, त्याच्या केवळ उच्चाराने मोठे पापी लोकही पवित्र झाले. चोखामेळा म्हणतात, मी विठ्ठलाच्या महाद्वारात उभा आहे आणि माझा विठ्ठल मला प्रेमाने आपल्या डोळ्यांनी पाहत आहे.
॥ अभंग ११ ॥ अभंग रचना
ज्या काणें वेद श्रुति अनुवादिती । तो हा रमापती पंढरीये ॥१॥
सुखाचें ठेवणें क्षीरसागर निवासी । तो हा पंढरीसी उभा विटे ॥२॥
भाविकाकारणें उभवोनी हात । उदारपणें देत भक्ति-मुक्ति ॥३॥
न पाहे उंच नीच याती कुळ । स्त्री क्षूद्र चांडाळ सरते पायीं ॥४॥
चोखा म्हणे ऐसा भावाचा भुकेला । म्हणोनियां स्थिरावला भीमातटीं॥५॥
ज्या ईश्वराचे गुणगान वेद आणि श्रुती नेहमी गातात, तो लक्ष्मीचा पती (रमापती) विठ्ठल पंढरपुरात उभा आहे. जो क्षीरसागरात राहणारा आणि सर्व सुखांचे साठवलेले धन आहे, तो आज पंढरीत विटेवर उभा आहे. तो भाविक भक्तांसाठी आपले दोन्ही हात उभारून अत्यंत उदार मनाने भक्ती आणि मुक्तीचे दान देत आहे. तो भक्तांमध्ये कधीही उंच-नीच भाव किंवा जात-कुळ पाहत नाही; स्त्री, शूद्र, चांडाळ सर्वांना तो आपल्या चरणांशी जागा देतो. चोखामेळा म्हणतात, माझा विठ्ठल केवळ भावाचा भुकेला आहे, म्हणूनच तो भीमा नदीच्या (चंद्रभागेच्या) तीरावर स्थिर झाला आहे.
॥ अभंग १२ ॥ अभंग रचना
ज्या सुखाकारणें योगी शिणताती । परी नव्हे प्राप्ती तयांलागी ॥१॥
तें प्रेमभावें पुंडलिका वोळलें । उघडेंचि आलें पंढरीये ॥२॥
कर ठेवोनी कटीं उभा पाठीमागें । भक्ताचिया पांगे बैसेचि ॥३॥
युग अठ्ठावीस होऊनिया गेलें । नाहीं पालटलें अद्यापवरी ॥४॥
चोखा म्हणे ऐसा कृपाळु श्रीहरी । कीर्ति चराचरीं वानिताती ॥५॥
ज्या आत्मसुखाची प्राप्ती करून घेण्यासाठी मोठे योगी अनेक कष्ट करतात, तरीही त्यांना ते मिळत नाही, ते सुख भक्त पुंडलिकाच्या शुद्ध प्रेमापोटी पंढरपुरात उघडपणे अवतरले आहे. तो कंबरेवर हात ठेवून पुंडलिकाच्या पाठीमागे उभा राहिला असून, नेहमी भक्तांच्याच इच्छेखातर तिथे स्थिर झाला आहे. आतापर्यंत तब्बल अठ्ठावीस युगे उलटून गेली, तरीही तो आजतागायात तिथून अजिबात हललेला नाही. चोखामेळा म्हणतात, माझा श्रीहरी इतका दयाळू आहे की, त्याची कीर्ती सर्व चराचर विश्वात गायली जाते.
॥ अभंग १३ ॥ अभंग रचना
दुर्लभ होतें तें सुलभ पैं झालें । आपण नटलें सगुण रूप ॥१॥
धरोनी आवडी पंढरीये आलें । उभेंचि राहिलें कर कटीं ॥२॥
युगें अपरंपार न कळे ज्याचा पार । वैष्णवांचा भार शोभतसे ॥३॥
दिंडया गरूड टके पताका शोभती । बागडे नाचती हरिदास ॥४॥
चोखा म्हणे ऐसें धरोनियां भीड । उभ उभी कोड पुरवितो ॥५॥
जे परमेश्वर तत्त्व मिळण्यास अत्यंत कठीण (दुर्लभ) होते, ते विठ्ठलाच्या रूपाने आज सहज (सुलभ) झाले आहे; तो स्वतः सगुण रूपात नटून आला आहे. तो मोठ्या आवडीने पंढरपुरात आला आणि कंबरेवर हात ठेवून उभा राहिला. अनंत युगे उलटली तरी ज्याचा अंत कोणाला लागला नाही, त्याच्या दारात आज वैष्णव भक्तांचा मोठा मेळा शोभून दिसत आहे. तिथे सुंदर दिंड्या, गरूडटके आणि पताका शोभत आहेत आणि देवाचे हरीदास आनंदाने नाचत आहेत. चोखामेळा म्हणतात, हा विठ्ठल भक्तांची एवढी माया (भीड) बाळगतो की, तो उभा राहूनच सर्वांचे सर्व लाड आणि नवस (कोड) पुरवतो.
॥ अभंग १४ ॥ अभंग रचना
देखिला देखिला योगियांचा रावो । रुक्मादेवीनाहो पंढरीचा ॥१॥
पुंडलिकासाठीं युगें अठ्ठावीस । धरोनी बाळवेष भीमातटीं ॥२॥
गाई गोपाळ वत्सें वैष्णवांचा मेळा । नाचत गोपाळ विठ्ठल छंदें ॥३॥
चोखामेळा तेथें वंदितो चरण । घाली लोटांगण महाद्वारी ॥४॥
मी आज डोळे भरून योग्यांचा राजा आणि रुक्मिणीचा पती असलेल्या पंढरीच्या विठ्ठलाला पाहिले आहे. भक्त पुंडलिकासाठी अठ्ठावीस युगांपासून भीमा नदीच्या तीरावर त्याने सुंदर बाळवेष धारण केला आहे. तिथे गाई, गोपाळ, वासरे आणि वैष्णव भक्तांचा मोठा मेळा विठ्ठलाच्या नामाच्या छंदात आनंदाने नाचत आहे. चोखामेळा म्हणतात, मी विठ्ठलाच्या त्या महाद्वारात जाऊन त्याच्या पवित्र चरणांना वंदन करतो आणि तिथे लोटांगण घालतो.
॥ अभंग १५ ॥ अभंग रचना
निगमाचे शाखे आगमाचें फळ । वेद शास्त्रा बोल विठ्ठल हा ॥१॥
पुराणासी वाड योगियांचें गुज । सकळां निजबीज विठ्ठल हा ॥२॥
निगम कल्पतरू भक्तांचा मांदुस । तोही स्वयंप्रकाश विठ्ठल हा ॥३॥
चोखा म्हणे तो तूं जगाचें जीवन । संतांचें मनरंजन विठ्ठल हा ॥४॥
वेदांच्या वृक्षाचे आणि शास्त्रांचे जे अंतिम मधुर फळ आहे, तो साक्षात हा विठ्ठलच आहे. पुराणांचे मोठेपण, योग्यांचे गुप्त धन आणि सर्व जगाचे मूळ कारण (निजबीज) हा विठ्ठलच आहे. वेदांचा कल्पतरू आणि भक्तांच्या सुखाची पेटी (मांदूस) असलेला हा विठ्ठल स्वतःच्या प्रकाशाने चमकणारा (स्वयंप्रकाश) आहे. चोखामेळा म्हणतात, हे विठ्ठला, तू या संपूर्ण जगाचा प्राण (जीवन) आहेस आणि सर्व संतांच्या मनाला आनंद देणारा तूच आहेस.
॥ अभंग १६ ॥ अभंग रचना
पाहतां पाहतां वेधियेला जीव । सुखाचा सुखसिंधु पंढरीराव ॥१॥
माझा हा मीपणा हरपला जाणा । कळल्या आगम निगमाच्या खुणा ॥२॥
भवसागराचा दाता । विठ्ठल विठ्ठल वाचे म्हणतां ॥३॥
उभा राहुनि महाद्वारीं । चोखामेळा दंडवत करी ॥४॥
पंढरीच्या या विठ्ठलाचे रूप पाहता पाहता माझ्या जीवाला त्याचा लळा (वेध) लागला; कारण तो सुखाचा अथांग समुद्र आहे. विठ्ठलाला पाहिल्यावर माझा सर्व अहंकार (मीपणा) नष्ट झाला आणि मला सर्व वेद-शास्त्रांच्या खऱ्या खुणा समजल्या. मुखाने केवळ 'विठ्ठल विठ्ठल' म्हटल्याने हा देव माणसाला भवसागरातून पैलतीरी नेणारा (दाता) ठरतो. चोखामेळा म्हणतात, मी अशा या दयाळू देवाच्या महाद्वारात उभा राहून त्याला साष्टांग दंडवत घालत आहे.
॥ अभंग १७ ॥ अभंग रचना
बहुत कनवाळु बहु हा दयाळु । जाणे लळा पाळू भाविकांचा ॥१॥
जात वित गोत न पाहेचि कांहीं । घालावी ही पायीं मिठी उगी ॥२॥
न मागतां आभारी आपेंआप होती । भाविकासी देतो भुक्ति मुक्ति ॥३॥
चोखा म्हणे ऐसा लाघवी श्रीहरी । भवभय वारी दरूशने ॥४॥
माझा विठ्ठल भक्तांवर अतिशय दया आणि प्रेम करणारा आहे; तो आपल्या सर्व भाविक भक्तांचे लाड पुरवायला पूर्ण जाणतो. तो भक्तांची जात, धन (वीत) किंवा सोयरधायरी (गोत) काहीही पाहत नाही; माणसाने फक्त शांतपणे त्याच्या चरणांवर मिठी मारावी. भक्ताने काहीही न मागता तो स्वतःहून त्याचा ऋणी (आभारी) होतो आणि भाविकांना भोग (भुक्ती) अन् मोक्ष (मुक्ती) सहज देतो. चोखामेळा म्हणतात, असा हा माझा श्रीहरी अत्यंत लाघवी (चमत्कारी) असून त्याच्या केवळ दर्शनाने संसाराचे सर्व भय नष्ट होते.
॥ अभंग १८ ॥ अभंग रचना
बहुतांचे धांवणे केलें बहुतापरी । उदार श्रीहरी वैकुंठीचा ॥१॥
तोचि महाराज चंद्रभागें तीरीं । उभा विटेवरी विठ्ठल देवो ॥२॥
भक्तीचा आळुका भावाचा भुकेला । न कळे ज्याची लीला ब्रम्हादिका ॥३॥
चोखा म्हणे तो हा नांदतो पंढरी । दरूशनें उद्धरी जडजीवां ॥४॥
वैकुंठाचा अत्यंत उदार असणारा श्रीहरी आपल्या अनेक भक्तांच्या हाकेला धावून गेला आहे. तोच आपला महाराज विठ्ठल देव आज चंद्रभागेच्या तीरावर विटेवर उभा आहे. तो केवळ खऱ्या भक्तीचा भुकेला आणि भावाचा आदर करणारा आहे; ज्याची लीला ब्रह्मासारख्या देवांनाही समजत नाही, तो हा देव आहे. चोखामेळा म्हणतात, असा हा माझा विठ्ठल पंढरपुरात आनंदाने नांदत असून, त्याच्या केवळ एका दर्शनाने जगातील अज्ञानी (जड) जीवांचा उद्धार होतो.
॥ अभंग १९ ॥ अभंग रचना
भक्तांचिया लोभा वैकुंठ सांडिलें । उभेंचि राहिले पंढरीये ॥१॥
कनवाळु उदार तो हा श्रीहरी । जडजीवा उद्धरी नामें एका ॥२॥
बांधियेलें ब्रीद तोडर चरणीं । त्रैलोक्याचा धनी पंढरीये ॥३॥
चोखा म्हणे आमुचा कैवारी विठ्ठल । नलगे काळ वेळ नाम घेतां ॥४॥
केवळ भक्तांच्या ओढ्यापोटी (लोभापोटी) या देवाने आपले वैकुंठ सोडून दिले आणि तो पंढरपुरात येऊन उभा राहिला. हा श्रीहरी अत्यंत दयाळू आणि उदार असून तो केवळ आपल्या एका नामाने सर्व पाप्यांचा उद्धार करतो. तिन्ही लोकांचा स्वामी असलेल्या या देवाने आपल्या पायात तोडर बांधून भक्तांचे रक्षण करण्याचे वचन (ब्रीद) घेतले आहे. चोखामेळा म्हणतात, असा हा विठ्ठल आमचा पाठीराखा असून, त्याचे नाव घेण्यासाठी कोणत्याही विशिष्ट काळाची किंवा वेळेची गरज नसते.
॥ अभंग २० ॥ अभंग रचना
भाविकांच्या लोभा होऊनी आर्तभूत । उभाचि तिष्ठत पंढरीये ॥१॥
काय करों प्रेम न कळे या देवा । गुंतोनिया भावा राहे सुखें ॥२॥
वर्ण अभिमान न धरी कांही चाड । भक्तिसुख गोड तयालागीं ॥३॥
चोखा म्हणे ऐसी कनवाळु माउली । कृपेची साउली दीनां करी ॥४॥
भाविक भक्तांच्या भक्तीसाठी अत्यंत व्याकुळ (आर्तभूत) होऊन हा विठ्ठल पंढरपुरात वाट पाहत उभा आहे. या देवाचे भक्तांवर असणारे प्रेम शब्दांत सांगता येत नाही; तो भक्तांच्या खऱ्या भावात गुंतून तिथे अत्यंत सुखाने राहतो. तो भक्तांमध्ये कधीही जातीचा (वर्णाचा) अभिमान किंवा मोठेपणा पाहत नाही; त्याला फक्त भक्तीचे सुख गोड वाटते. चोखामेळा म्हणतात, माझी ही दयाळू माऊली विठ्ठल सर्व गरीब आणि दुबळ्या लोकांवर आपल्या कृपेची सावली धरते.
॥ अभंग २१ ॥ अभंग रचना
मज तो नवल वाटतसे जीवी । आपुली पदवी विसरले ॥१॥
कवणिया सुखा परब्रम्हा भुललें । गुंतोनी राहिलें भक्तभाके ॥२॥
निर्गुण होतें तें सगुण पैं झालें । विसरोनी गेलें आपआपणा ॥३॥
चोखा म्हणे ऐसा भक्तांचा कृपाळ । दीनांचा दय़ाळ पंढरीये ॥४॥
मला माझ्या मनात मोठे नवल वाटते की, हा देव भक्तांच्या प्रेमापोटी आपले देवाचे मोठेपण (पदवी) पूर्णपणे विसरून गेला आहे. हे परब्रह्म कोणत्या सुखाला भुलले आहे कोण जाणे, ते भक्तांच्या शब्दांत (भाकेत) पूर्णपणे गुंतून राहिले आहे. जे मूळचे निर्गुण आणि निराकार होते, ते भक्तांसाठी सगुण रूपात प्रकट झाले आणि स्वतःचे मूळ रूपच विसरून गेले. चोखामेळा म्हणतात, असा हा भक्तांवर कृपा करणारा आणि दीनांवर दया करणारा देव पंढरपुरात राहतो.
॥ अभंग २२ ॥ अभंग रचना
मुळींचा संचला आला गेला कोठें । पुंडलीक पेठे विटेवरी ॥१॥
विठोबा देखणा विठोबा देखणा । योगियांचा राणा पंढरिये ॥२॥
भाविका कारणें उभारोनि हात । वाट जो पहात अनुदिनी ॥३॥
चोखा म्हणे ऐसा भक्तांचा कृपाळ । दीनांचा दयाळ पंढरीये ॥४॥
जो विश्वाच्या मुळापासून सर्वत्र भरलेला आहे, तो कुठून येणार आणि कुठे जाणार? तो आज भक्त पुंडलिकाच्या बाजारात (पेठेत) विटेवर उभा आहे. पंढरीचा हा विठोबा अतिशय देखणा असून तो मोठ्या योग्यांचा राजा आहे. तो भाविक भक्तांसाठी आपले हात कंबरेवर उभारून रात्रंदिवस त्यांची वाट पाहत आहे. चोखामेळा म्हणतात, असा हा भक्तांचा कृपाळू आणि गरिबांचा दयाळू विठ्ठल पंढरपुरात उभा आहे.
॥ अभंग २३ ॥ अभंग रचना
विठोबा पाहुणा आला आमुचे घरा । निंबलोण करा जीवें भावें ॥१॥
पंचप्राण ज्योती ओंवाळुनी आरती । ओंवाळीला पती रखुमाईचा ॥२॥
षड्‌रस पव्कानानें विस्तारिलें ताट । जेवूं एकवट चोखा म्हणे ॥३॥
आज साक्षात विठोबा आमच्या घरी पाहुणा म्हणून आला आहे, तुम्ही सर्वांनी मनापासून त्याचे लिंबू-लोण उतरवून दृष्ट काढा. मी माझ्या पंचप्राणांची ज्योत करून रुक्मिणीच्या पतीची (विठ्ठलाची) सुंदर आरती ओवाळत आहे. मी सहा रसांच्या पक्वान्नांनी जेवणाचे ताट सजवले असून, चोखामेळा म्हणतात की, आता आम्ही सर्वजण एकत्र बसून आनंदाने जेवणार आहोत.
॥ अभंग २४ ॥ अभंग रचना
व्यापक व्यापला तिन्हीं त्रिभुवनीं । चारी वर्ण बाणी विठू माझा ॥१॥
पंचप्राण ज्योती ओंवाळुनी आरती । ओंवाळीला पती रखुमाईचा ॥२॥
षड्ररस पव्कानानें विस्तारिलें ताट । जेवूं एकवट चोखा म्हणे ॥३॥
(हा अभंग मागील अभंगाशी साधर्म्य दर्शवतो) जो संपूर्ण तिन्ही लोकांत व्यापक आहे आणि ज्याच्यासाठी चारही वर्णांचे लोक सारखेच आहेत, तो हा माझा विठू आहे. मी माझ्या पंचप्राणांची ज्योत करून या रुक्मिणीच्या पतीची आरती ओवाळली आहे. माझ्या भक्तीच्या पक्वान्नांनी ताट भरले असून चोखामेळा म्हणतात की, आम्ही एकत्र जेवून एकरूप झालो आहोत.
॥ अभंग २५ ॥ अभंग रचना
सकळा आगराचें जें मूळ । तो हा सोज्वळ विठू माझा ॥१॥
वेदांचा विचार शास्त्रांची जे गती । तोचि हा श्रीपती विठु माझा ॥२॥
कैवल्य देखणा सिद्धांचा जो राणा । भाविकासी खुणा विठू माझा ॥३॥
चोखा म्हणे माझ्या ह्रदयीं बिंबला । त्रिभुवनीं प्रकाशला विठू माझा ॥४॥
जगातील सर्व चांगल्या गोष्टींच्या उगमाचे (आगराचे) जे मूळ आहे, तो हा माझा सोज्वळ विठू आहे. वेदांमधील श्रेष्ठ विचार आणि शास्त्रांचे जे अंतिम ध्येय आहे, तोच लक्ष्मीचा पती विठू माझा आहे. जो मोक्ष (कैवल्य) देणारा आणि सिद्धांचा राजा आहे, तो भाविकांना भक्तीच्या सोप्या खुणा सांगणारा माझा विठू आहे. चोखामेळा म्हणतात, असा हा माझा विठू माझ्या हृदयात प्रकट झाला असून तो संपूर्ण त्रिभुवनात प्रकाशमान आहे.
॥ अभंग २६ ॥ अभंग रचना
सर्वही सुखाचें वोतिलें श्रीमुख । त्रिभुवन नायक पंढरीये ॥१॥
कर दोन्हीं कटीं सम पाय विटे । शोभले गोमतें बाळरूप ॥२॥
जीवाचें जीवन योगियांचे धन । चोखा म्हणे मंडन तिन्ही लोकीं ॥३॥
पंढरीच्या या विठ्ठलाचे मुख म्हणजे जणू सर्व सुखांचे एकत्र ओतलेले सुंदर रूप आहे; तो तिन्ही लोकांचा स्वामी आहे. कंबरेवर दोन्ही हात ठेवून आणि विटेवर दोन्ही पाय सम ठेवून उभे असलेले त्याचे हे बाळरूप अत्यंत सुंदर (गोमटे) दिसत आहे. तो सर्व जीवांचा प्राण (जीवन) आणि योग्यांचे खरे धन आहे; चोखामेळा म्हणतात, हा विठ्ठल तिन्ही लोकांचे मुख्य भूषण (मंडन) आहे.
॥ अभंग २७ ॥ अभंग रचना
सुंदर मुखकमल कस्तुरी मळवटीं । उभा देखिला तटीं भीवरेच्या ॥१॥
मकराकार कुंडलें श्रवणीं ढाळ । देती गळां वैजयंती मुक्तमाळा ॥२॥
शंख चक्र गदा पद्म चहूं करीं । गरूडवाहन हरी देखियला ॥३॥
चोखा म्हणे सर्वं सुखाचें आगर । निरा भिवरा तीर विठ्ठल उभा ॥४॥
विठ्ठलाचे मुखकमल अतिशय सुंदर असून त्याच्या कपाळावर कस्तुरीचा टिळा (मळवट) आहे; अशा या देवाला मी चंद्रभागेच्या (भीवरेच्या) तीरावर उभे पाहिले. त्याच्या कानात माशाच्या आकाराची (मकराकार) कुंडले हलत आहेत आणि गळ्यात वैजयंती अन् मोत्यांची माळ शोभत आहे. चार हातांत शंख, चक्र, गदा आणि पद्म धारण केलेल्या या गरूडवाहन हरीचे मला दर्शन झाले आहे. चोखामेळा म्हणतात, निरा आणि भीमा नदीच्या संगमावर उभा असलेला हा विठ्ठल सर्व सुखांचे मुख्य आगर आहे.
॥ अभंग २८ ॥ अभंग रचना
श्रवणाचें श्रवण घ्राणाचें जें घ्राण । रसने गोडपण विठ्ठल माझा ॥१॥
वाचा जेणें उठी डोळा जेणें भेटी । इंद्रियाची राहाटी विठ्ठल माझा ॥२॥
प्राण जेणें चळे मन तेणें वोळे । शून्यातें वेगळें विठ्ठल माझा ॥३॥
आनंदी आनंद बोधा जेणें बोध । सकळां आत्मा शुद्ध विठ्ठल माझा ॥४॥
मुळाचें निजमूळ अकुळाचें कूळ । चोखा म्हणे निजफळ विठ्ठल माझा ॥५॥
माझ्या कानांचे ऐकणे, नाकाचे सुवास घेणे आणि जिभेची गोड चव (रसन) म्हणजेच साक्षात माझा विठ्ठल आहे. ज्याच्यामुळे आपली वाणी बोलते, डोळ्यांना दृष्टी मिळते आणि सर्व इंद्रियांचा कारभार चालतो, तो माझा विठ्ठल आहे. ज्याच्यामुळे शरीरात प्राण चालतात आणि मन नामाकडे वळते, जो शून्याहूनही पलीकडचा आहे, तो माझा विठ्ठल आहे. जो आनंदाचाही परमानंद आहे, ज्ञानाचे ज्ञान आहे आणि सर्वांच्या शरीरातील शुद्ध आत्मा आहे, तो माझा विठ्ठल आहे. चोखामेळा म्हणतात, जो सर्व विश्वाच्या मुळाचे मूळ कारण आहे, तो विठ्ठलच माझ्या भक्तीचे अंतिम फळ आहे.
॥ अभंग २९ ॥ अभंग रचना
श्रीमुख चांगले कांसे पितांबर । वैजयंती हार रूळे कंठी ॥१॥
तो माझ्या जीवीचा जिवलग सांवळा । भेटवा हो डोळां संतजन ॥२॥
बहुतांचे धावणें केलें नानापरी । पुराणें ही थोरी वानिताती ॥३॥
चोखा म्हणे वेदशास्त्रांसी जो साक्षी । तोचि आम्हा रक्षी नानापरी ॥४॥
ज्याचे मुख अतिशय सुंदर आहे, कंबरेला पितांबर आहे आणि गळ्यात वैजयंती हार शोभत आहे, तो माझ्या जिवाचा जिवलग असलेला सावळा विठ्ठल मला डोळे भरून पाहायचा आहे; हे संतजनहो, मला त्याची भेट घडवून आणा. त्याने आपल्या अनेक भक्तांसाठी अनेक प्रकारे धाव घेतली आहे, त्याची ही थोरवी सर्व पुराणे गातात. चोखामेळा म्हणतात, जो सर्व वेद आणि शास्त्रांचा मुख्य साक्षीदार आहे, तोच विठ्ठल आमचे सर्व संकटांतून रक्षण करतो.
॥ अभंग ३० ॥ अभंग रचना
श्रीमुखाची शोभा कस्तुरी मळवट । उभा असे नीट विटेवरी ॥१॥
कर दोनीं कटीं कुंडल झळकती । तेज हे फांकती दशदिशा ॥२॥
वैजयंती माळा चंदनाची उटी । टिळक लल्लाटीं कस्तुरीचा ॥३॥
चोखा म्हणे माझ्या जीवींचा जीवनु । पाहतां तनु मनु भुलोनी जाय ॥४
विठ्ठलाच्या सुंदर मुखावर कस्तुरीचा मळवट लावलेला असून तो विटेवर अगदी नीट उभा आहे. कंबरेवर दोन्ही हात ठेवले असून कानात कुंडले चमकत आहेत; त्याच्या या रूपातून दहाही दिशांना तेज फाकत आहे. गळ्यात वैजयंती माळ, अंगाला चंदनाची उटी आणि कपाळावर (लल्लाटी) कस्तुरीचा टिळा शोभत आहे. चोखामेळा म्हणतात, हा विठ्ठल माझ्या जिवाचा जीव आहे, त्याचे हे रूप पाहिल्यावर माझे शरीर आणि मन (तनु-मनु) स्वतःला पूर्णपणे विसरून जाते.
॥ अभंग ३१ ॥ अभंग रचना
अवघी पंढरी भुवैकुंठ नगरी । नांदतसे हरी सर्वकाळ ॥१॥
चतुर्भुज मूर्ति शंख चक्र करीं । पीतांबरधारी श्यामवर्ण ॥२॥
श्रीमुख शोभलें किरीट कुंडलें । तेंचि मिरवले चंद्र सूर्य ॥३॥
पितांबरी कांसे सोनसळा विराजे । सर्वांगी साजे चंदनउटी ॥४॥
मिरवलें कर दोनीं कटावरी । ध्यान ते त्रिपुरारि ध्यात असे ॥५॥
सनकादिक भक्त पुंडलिक मुनी । सुखसमाधानी सर्वकाळ ॥६॥
आनंदाचा कंद उभा विटेवरी । चोखा परोपरी नाचतसे ॥७॥
संपूर्ण पंढरी नगरी ही पृथ्वीवरील साक्षात वैकुंठ आहे, जिथे श्रीहरी सर्वकाळ आनंदाने राहतो. त्याची मूर्ती चार हातांची (चतुर्भुज) असून हातांत शंख-चक्र आहेत आणि तो श्यामवर्णाचा देव पितांबर नेसलेला आहे. त्याच्या सुंदर मुखावर मुकुट आणि कुंडले अशी शोभत आहेत, जणू काही चंद्र आणि सूर्यच चमकत आहेत. कंबरेला सोन्यासारखा चमकणारा पितांबर असून सर्वांगाला चंदनाची उटी शोभत आहे. कंबरेवर दोन्ही हात ठेवून उभा असलेल्या विठ्ठलाच्या या रूपाचे ध्यान साक्षात भगवान शंकर (त्रिपुरारी) करतात. सनकादिक भक्त आणि पुंडलिक मुनी येथे सर्वकाळ सुख-समाधानात राहतात. चोखामेळा म्हणतात, असा हा आनंदाचा कंद विटेवर उभा असून, मी त्याच्या दारात विविध प्रकारे आनंदाने नाचत आहे.
॥ अभंग ३२ ॥ अभंग रचना
३२इनामाची भरली पेठ । भू वैकुंठ पंढरी ॥१॥
चंद्रभागा वाळवंट । संत घनदाट नाचती ॥२॥
टाळ मृदंग मोहरी । वैष्णव गजरीं आनंदें ॥३॥
चोखा जातो लोटांगणी । घेत पायवणी संतांची ॥४॥
पृथ्वीवरील वैकुंठ असलेली पंढरी ही जणू ईश्वराच्या कृपेच्या इनामाची भरलेली मोठी पेठ (बाजार) आहे. चंद्रभागेच्या वाळवंटात संतांचा मोठा समुदाय गोळा झाला असून ते आनंदाने नाचत आहेत. तिथे टाळ, मृदंग आणि मोहरी (वाद्य) वाजत असून वैष्णव भक्त मोठ्या आनंदाने देवाचा गजर करत आहेत. चोखामेळा म्हणतात, मी त्या वाळवंटात संतांना साष्टांग लोटांगण घालतो आणि त्यांच्या चरणांचे पवित्र तीर्थ (पायवणी) मस्तकी लावतो.
॥ अभंग ३३ ॥ अभंग रचना
जाणतें असोनी नेणतें पैं झालें । सुखाला पावलें भक्तांचिया ॥१॥
कैसा हा नवलाव सुखाचा पहा हो । न कळे ज्याची माव ब्रम्हादिकां ॥२॥
तो हरी समर्थ पंढरीये उभा । त्रैलोक्याची शोभा शोभतसे ॥३॥
चोखा म्हणे आमुचें दिनाचे माहेर । तें पंढरपूर भीमातटीं ॥४॥
जो सर्व जगाचा ज्ञाता (जाणता) आहे, तो भक्तांच्या प्रेमापोटी लहान बाळासारखा अज्ञानी (नेणता) झाला असून, भक्तांच्या सुखातच सुखी झाला आहे. सुखाचा हा कसा अद्भूत चमत्कार (नवलाव) आहे पाहा, ज्या देवाची माया (माव) ब्रह्मासारख्या देवांनाही समजत नाही, तो हा देव आहे. तो समर्थ श्रीहरी पंढरपुरात उभा असून, तो तिन्ही लोकांचे मुख्य सौंदर्य (शोभा) वाटत आहे. चोखामेळा म्हणतात, भीमा नदीच्या तीरावर असलेले हे पंढरपूर आम्हा गरिबांचे (दीनांचे) खरे माहेरघर आहे.
॥ अभंग ३४ ॥ अभंग रचना
टाळी वाजवावी गुढी उभारावी । वाट हे चालावी पंढरीची ॥१॥
पंढरीचा हाट कउलांची पेठ । मिळाले चतुष्ट वारकरी ॥२॥
पताकांचे भार मिळाले अपार । होतो जय जयकार भीमातीरीं ॥३॥
हरिनाम गर्जतां भय नाहीं चिंता । ऐसे बोले गीता भागवत ॥४॥
खट नट यावें शुद्ध होउनी जावें । दवंडी पिटी भावें चोखामेळा ॥५॥
हाताने टाळी वाजवून आणि भक्तीची गुढी उभारून प्रत्येकाने पंढरीची वाट धरली पाहिजे. पंढरीच्या या बाजारात (हाट) चारही बाजूंचे वारकरी एकत्र गोळा झाले आहेत. तिथे अपार भक्तांच्या पताकांचे भार एकत्र आले असून भीमा नदीच्या तीरावर देवाचा मोठा जयजयकार होत आहे. मुखाने हरीनामाचा गजर केल्यास मनामध्ये कोणतेही भय किंवा चिंता उरत नाही, असे साक्षात गीता आणि भागवत ग्रंथ सांगतात. चोखामेळा मोठ्या भावाने दवंडी पिटून सांगतात की— जगातले जे कोणी खट नट (पापी किंवा कपटी) असतील, त्यांनीही येथे यावे; विठ्ठलाच्या दर्शनाने ते पूर्णपणे शुद्ध होऊन जातील.
॥ अभंग ३५ ॥ अभंग रचना
न करी आळस जाय पंढरीसी । अवघी सुखराशि तेथें आहे ॥१॥
पहातां भिंवरा करी एक स्नान । घाली लोटांगण पुंडलिका ॥२॥
कान धरोनी सुखें नाचा महाद्वारीं । तयां सुखासरी दुजी नाहीं ॥३॥
पाहातां श्रीमुख हरे ताहान भूक । चोखा म्हणे सुख विठूपायीं ॥४॥
माणसा, तू आळस न करता पंढरपूरची वारी कर; कारण सर्व सुखांचा साठा तिथेच आहे. पंढरीत गेल्यावर भीमा नदीत (चंद्रभागेत) एक स्नान कर आणि भक्त पुंडलिकाच्या चरणी लोटांगण घाल. विठ्ठलाच्या महाद्वारात जाऊन आनंदाने कान धरून नाचा; त्या सुखाची बरोबरी (सुखासरी) करू शकेल असे दुसरे कोणतेही सुख जगात नाही. विठ्ठलाचे ते सुंदर मुख पाहिले की माणसाची तहान-भूक पूर्णपणे हरवून जाते; चोखामेळा म्हणतात, खरे सुख केवळ विठ्ठलाच्या चरणांशीच आहे.
॥ अभंग ३६ ॥ अभंग रचना
पंढरीचें सुख नाहीं त्रिभुवनीं । प्रत्यक्ष चक्रपाणी उभा असे ॥१॥
त्रिभुवनीं समर्थ ऐसें पैं तीर्थ । दक्षिणमुख वाहात चंद्रभागा ॥२॥
सकळ संतांचा मुगुटमणि देखा । पुंडलीक सखा आहे जेथें ॥३॥
चोखा म्हणे तेथें सुखाची मिराशी । भोळ्या भाविकासी अखंडित ॥४॥
पंढरपूरचे जे सुख आहे ते तिन्ही लोकांत कुठेही नाही; कारण तिथे प्रत्यक्ष भगवान विष्णू (चक्रपाणी) विटेवर उभा आहे. तिन्ही लोकांत अत्यंत समर्थ असणारे हे तीर्थ असून, तिथे चंद्रभागा नदी दक्षिण दिशेला वाहत आहे. सर्व संतांचा मुकुटमणी असलेला विठ्ठलाचा लाडका सखा पुंडलिक जिथे राहतो, ते हे ठिकाण आहे. चोखामेळा म्हणतात, त्या पंढरीत भोळ्या-भाबड्या भाविक भक्तांना अखंड सुखाचा वारसा (मिराशी) मिळतो.
॥ अभंग ३७ ॥ अभंग रचना
पुंडलिकें सूख दाखविलें लोकां । विठ्ठल नाम नौका तरावया ॥१॥
जाय पंढरीसी जाय पंढरीसी । पाहे विठोबासी डोळेभरी ॥२॥
अवघा पर्वकाळ तयाचिये पायीं । नको आणिके ठायीं जाउ वाया ॥३॥
चोखा म्हणे ऐसा लाभ बांधा गांठीं । जावोनिया मिठी पायीं घाला ॥४॥
भक्त पुंडलिकाने या संसारातून लोकांना सहज तरून जाण्यासाठी 'विठ्ठल नाम' नावाची मोठी नौका दिली असून जगाला खरे सुख दाखवले आहे. म्हणून तुम्ही पंढरीला जा आणि त्या विठोबाला डोळे भरून पाहा. सर्व पवित्र काळ (पर्वकाळ) विठ्ठलाच्या चरणांशीच आहे, म्हणून इतर ठिकाणी आपले आयुष्य व्यर्थ घालवू नका. चोखामेळा म्हणतात, भक्तीचा असा मोठा लाभ आपल्या आयुष्याच्या गाठीशी बांधा आणि थेट पंढरीत जाऊन विठ्ठलाच्या पायांना घट्ट मिठी मारा.
॥ अभंग ३८ ॥ अभंग रचना
बहुत हिंडलो देश देशांतर । परी मन नाहीं स्थिर झालें कोठें ॥१॥
बहुत तीर्थें फिरोनियां आलों । मनासवें झालों वेडगळची ॥२॥
बहुत प्रतिमा ऐकिल्या पाहिल्या । मनाच्या राहिल्या वेरझारा ॥३॥
चोखा म्हणे पाहतां पंढरी भूवैकुंठ । मनाचे हे कष्ट दूर गेले ॥४॥
मी अनेक देश आणि परदेश हिंडून आलो, पण माझे मन कुठेही स्थिर झाले नाही. मी अनेक तीर्थक्षेत्रे फिरून आलो, पण मनाने मला केवळ वेड्यासारखे फिरवले. मी देवाच्या अनेक मूर्ती (प्रतिमा) पाहिल्या आणि त्यांच्या गोष्टी ऐकल्या, पण माझ्या मनाच्या फेऱ्या (येरझारा) काही संपल्या नाहीत. चोखामेळा म्हणतात, पण जेव्हा मी पृथ्वीवरील वैकुंठ असलेली पंढरी पाहिली, तेव्हा माझ्या मनाचे सर्व कष्ट आणि चिंता कायमच्या दूर निघून गेल्या.
॥ अभंग ३९ ॥ अभंग रचना
विठ्ठल विठ्ठल गजरीं । अवघी दुमदुमली पंढरी ॥१॥
होतो नामाचा गजर । दिंडया पताकांचा भार ॥२॥
निवृत्ती ज्ञानदेव सोपान । अपार वैष्णव ते जाण ॥३॥
हरीकीर्तनाची दाटी । तेथें चोखा घाली मिठी ॥४॥
'विठ्ठल विठ्ठल' या नामाच्या मोठ्या गजनाने संपूर्ण पंढरी नगरी दुमदुमून गेली आहे. तिथे देवाच्या नावाचा जयजयकार होत असून भक्तांच्या दिंड्या आणि पताकांचे भार दिसत आहेत. संत निवृत्तीनाथ, ज्ञानदेव, सोपानदेव आणि त्यांच्यासोबत अपार वैष्णव भक्त आले आहेत. त्या पंढरीत जिथे हरीकीर्तनाची मोठी गर्दी (दाटी) झाली आहे, तिथे मी (चोखा) विठ्ठलाच्या चरणांवर प्रेमाची मिठी घालत आहे.
॥ अभंग ४० ॥ अभंग रचना
वैकुंठ पंढरी भिंवरेचे तीरीं । प्रत्यक्ष श्रीहरी उभा तेथें ॥१॥
रूप हें सांवळें गोड तें गोजिरें । धाणि न पुरे पाहतां जया ॥२॥
कांसे सोनसळा नेसला पिंवळा । वैजयंती माळा गळां शोभे ॥३॥
चोखा म्हणे ऐसें सगुण हें ध्यान । विटे समचरण ठेवियेले ॥४॥
भीमा नदीच्या तीरावर साक्षात वैकुंठ असलेली पंढरी आहे, जिथे प्रत्यक्ष श्रीहरी भक्तांसाठी उभा आहे. त्याचे ते सावळे, गोड आणि गोजिरे रूप इतके सुंदर आहे की, त्याला कितीही पाहिले तरी मनाची तृप्ती (धाणि) होत नाही. कंबरेला सोन्यासारखा चमकणारा पिवळा पितांबर आणि गळ्यात सुंदर वैजयंती माळ शोभत आहे. चोखामेळा म्हणतात, विठ्ठलाचे हे सगुण रूप असून, त्याने आपले दोन्ही पाय विटेवर सम ठेवून भक्तांना दर्शन दिले आहे.
॥ अभंग ४१ ॥ अभंग रचना
सुखाची सुखराशि पंढरीसी आहे । जावोनियां पाहे अरे जना ॥१॥
अवघाचि लाभ होईल तेथींचा । न बोलावे वाचा मौनावली ॥२॥
अवघिया उद्धार एकाचि दरूशनें । भुक्तिमुक्ति केणें मिळे फुका ॥३॥
प्रत्यक्ष चंद्रभागा अमृतमय साचार । जडजीवा उद्धार पहातां दृष्टी ॥४॥
चोखा म्हणे आनंदें नाचा महाद्वारीं । वाचे हरि हरि म्हणे मुखें ॥५॥
हे माणसा, सर्व सुखांचा मोठा साठा (सुखराशी) पंढरपुरात आहे, तू तिथे जाऊन स्वतः डोळ्यांनी पाहा. तिथे गेल्यावर तुला जीवनाचा संपूर्ण लाभ होईल; तो आनंद एवढा मोठा आहे की माणसाची वाणी थक्क होऊन मौन पाळते. विठ्ठलाच्या केवळ एका दर्शनाने सर्व जगाचा उद्धार होतो आणि भोग अन् मोक्षाचे धन (केणे) अगदी मोफत (फुका) मिळते. तिथली चंद्रभागा नदी साक्षात अमृतासारखी पवित्र असून, तिच्याकडे केवळ पाहिल्याने अज्ञानी जीवांचा उद्धार होतो. चोखामेळा म्हणतात, म्हणून विठ्ठलाच्या महाद्वारात मोठ्या आनंदाने नाचा आणि मुखाने 'हरी हरी' असा गजर करा.
॥ अभंग ४२ ॥ अभंग रचना
शुद्ध चोखामेळा । करी नामाचा सोहळा ॥१॥
यातीहीन मी महार । पूर्वी निळाचा अवतार ॥२॥
कृष्णनिंदा घडली होती । म्हणोनि महार जन्म प्राप्ती ॥३॥
चोखा म्हणे विटाळ । आम्हां पूर्वींचें हें फळ ॥४॥
मी (चोखामेळा) अंतःकरणाने पूर्णपणे शुद्ध होऊन भगवंताच्या नावाचा सोहळा करत आहे. जरी मी जातीने हीन (महार) असलो, तरी मी पूर्वजन्मी देवाचा निळा नावाचा भक्त (अवतार) होतो. पूर्वजन्मात माझ्याकडून अनपेक्षितपणे कृष्णनिंदा घडली होती, म्हणूनच मला या जन्मात महार जातीचा जन्म मिळाला आहे. चोखामेळा म्हणतात, समाजात आम्हाला जो विटाळ किंवा हीन वागणूक मिळते, ते आमच्या पूर्वकर्माचेच फळ आहे; पण भगवंताच्या भक्तीने मी शुद्ध आहे.
॥ अभंग ४३ ॥ अभंग रचना
नेणते तयासी नेणता लहान । थोरा थोरपणें दिसे बरा ॥१॥
पावा वाहे वेणु खांदिया कांबळा । रूळताती गळां गुंजहार ॥२॥
मुखीं दहींभात कवळ काल्याचें । उष्टें गोपाळांचे खाय सुखें ॥३॥
चोखा म्हणे ऐसा वैकुंठींचा हरी । गोपाळा गजरीं काला वांटी ॥४॥
हा कृष्ण (विठ्ठल) लहान अज्ञानी मुलांसोबत स्वतः लहान मूल बनतो आणि मोठ्या माणसांसोबत त्याच्या थोरपणाने मोठा दिसतो. तो हाताने पावा (बासरी) वाजवतो, खांद्यावर घोंगडी (कांबळा) धरतो आणि त्याच्या गळ्यात गुंजांची माळ शोभत आहे. तो मुखाने दहीभाताचा काल्याचा घास घेतो आणि आपल्या गोपाळांचे उष्टे अन्नही मोठ्या सुखाने खातो. चोखामेळा म्हणतात, असा हा वैकुंठाचा स्वामी श्रीहरी गोपाळांच्या मेळ्यात आनंदाने गोपाळकाला वाटत आहे.
॥ अभंग ४४ ॥ अभंग रचना
आम्हां आनंद झाला आम्हां आनंद झाला । देवोचि देखिला देहामाजी ॥१॥
देखणें ऊडालें पाहणें लपालें । देवे नवल केलें देहामाजी ॥२॥
मागें पुढें देव रिता ठाव कोठें । ह्रदयीं भेटें देहीं देवो ॥३॥
चोखा म्हणे देव देखिला पंढरी । उभा भीमातीरीं विटेवरी ॥४॥
आज आमच्या मनाला परम आनंद झाला आहे, कारण आम्ही आमच्या स्वतःच्या शरीरातच (आत्मरूपात) देवाला पाहिले आहे. देवाने शरीराच्या आत असा काही चमत्कार (नवल) केला की, माझे बाह्य जग पाहणे पूर्णपणे थांबले (लपाले). आता माझ्या मागे, पुढे सर्वत्र केवळ देवच भरलेला आहे; कुठेही रिकामी जागा नाही. माझ्या हृदयात आणि संपूर्ण शरीरात देव भेटला आहे. चोखामेळा म्हणतात, जो देव पंढरपुरात भीमा नदीच्या तीरावर विटेवर उभा आहे, तोच मी माझ्या अंतरात पाहिला आहे.
॥ अभंग ४५ ॥ अभंग रचना
कर्मातें वाळिलें धर्मातें वाळिलें । सर्व हारपलें जेथिचें तेथें ॥१॥
विधीतें वाळिलें निषेधा गिळिलें । सर्व हारपले जेथिंचें तेथें ॥२॥
वेदातें वाळीलें । शास्त्रातें वाळीलें । सर्व हारपलें जेथिचें तेथें ॥३॥
चोखा म्हणे माझा संदेह फिटला । देहीच भेटला देव आम्हां ॥४॥
विठ्ठलाच्या भक्तीमध्ये मी सर्व कर्मे आणि कर्मकांडाचे धर्म बाजूला सोडले (वाळिले) आहेत; माझे जुने सांसारिक विचार जेथल्या तेथेच नष्ट झाले. शास्त्राचे नियम (विधी) मी बाजूला केले आणि वाईट गोष्टींचा (निषेधाचा) मी अंत केला; सर्व भेद नष्ट झाले आहेत. मी केवळ वेदांचे किंवा शास्त्रांचे कोरडे पाठांतर बाजूला सारले; कारण विठ्ठलाच्या प्रेमात सर्व काही विरघळून गेले आहे. चोखामेळा म्हणतात, माझ्या मनातील सर्व संशय (संदेह) आता कायमचा मिटला आहे, कारण मला माझ्या शरीरातच प्रत्यक्ष देव भेटला आहे.
॥ अभंग ४६ ॥ अभंग रचना
देवा नाहीं रूप देवा नाहीं नाम । देव हा निष्काम सर्वांठाई ॥१॥
निर्गुणीं सगुण सगुणीं निर्गुण । दोहींचें कारण तेच ठाई ॥२॥
चोखा म्हणे पाहतां पाहणें लपावे । ह्रदयीं बिंबले ह्रदयचि ॥३॥
मुळात देवाला कोणतेही विशिष्ट रूप किंवा नाव नाही; तो पूर्णपणे इच्छारहित (निष्काम) असून सर्व प्राण्यांमध्ये भरलेला आहे. तो निर्गुणात सगुण रूपात प्रकट होतो आणि सगुणातही निर्गुण रूपाने वास करतो; या दोन्ही अवस्थांचे मूळ कारण तो एकच आहे. चोखामेळा म्हणतात, त्याचे हे रूप पाहताना माणसाचे वेगळे पाहणेच संपून जाते (द्वैत संपते) आणि त्याचे हृदय देवाच्या हृदयात पूर्णपणे बिंबून एकरूप होते.
॥ अभंग ४७ ॥ अभंग रचना
अखंड माझी सर्व जोडी । नामोच्चार घडोघडी । आतां न पडे सांकडीं पडो कबाडी वाया दु:खाचिया ॥१॥
हाचि मानिला निर्धार । आतां न करी वाउगा विचार । वायां काय बा करकर । धरोनी धीर बैसलों ॥२॥
धरणें घेऊनि तुमचे द्वारीं । बैसेन उगाच मी गा हरी । कांही न करीं भरोवरी । नाम हरी गाईन ॥३॥
तुमची लाज तुम्हांसी । आपुलिया थोरपणासी । ब्रीद बांधिलें चरणासी । तें चोख्यासी दाखवीं ॥४॥
माझ्या आयुष्याची अखंड कमाई (जोडी) हीच आहे की, माझ्या मुखातून प्रत्येक क्षणी विठ्ठलाच्या नावाचा उच्चार व्हावा; आता मला संसाराचे कोणतेही संकट (सांकडे) पडणार नाही, दुःखाचे कितीही कष्ट (कबाडी) आले तरी ते व्यर्थ ठरतील. मी माझ्या मनात हाच दृढ निश्चय केला आहे, आता मी कोणताही फालतू विचार करणार नाही; संसाराची व्यर्थ कटकट (करकर) न करता मी मनामध्ये पूर्ण धीर धरून बसलो आहे. हे हरी, मी तुझ्या दारात भक्तीचे धरण धरून शांत बसलो आहे; मी जगात दुसरी कोणतीही आशा न करता केवळ तुझे पवित्र नाव गात राहीन. चोखामेळा म्हणतात, हे देवा, भक्तांचे रक्षण करणे ही तुझ्या स्वतःच्या मोठेपणाची आणि इभ्रतीची (लाज) गोष्ट आहे; तू तुझ्या पायात जे भक्तांच्या रक्षणाचे ब्रीद बांधले आहेस, ते या चोख्याला दर्शन देऊन खरे करून दाखव.
॥ अभंग ४८ ॥ अभंग रचना
अगाध हे कीर्ति विठ्ठला तुमची । महिमा आणिकांची काय सांगों ॥१॥
पुराणें भागलीं नेति नेति शब्द । श्रुतीचा अनुवाद खुंटलासे ॥२॥
शेषादिकां जेथें न कळेचि अंत । तेथें ती पतित काय वानूं ॥३॥
चोखा म्हणे माझा नाहीं अधिकार । कैसा हा विचार होईल नेणों ॥४॥
हे विठ्ठला, तुमची कीर्ती अत्यंत अथांग (अगाध) आहे; तुमच्यापुढे मी इतरांचा काय महिमा सांगू? तुमचे पूर्ण वर्णन करता करता सर्व पुराणे थकली आणि त्यांनी 'नेति नेति' (हे ही नव्हे, ते ही नव्हे) असे म्हटले; श्रुतींचे (वेदांचे) बोलणेही तिथे संपले. जिथे हजार तोंडांच्या शेषागारालाही तुमच्या रूपाचा अंत लागला नाही, तिथे माझ्यासारखा पापी (पतित) माणूस तुमचे काय वर्णन करणार? चोखामेळा म्हणतात, तुमचे गुणगान गाण्याचा माझा कोणताही मोठा अधिकार नाही; माझा उद्धार कसा होईल, हे तो विठ्ठलच जाणे.
॥ अभंग ४९ ॥ अभंग रचना
अधिकार माझा निवेदन पाई । तुम्ही तो गोसावी जाणतसां ॥१॥
अवघ्या वर्णा माजी हीन केली जाती । विटाळ विटाळ म्हणती क्षणोक्षणीं ॥२॥
कोणीही अंगिकार न करिती माझा । दूर हो जा अवघे म्हणती ॥३॥
चोखा म्हणे तुम्ही घ्याला पदरीं । तरीच मज हरी सुख होय ॥४॥
माझा एकमेव अधिकार हाच आहे की, मी माझे संपूर्ण जीवन तुमच्या चरणी अर्पण (निवेदन) केले आहे; हे विश्वाच्या स्वामी (गोसावी), तुम्ही ते उत्तम जाणताच. या समाजातील सर्व वर्णांमध्ये माझी जात सर्वात हीन मानली गेली आहे, ज्यामुळे लोक मला क्षणोक्षणी 'विटाळ विटाळ' म्हणून हिणवतात. समाजात कोणीही माझा स्वीकार (अंगिकार) करत नाही; सर्व लोक मला 'माझ्यापासून दूर हो, दूर जा' असेच म्हणतात. चोखामेळा म्हणतात, हे हरी, जर तुम्ही स्वतः मला तुमच्या पदराशी (चरणांशी) जागा दिली, तरच मला या जगात खरे सुख लाभेल.
॥ अभंग ५० ॥ अभंग रचना
अवघॆं मंगळ तुमचें गुणनाम । माझा तो श्रम पाहातां जाये ॥१॥
गोड हें गोजिरें नाम तुमचें देवा । आठव हा द्यावा मजलागीं ॥२॥
या परतें मागणें दुजें नाहीं आतां । पुरवावी अनाथनाथा आळी माझी ॥३॥
चोखा म्हणे देवा होउनी उदार । ठेवा कृपाकर माथां माझ्या ॥४॥
हे देवा, तुमचे नाव आणि गुणगान गाणे अत्यंत शुभ (मंगळ) आहे; त्याकडे पाहिल्यावर माझे संसाराचे सर्व कष्ट (श्रम) दूर निघून जातात. तुमचे हे नाव अतिशय गोड आणि गोजिरे आहे, मला नेहमी तुमच्या या नावाचा आठव (स्मरण) असू द्या, एवढीच प्रार्थना आहे. याशिवाय आता माझे दुसरे कोणतेही मागणे नाही; हे अनाथांच्या नाथा विठ्ठला, तू माझी ही छोटीशी हट्टवजा विनंती (आळी) पूर्ण कर. चोखामेळा म्हणतात, हे देवा, तू मोठे मनाचे (उदार) होऊन तुझा कृपेचा हात (कृपाकर) माझ्या डोक्यावर ठेव.
॥ अभंग ५१ ॥ अभंग रचना
असेंच करणें होतें तुला । तरी का जन्म दिला मला ॥१॥
जन्म देवोनी सांडिलें । कांहो निष्ठुर मन केलें ॥२॥
कोठें गेला माझे वेळीं । केलें कोणाचें सांभाळी ॥३॥
चोखा म्हणे देवा । नको मोकलूं केशवा ॥४॥
या अभंगात चोखामेळा देवावर प्रेमाचा राग धरून म्हणतात— हे देवा, जर तुला माझ्याकडे असे दुर्लक्ष करायचे होते, तर मग तू मला या जगात जन्मच का दिलास? मला या हीन जातीत जन्म देऊन तू मला संसारात एकटे सोडून दिलेस; तू तुझे मन माझ्यासाठी एवढे निष्ठूर का केलेस? माझ्या संकटाच्या वेळी तू कुठे गेला होतास? तू इतर कोणाचे रक्षण करण्यात मग्न होतास? चोखामेळा म्हणतात, हे केशवा, हे देवा, आता मला तुझ्यापासून दूर करू नकोस (मोकलूं नकोस), मला सांभाळून घे.
॥ अभंग ५२ ॥ अभंग रचना
अहो पंढरीराया विनवितों तुज । अखंड संतरज लागो मज ॥१॥
नामाची आवडी उच्चार हा कंठी । करी कृपा दृष्टी मजवरी ॥२॥
पंगतीचे शेष उच्छिष्ट प्रसाद । तेणें सर्व बाध हरे माझा ॥३॥
चोखा म्हणे माझा हाचि नवस । पुरवी सावकाश देवराया ॥४॥
हे पंढरीच्या राजा विठ्ठला, मी तुला एवढीच विनंती करतो की, मला तुमच्या संतांच्या चरणांची धूळ (संतरज) अखंड मिळत राहो. माझ्या कंठामध्ये नेहमी तुमच्या नामाची आवड असू दे आणि तुमची कृपादृष्टी नेहमी माझ्यावर राहू दे. संतांच्या पंगतीतील उरलेले अन्न (प्रसाद) मला मिळो, ज्याच्या सेवनाने माझ्या मनातील सर्व संकटे आणि पाप नष्ट होतील. चोखामेळा म्हणतात, माझा हाच मनापासूनचा नवस आहे; हे देवराया विठ्ठला, तू तो हळूहळू पूर्ण कर.
॥ अभंग ५३ ॥ अभंग रचना
अहो करुणाकरा रुक्मिणीच्या वरा । उदारा धीरा पांडुरंगा ॥१॥
काय म्यां पामरें वानावें जाणावें । न कळे कैसें गावें नाम तुमचें ॥२॥
विध अविध कोणता प्रकार । न नेणों कळे साचार मजलागीं ॥३॥
चोखा म्हणे मज कांहींच न कळे । उगाचि मी लोळे महाद्वारीं ॥४॥
हे दयेचे सागर (करुणाकरा), रुक्मिणीच्या पती, अत्यंत उदार आणि गंभीर असणाऱ्या पांडुरंगा! माझ्यासारख्या पामर (सामान्य) माणसाने तुमचे काय वर्णन करावे आणि तुमच्याबद्दल काय जाणावे? तुमचे नाम कसे गावे हेच मला समजत नाही. भक्तीचा चांगला प्रकार (विधी) कोणता आणि वाईट (अविधी) कोणता, यातले मला काहीही खरे कळून येत नाही. चोखामेळा म्हणतात, मला ज्ञानाच्या गोष्टींमधले काहीच समजत नाही, म्हणूनच मी कोणतीही अपेक्षा न ठेवता तुझ्या महाद्वारात येऊन लोळण घेत आहे.
॥ अभंग ५४ ॥ अभंग रचना
अहो पतित पावना पंढरीच्या राया । भक्त विसाविया मायबापा ॥१॥
धांवे दुडदुडा आपुलिया काजा । येई गरुडध्वजा मायबापा ॥२॥
दाही दिशा उदास तुम्हांविण झाल्या । न करीं पांगिला दुजीयासी ॥३॥
चोखा म्हणे मज दावीं आतां वाट । मग मी बोभाट न करीं कांही ॥४॥
हे पाप्यांना पावन करणाऱ्या पंढरीच्या राजा, सर्व भक्तांना विश्रांती देणाऱ्या माझ्या मायबापा! तू माझ्या कामासाठी (भक्तीसाठी) धावत-पळत (दुडदुडा) ये; हे गरुडध्वजा विठ्ठला, तू लवकर ये. तुमच्याशिवाय मला या जगात दहाही दिशा अत्यंत उदास वाटत आहेत; मला इतर कोणाचाही आळस किंवा आधार (पांगिला) दाखवू नकोस. चोखामेळा म्हणतात, तू आता मला परमार्थाची खरी वाट दाखव, मग मी जगात दुसरी कोणतीही तक्रार (बोभाट) करणार नाही.
॥ अभंग ५५ ॥ अभंग रचना
आतां नकां भरोवरी । तूं तों उदार श्रीहरी ॥१॥
शरणांगता पायापाशीं । अहर्निशी राखावें ॥२॥
ब्रीद गाजे चराचरीं । कृपाळु हरि दीनांचा ॥३॥
चोखा म्हणे भरंवसा । दृढ सरसा मानला ॥४॥
हे श्रीहरी, तू तर अत्यंत उदार आहेस, आता माझ्या भक्तीची आणखी परीक्षा घेऊ नकोस. जे भक्त तुझ्या चरणांना शरण आले आहेत, त्यांचे तू रात्रंदिवस (अहर्निशी) रक्षण केले पाहिजे. तू गरिबांवर दया करणारा कृपाळू हरी आहेस, हे तुझे वचन (ब्रीद) सर्व चराचर जगात गाजत आहे. चोखामेळा म्हणतात, मला तुझ्या या वचनावर पूर्ण आणि दृढ भरवसा आहे.
॥ अभंग ५६ ॥ अभंग रचना
आतां कासया हा दाखवितां खेळ । म्यां तंव सकळ जाणितला ॥१॥
जेथें ब्रम्हादिक वेडे पिसे झाले । न कळे वहिलें तयांलागी ॥२॥
कोणासी हा पार न कळे तुमचा । काय बोलों वाचा कीर्ति तुमची ॥३॥
चोखा म्हणे तुमचा अवित हा खेळ । भुललें सकळ ब्रम्हांडचि ॥४॥
हे देवा, तू आता मला मायेचा हा खोटा खेळ का दाखवत आहेस? मी तर या संसाराचे खरे स्वरूप पूर्णपणे जाणून घेतले आहे. ज्या मायेच्या खेळात ब्रह्मासारखे मोठे देवही वेडेपिसे झाले आणि ज्यांना देवाचे मर्म सहजासहजी कळाले नाही, तो हा खेळ आहे. तुमच्या स्वरूपाचा अंत कोणालाही लागत नाही, मग माझ्या वाणीने मी तुमची कीर्ती काय सांगावी? चोखामेळा म्हणतात, तुमचा हा जगाचा खेळ इतका अद्भूत आहे की, त्याला पाहून संपूर्ण ब्रह्मांडच भुलून गेले आहे.
॥ अभंग ५७ ॥ अभंग रचना
आतां कणकण न करी वाउगी । होणार तें जगीं होउनी गेलें ॥१॥
दारीं परवरी झालोसे पोसणा । तुम्हांसी करुणा न यू कांहीं ॥२॥
होयाचें ते झालें असो कां उदास । धरोनिया आस राहों सुखी ॥३॥
चोखा म्हणे मज हेंचि बरें दिसे । न लावीं पिसें जीवा कांही ॥४॥
आता मी मनामध्ये कोणतीही व्यर्थ काळजी (कणकण) करणार नाही; कारण या जगात जे काही घडणार होते, ते घडून गेले आहे. मी तुमच्या दारात तुमचा आश्रित (पोसणा) म्हणून राहिलो आहे, तरीही तुम्हाला माझी अजिबात दया येत नाही का? जे व्हायचे होते ते झाले, आता मी संसाराविषयी उदास राहून केवळ तुमच्याच चरणांची आशा धरून सुखात राहीन. चोखामेळा म्हणतात, मला आता हाच मार्ग सर्वात चांगला वाटतो; माझ्या जीवाला विनाकारण जगाचा छंद (पिसें) लावू नकोस.
॥ अभंग ५८ ॥ अभंग रचना
आतां याचा अर्थ (संग) पुरे पुरे देवा । येऊं द्या कनवाळा तुम्हांलागी ॥१॥
गुंतलोंसे काढा यांतोनी बाहेरी । माझें तो हरि कांही न चाले ॥२॥
वारंवार करुणा करितों देवराया । कां न ये कनवाळा तुम्हां लागीं ॥३॥
चोखा म्हणे आतां न करा उदास । पुरवावी आस मायबापा ॥४॥
हे देवा, आता मला या संसाराचा संग नकोसा झाला आहे, तो आता पुरे कर; तुला आता तरी माझी दया येऊ दे. मी या प्रपंचाच्या जाळ्यात पूर्णपणे गुंतलो आहे, मला यातून बाहेर काढ; कारण हे हरी, तुझ्याशिवाय माझे इथे काहीही चालत नाही. हे देवराया, मैं तुला वारंवार आळवून विनंती (करुणा) करत आहे, तुला माझी दया का येत नाही? चोखामेळा म्हणतात, हे माझ्या मायबापा विठ्ठला, आता माझ्याकडे दुर्लक्ष करू नकोस आणि माझ्या मनातील दर्शनाची आस पूर्ण कर.
॥ अभंग ५९ ॥ अभंग रचना
आतां कोठवरी । भीड तुमची धरूं हरि ॥१॥
दार राखीत बैंसलों । तुम्ही दिसे मोकलिलों ॥२॥
ही नीत नव्हे बरी । तुमची साजे तुम्हा थोरी ॥३॥
चोखा म्हणे काय बोलों । आमुचे आम्ही वायां गेलों ॥४॥
हे हरी, मी आता कुठपर्यंत तुझा हा अबोला सहन करू आणि तुझी वाट पाहू? मी अनेक दिवसांपासून तुझे दार राखून (प्रतीक्षा करत) बसलो आहे, पण तू तर मला पूर्णपणे सोडून दिल्याचे (मोकलिल्याचे) दिसत आहे. देवाची ही वागणूक काही चांगली नाही; गरिबांना सांभाळणे हेच तुमच्या मोठेपणाला (थोरीला) शोभणारे आहे. चोखामेळा म्हणतात, मी आता जास्त काय बोलू? तुझ्या दर्शनाशिवाय आमचे हे मनुष्य जीवन व्यर्थ (वाया) चालले आहे.
॥ अभंग ६० ॥ अभंग रचना
आतां कोठवरी करूं विवंचना । कां हे नारायणा तुम्हां न कळे ॥१॥
सांपडलों जाळीं गुंतलोंसे गळीं । जीव हळहळीं वाऊगाचि ॥२॥
कामक्रोधांचे सांपडलों हातीं । बहुत फजीति होय तेणें ॥३॥
नेणों कैसें दु:ख पर्वतायेवढें । सुख राई पाडें झालें मज ॥४॥
चोखा म्हणे तुमचें नाम न ये वाचे । बहु संकल्पाचें वोझें माथा ॥५॥
हे नारायणा, मी आता माझ्या मनातील दुःख कुठपर्यंत सांगत बसू? माझी ही दयनीय अवस्था तुम्हाला कशी समजत नाही? मी संसाराच्या मायेच्या जाळ्यात आणि कामवासनेच्या गळात असा काही अडकलो आहे की, माझा जीव विनाकारण हळहळत (व्याकुळ होत) आहे. मी काम आणि क्रोधाच्या हातात सापडलो असून, त्यामुळे प्रपंचात माझी मोठी फजिती होत आहे. मला संसारात पर्वताएवढे मोठे दुःख मिळाले आहे आणि सुख मात्र मोहरीच्या दाण्याएवढे (राई पाडे) लहान मिळाले आहे. चोखामेळा म्हणतात, अशा वाईट परिस्थितीत माझ्या मुखात तुमचे नाव येत नाही आणि माझ्या डोक्यावर मात्र संसाराच्या अनेक विचारांचे (संकल्पांचे) मोठे ओझे साठले आहे; मला यातून सोडव.
॥ अभंग ६१ ॥ अभंग रचना
आन साधनें सायास । कांहीं न करीं आयास नामाचाचि उल्हास । ह्रदयीं वास असावा ॥१॥
हेचि मागतसे देवा । हीच माझी भोळी सेवा । पायांसी केशवा । हाचि हेवा मानसीं ॥२॥
जन्म देई संताघरीं । उच्छिष्टाचा अधिकारी । आणिक दुजी थोरी । दारीं परवरी लोळेन ॥३॥
नका मोकलूं दातारा । विनंती माझी अवधारा । अहो रुक्मादेवीवरा । आवरा पसारा चोखा म्हणे ॥४॥
हे देवा, इतर साधनांचे मोठे कष्ट मी करणार नाही; मला फक्त तुझ्या नामाचा आनंद मिळावा आणि तो माझ्या हृदयात नेहमी राहावा. हे केशवा, मी तुझ्याकडे हीच भोळी सेवा आणि तुझ्या चरणांचा ध्यास (हेवा) मागत आहे. मला पुढील जन्म संतांच्या घरी दे, जेणेकरून मला त्यांच्या उष्ट्या प्रसादाचा अधिकार मिळेल; मला दुसरी कोणतीही थोरवी नको, मी तुझ्या दारातच पडून राहीन. चोखामेळा म्हणतात, हे रुक्मिणीच्या पती विठ्ठला, माझी ही विनंती ऐकून घे आणि मला तुझ्यापासून दूर करू नकोस, हा संसाराचा पसारा आता आवरून घे.
॥ अभंग ६२ ॥ अभंग रचना
आपुल्या आपण सांभाळोनी घ्यावें । आहे नाहीं ठावें तुम्हां सर्व ॥१॥
वायांचि करणें लौकिकाचा गोवा । कोठवरी देवा बोलणें हें ॥२॥
अंगा नाहीं आलें तंव तें साहालें । खादलें पचलें तरी तें हित ॥३॥
चोखा म्हणे तुमचें तुम्हासी सांगणें । माझें यांत उणें काय होतें ॥४॥
हे देवा, माझे काय चांगले-वाईट आहे ते सर्व तुला ठाऊक आहे, त्यामुळे तू स्वतःहून मला सांभाळून घेतले पाहिजेस. या जगात व्यर्थ गोष्टींचा पाश (गोवा) कशासाठी ठेवायचा? मी तुझ्याशी आणखी किती बोलणार? जोपर्यंत संकटे अंगावर येत नाहीत, तोपर्यंत ती सहन होतात; पण जे अनुभवातून पचवता येते, तेच खरे हिताचे असते. चोखामेळा म्हणतात, मी तुझेच तुला आठवून सांगत आहे, यात माझे काय उणे (कमी) होणार आहे?
॥ अभंग ६३ ॥ अभंग रचना
आंम्ही कोणावरी सत्ता । करावी बा पंढरीनाथा । होईल साहाता दुजा । तत्त्वता तो सांगा ॥१॥
तूंचि बळिया शिरोमणि । आहेसि या त्रिभुवनीं । देवाधिदेव मुगुटमणि । कींव भाकणें यासाठीं ॥२॥
केला माझा अंगिकार । आतां कां करितां अव्हेर । तुमचा तुम्ही साचार । करा विचार मायबापा ॥३॥
जन्मोजन्मींचा पोसणा । तुमचाचि नारायणा । भाकितों करुणा । आना मना चोखा म्हणे ॥४॥
हे पंढरीनाथा, आम्ही तुझ्याशिवाय दुसऱ्या कोणावर अधिकार गाजवायचा? या जगात आमचा पाठीराखा (साहाता) ठरेल असा दुसरा कोण आहे, ते तूच खरे सांग. तूच या तिन्ही लोकांत सर्वात समर्थ आणि श्रेष्ठ (शिरोमणी) आहेस, सर्व देवांचा देव आणि मुकुटमणी आहेस; म्हणूनच मी तुझ्याकडे दयेची याचना (कींव) करत आहे. तू आधी माझा स्वीकार केलास, मग आता माझा अव्हेर (दुर्लक्ष) का करत आहेस? हे माझ्या मायबापा, तूच याचा विचार कर. चोखामेळा म्हणतात, हे नारायणा, मी जन्मोजन्मी तुझाच आश्रित (पोसणा) आहे; माझी ही करूणा तुझ्या मनात येऊ दे.
॥ अभंग ६४ ॥ अभंग रचना
इतुकेंचि देई रामनान मुखीं । संतांची संगती सेवा सार ॥१॥
निरंतर घोष जयाचे मंदिरीं । तयाचिये घरी सुखे मज ॥२॥
उच्छिष्ट धणिवरी पोटभरी घाये । दुजी नको सोय देवराया ॥३॥
चोखा म्हणे माझी पुरवावी आळी । माय तूं माउली कृपाळु देवा ॥४॥
हे देवा, मला एवढेच दे की माझ्या मुखात नेहमी रामनाम राहो, संतांची संगत आणि त्यांची सेवा हाच माझ्या आयुष्याचा सार बनो. ज्यांच्या घरात अखंड हरीनामाचा गजर (घोष) चालतो, त्यांच्या घरी मला सुखाने राहू दे. संतांच्या उष्ट्या प्रसादाने माझे पोट भरू दे, मला इतर कोणत्याही सुखाची सोय नको. चोखामेळा म्हणतात, हे माझ्या कृपाळू माऊली विठ्ठला, तू माझी ही हट्टवजा विनंती (आळी) पूर्ण कर.
॥ अभंग ६५ ॥ अभंग रचना
करोनियां दया । सांभाळा जी देवराया ॥१॥
मी तो पतीत पतीत । तुमचाचि शरणांगत ॥२॥
लाज येईल तुमचे नांवा । मज उपेक्षितां देवा ॥३॥
आपुलें जतन । करा अभय देवोन ॥४॥
चोखा म्हणे हरि । आतां भीड न धरीं ॥५॥
हे देवराया, माझ्यावर दया करून मला सांभाळून घे. मी अत्यंत पापी (पतित) असलो, तरी शेवटी तुझाच शरणागत आहे. हे देवा, जर तू माझी उपेक्षा केलीस (दुर्लक्ष केलेस), तर तुझ्याच पतितपावन नावाचा संकोच होईल (लाज येईल). तू मला अभय देऊन स्वतःचे मूल म्हणून माझे जतन कर. चोखामेळा म्हणतात, हे हरी, आता माझ्याविषयी मनात कोणताही संकोच (भीड) बाळगू नकोस.
॥ अभंग ६६ ॥ अभंग रचना
कवणावरी आतां देऊं हें दूषण । माझें मज भूषण गोड लागे ॥१॥
गुंतलासे मीन विषयाचें गळीं । तैसा तळमळी जीव माझा ॥२॥
गुंतला हरिण जळाचिया आशा । तो गळां पडे फांसा काळपाश ॥३॥
वारितां वारेना सारितां सारेना । कितीसा उगाणा करूं आतां ॥४॥
चोखा म्हणे ऐसा पडलों प्रवाहीं । बुडतसों डोहीं भवाचिया ॥५॥
मी आता माझ्या दुःखाचे दोष कोणाला देऊ? माझे सुख-दुःख मलाच भोगावे लागणार आहे. ज्याप्रमाणे मासा (मीन) भक्ष्याच्या आमिषाने गळाला लागतो आणि तळमळतो, तसाच माझा जीव या संसाराच्या विषयात तळमळत आहे. मृगजळाच्या (पाण्याच्या) आशेने धावणारा हरीण जसा शिकारीच्या जाळ्यात फसतो, तसा मी काळाच्या पाशात अडकलो आहे. हा संसार आवरू म्हटले तर आवरत नाही आणि दूर सारू म्हटले तर सरत नाही; मी आता याचा किती हिशोब (उगाणा) करू? चोखामेळा म्हणतात, मी या संसाराच्या अशा प्रवाहात पडलो आहे की, मी या प्रपंचाच्या डोहात बुडत चाललो आहे.
॥ अभंग ६७ ॥ अभंग रचना
कशासाठीं तुम्हां शरण रिघावें । आमुचें वारावें सुख दु:ख ॥१॥
आमुचें संचित भोग क्रियामान । तुमचें कारण तुम्हीं जाणा ॥२॥
आमुचा तों येथें खुंटलासे लाग । न दिसे मारग मोकळाचि ॥३॥
चोखा म्हणे काय करूं आतां । तुमची हे सत्ता अनावर ॥४॥
हे देवा, आमचे सुख-दुःख दूर व्हावे म्हणून आम्ही तुला शरण यायचे का? पण आमचे संचित कर्म, भोग आणि क्रिया तर ठरलेलीच आहे; मग तुझे यातील काय कारण आहे ते तूच जाणे. आमचा तर संसातून सुटण्याचा येथे सर्व प्रयत्न (लाग) संपला आहे, आम्हाला कोणताही मोकळा मार्ग दिसत नाही. चोखामेळा म्हणतात, मी आता काय करू? तुझी ही सत्ता अत्यंत अनावर आहे, तिच्यापुढे आमचे काही चालत नाही.
॥ अभंग ६८ ॥ अभंग रचना
कळेल तैसे बोल तुजचि बोलेन । भीड मी न धरीन तुझी कांहीं ॥१॥
काय करूं देवा दाटलों जाचणी । न या चक्रपाणी सोडवण्या ॥२॥
कोठवरी धांवा पोकारूं केशवा । माझा तंव हेवा खुंटलासे ॥३॥
चोखा म्हणे आतां पुरे चाळवण । आमुचें कारण जाणों आम्हीं ॥४॥
हे देवा, मला जसे सुचेल तसे शब्द मी तुझ्याशी बोलेन, आता मी तुझा कोणताही संकोच (भीड) बाळगणार नाही. मी संसाराच्या त्रासाने (जाचणीने) वेढलो गेलो आहे, तरीही हे चक्रपाणी विठ्ठला, तू मला सोडवायला का येत नाहीस? हे केशवा, मी कुठपर्यंत तुला हाका मारत राहू? आता तर माझी शक्ती आणि हट्ट दोन्ही संपले आहेत. चोखामेळा म्हणतात, हे देवा, आता तुझी ही फसवणूक (चाळवण) पुरे कर, आमच्या कर्माचे कारण काय आहे ते आम्ही भोगून घेऊ.
॥ अभंग ६९ ॥ अभंग रचना
काय हें दु:ख किती ह्या यातना । सोडवी नारायणा यांतोनियां ॥१॥
जन्मावें मरावें हेंचि भरोवरी । चौर्‍यांशीची फेरी भोगाभोग ॥२॥
तुम्हांसी करुणा न या माझी देवा । चुकवा हा गोवा संसाराचा ॥३॥
चोखा म्हणे माझा निवारावा शीण । म्हणोनी लोटांगण घाली जीवें ॥४॥
हे नारायणा, संसारात हे काय दुःख आहे आणि या किती यातना आहेत! मला यातून लवकर सोडव. पुन्हा पुन्हा जन्म घेणे आणि मरणे यातच आयुष्य चालले असून, चौऱ्याऐंशी लक्ष योनींचे फेरे आणि त्यांचे भोग भोगावे लागत आहेत. हे देवा, तुला माझी दया कशी येत नाही? हा संसाराचा विळखा (गोवा) एकदाचा चुकवून टाक. चोखामेळा म्हणतात, माझ्या मनाचा हा सर्व थकवा (शीण) दूर व्हावा, म्हणूनच मी मनापासून तुझ्या चरणी लोटांगण घालत आहे.
॥ अभंग ७० ॥ अभंग रचना
काय हें मातेसी बाळें शिकवावें । आपुल्या स्वभावें वोढतसे ॥१॥
तैसाच प्रकार तुमचीये घरीं । ऐसीच निर्धारी आली वाट ॥२॥
तेचि आजी दिसे वोखटें कां झालें । संचिताचें बळें दिसे ऐसें ॥३॥
चोखा म्हणे हा तो तुम्हां नाहीं बोल । आमुचें सखोल कर्म दिसे ॥४॥
लहान मुलाने आपल्या आईला काही शिकवायचे असते का? आई आपल्या उपजत प्रेमाने (स्वभावाने) मुलाला स्वतःकडे ओढून घेतेच. तसाच काहीसा प्रकार तुझ्या दारात आहे, भक्ताची वाट तुझ्याकडेच येऊन थांबते. पण आज माझी परिस्थिती इतकी वाईट (वोखटे) का झाली आहे? हे सर्व माझ्या संचित कर्माच्या बळामुळेच घडत असल्याचे दिसते. चोखामेळा म्हणतात, यात तुझा काहीही दोष (बोल) नाही, आमचे कर्मच फार वाईट आणि गहन (सखोल) दिसत आहे.
॥ अभंग ७१ ॥ अभंग रचना
कांहो केशिराजा दूजे पैं धरितां । हें तों आश्रर्यता वाटे मज ॥१॥
एकासी आसन एकासी वसन । एक तेचि नग्न फिरताती ॥२॥
एकासी कदान्न एकासी मिष्टान्न । एका न मिळे कोरान्न मागतांचि ॥३॥
एकासीं वैभव राज्याची पदवी । एक गांवोगांवीं भीक मागे ॥४॥
हाचि न्याय तुमचें दिसतो कीं घरीं । चोखा म्हणे हरी कर्म माझें ॥५॥
हे केशिराजा, तू लोकांमध्ये असा भेदभाव (दुजेपण) का करतोस? याचे मला मोठे आश्चर्य वाटते. तू कोणाला बसायला सुंदर आसन देतोस, कोणाला उत्तम वस्त्रे (वसन) देतोस, तर काही लोक मात्र कपड्यांशिवाय नग्न फिरत आहेत. कोणाला अत्यंत वाईट अन्न (कदान्न) खावे लागते, कोणाला गोड मिष्टान्न मिळते, तर कोणाला मागूनही साधे सुके अन्न (कोरान्न) मिळत नाही. कोणाला मोठे वैभव आणि राजाची पदवी मिळते, तर कोणी गावागावांत भीक मागत फिरतो. चोखामेळा म्हणतात, हे हरी, तुझ्या घरचा न्याय असा विचित्र का दिसतो? पण शेवटी हे माझ्या कर्माचेच भोग आहेत.
॥ अभंग ७२ ॥ अभंग रचना
कांहीं तरी अभय न मिळे उत्तर । ऐसे कां निष्ठुर झालां तुम्ही ॥१॥
मी तों कळवळोनी मारितसे हांक । तुम्हां पडे धाक कासयाचा ॥२॥
बोलोनी उत्तरें करी समाधान । ऐवढेंचि दान मज द्यावें ॥३॥
चोखा म्हणे माझी पुरवावी आस । न करी उदास माझे माये ॥४॥
तुझ्याकडून मला अभय देणारे कोणतेही उत्तर मिळत नाही, तू इतका निष्ठूर का झाला आहेस? मी तुला मनापासून कळवळून हाक मारत आहे, तुला माझ्या हाकेचा कसला धाक वाटतो आहे? तू माझ्याशी बोलून माझ्या मनाचे समाधान कर, एवढेच दान मला दे. चोखामेळा म्हणतात, हे माझ्या माऊली, माझी ही दर्शनाची आस पूर्ण कर, माझ्याकडे दुर्लक्ष (उदास) करू नकोस.
॥ अभंग ७३ ॥ अभंग रचना
किती धांवाधांवी करावी कोरडी । न कळें कांहीं जोडी हानि लाभ ॥१॥
जे जे करितों तें तें फलकट । वाउगेंचि कष्ट दु:ख भोगी ॥२॥
निवांत बैसोनी नामाचें चिंतन । करूं जातां मन स्थिर नाहीं ॥३॥
दान धर्म करूं तो नाहीं धन पदरीं । जन्माचा भिकारी होउनी ठेलों ॥४॥
चोखा म्हणे ऐसा करंटा मी देवा । काय तुझी सेवा करूं आतां ॥५॥
मी या जगात किती ही कोरडी धावपळ करू? मला परमार्थाची काहीच प्राप्ती (जोडी) किंवा नफा-नुकसान समजत नाही. मी जे काही करायला जातो ते सर्व व्यर्थ (फलकट) ठरते आणि माझ्या वाट्याला केवळ विनाकारण कष्ट अन् दुःख येते. एका जागी शांत बसून तुझ्या नावाचे चिंतन करावे म्हटले, तर माझे मन एका जागी स्थिर होत नाही. कोणाला दानधर्म करावा तर माझ्या पदरात धन नाही; मी या जगात जन्माचा भिकारी होऊन राहिलो आहे. चोखामेळा म्हणतात, हे देवा, असा मी अभागी (करंटा) आहे; मी तुझी सेवा आता कोणत्या मुखाने करू?
॥ अभंग ७४ ॥ अभंग रचना
कोण माझा आतां करील परिहार । तुजवीण डोंगर उतरी कोण ॥१॥
तूं वो माझी माय तूं वो माझी माय । दाखवीं गे पाय झडकरी ॥२॥
बहु कनवळा तुझिया गा पोटीं । आतां नको तुटी करूं देवा ॥३॥
चोखा म्हणे मज घ्यावें पदरांत । ठेवा माझें चित्त तुमचें पायीं ॥४॥
हे देवा, तुझ्याशिवाय आता माझ्या दुःखाचे निवारण (परिहार) कोण करणार? संसाराचा हा एवढा मोठा डोंगर पार पाडण्याची ताकद तुझ्याशिवाय कोणामध्ये आहे? तूच माझी खरी आई आहेस; हे माऊली, तू मला तुझे चरण लवकर दाखव. तुझ्या पोटात भक्तांविषयी अपार दया (कनवळा) आहे, आता आमच्यात दुरावा (तुटी) आणू नकोस. चोखामेळा म्हणतात, तू मला तुझ्या पदरात घे आणि माझे चित्त अखंड तुझ्या चरणांशी स्थिर ठेव.
॥ अभंग ७५ ॥ अभंग रचना
जगामध्यें दिसे बरें की वाईट । ऐसाचि बोभाट करीन देवा ॥१॥
आतां कोठवरी धरावी हे भीड । तुम्हीं तो उघड जाणतसां ॥२॥
ब्रीदाचा तोडर बांधलासे पायीं । त्रिभुवनीं ग्वाही तुमची आहे ॥३॥
चोखा म्हणे जेणें न या उणेपण । तेंचि तें कारण जाणा देवा ॥४॥
हे देवा, तुझ्या दारात जी काही चांगली किंवा वाईट परिस्थिती मला अनुभवायला मिळेल, तिचा मी उघडपणे देवाजवळ पुकार (बोभाट) करीन. मी आता कुठपर्यंत तुझा संकोच बाळगू? तू तर माझ्या मनातले सर्व काही उघडपणे जाणतोस. तू भक्तांचे रक्षण करण्याचे वचन (ब्रीद) देऊन पायात तोडर बांधला आहेस, याची साक्ष संपूर्ण तिन्ही लोकांत दिली जाते. चोखामेळा म्हणतात, हे देवा, तुझ्या मोठेपणाला ज्यामुळे कधीही कमीपणा (उणेपण) येणार नाही, तेच तू माझ्यासाठी करावेस, हे जाण.
॥ अभंग ७६ ॥ अभंग रचना
जनक तूं माझा जननी जगाची । करूणा आमुची कां हो नये ॥१॥
कासया संसार लावियेला पाठीं । पडलीसे तुटी तुमची माझी ॥२॥
जन्म जरा मरण आम्हां सुख दु:ख । पाहासी कौतुक काय देवा ॥३॥
गहिंवरूनी चोखा उभा महाद्वारीं । विनवी जोडूनि करीं विठोबासी ॥४॥
तू माझा पिता आहेस आणि तूच या जगाची माऊली आहेस, मग तुला आमची दया का येत नाही? तू हा संसाराचा त्रास आमच्या पाठीमागे का लावलास, ज्यामुळे तुझ्या आणि माझ्यात दुरावा निर्माण झाला आहे? आम्हाला जन्म, म्हातारपण (जरा), मृत्यू आणि सुख-दुःख भोगावे लागत आहे; हे देवा, तू लांबून उभा राहून हे कौतुक (गंमत) पाहत आहेस का? चोखामेळा अंतःकरण गच्च भरून (गहिंवरून) विठ्ठलाच्या महाद्वारात उभे आहेत आणि हात जोडून विठोबाची विनवणी करत आहेत.
॥ अभंग ७७ ॥ अभंग रचना
जन्मांची वेरझारी । तुम्हांविण कोण वारी । जाचलों संसारी । सोडवण करी देवराया ॥१॥
शरण शरण पंढरीराया । तुम्हां आलों यादवराया । निवारोनियां भया । मज तारा या सागरीं ॥२॥
तुम्हांविण माझें कोडें । कोण निवारी सांकडें । मी तों झालों असे वेडे । उपाय पुढें सुचेना ॥३॥
चोखा म्हणे दीनानाथा । आतां निवारीं हे भवव्यथा । म्हणोनी ठेवावया माथा । चरणांवरी विठूच्या ॥४॥
हे देवराया, या जन्माचे फेरे (येरझारी) तुझ्याशिवाय कोण दूर करू शकणार? मी या संसारात फार त्रासला आहे, तू माझी यातून सोडवणूक कर. हे पंढरीच्या राजा, यादवराया, मी तुला अनन्यभावाने शरण आलो आहे; मनातील सर्व भय दूर करून मला या संसारसागरातून तारून ने. तुझ्याशिवाय माझे हे कोडे (अडचण) आणि संकट कोण दूर करणार? मी तर विचाराने वेडा झालो आहे, मला पुढे काय करावे हे सुचत नाही. चोखामेळा म्हणतात, हे दीनांच्या नाथा, तू आता माझी ही संसाराची व्यथा दूर कर, म्हणूनच मी विठूच्या चरणांवर डोके ठेवत आहे.
॥ अभंग ७८ ॥ अभंग रचना
जयांचियासाठीं जातो वनाप्रती । ते तों सांगाती येती बळें ॥१॥
जयांचियासाठीं टाकिला संसार । ते तों बलवत्तर पाठीं येती ॥२॥
जयाचिया भेणें घेतिलें कपाट । तो तेणें वाट निरोधिली ॥३॥
जयाचिया भेणें त्यागियेलें जग । तो तेणें उद्योग लावियेला ॥४॥
चोखा म्हणे नको होऊं परदेशी । चिंतीं विठोबासी ह्रदयामाजी ॥५॥
माणूस ज्या विकारांना दूर ठेवण्यासाठी वनात जातो, तेच विकार बळजबरीने त्याच्या सोबत येतात. ज्या प्रपंचाला सोडण्यासाठी माणसाने संसार टाकला, तोच प्रपंच अधिक शक्तिशाली होऊन त्याच्या पाठीमागे येतो. ज्याच्या भयामुळे माणसाने एकांतात स्वतःला कोंडून घेतले (कपाट घेतले), त्यानेच त्याची पुढची वाट अडवून धरली. ज्या संसाराच्या भीतीपोटी माणसाने जगाचा त्याग केला, त्यानेच त्याला पुन्हा त्याच कामात (उद्योगात) गुंतवले. चोखामेळा म्हणतात, त्यामुळे तू इकडेतिकडे परदेशी फिरू नकोस; शांतपणे आपल्या हृदयातच विठोबाचे चिंतन कर, तिथेच सर्व सुटका आहे.
॥ अभंग ७९ ॥ अभंग रचना
जिकडे पाहे तिकडे बांधलोंसे हरी । सुटायाचा करीं बहु यत्न ॥१॥
परी तें वर्म मज न कळे कांहीं । अधिंकचि डोहीं बुडतसे ॥२॥
एका पुढें एक पडती आघात । सारितां न सरत काय करूं ॥३॥
चोखा म्हणे येथें न चलेंचि कांही । धांवे माझे आई विठाबाई ॥४॥
हे हरी, मी जिकडे पाहतो तिकडे मी या संसाराच्या पाशात बांधला गेलो आहे; मी यातून सुटण्याचा खूप प्रयत्न करत आहे. पण सुटण्याचे ते खरे गुपित (वर्म) मला समजत नाही, ज्यामुळे मी या प्रपंचाच्या डोहात अधिकाधिक बुडत चाललो आहे. माझ्यावर एकामागून एक अनेक संकटांचे आघात होत आहेत, ते दूर सारले तरी दूर होत नाहीत, मी काय करू? चोखामेळा म्हणतात, या संसारात माझे काहीही चालत नाही; हे माझ्या आई विठाबाई, तूच माझ्या रक्षणासाठी धावून ये.
॥ अभंग ८० ॥ अभंग रचना
तुमच्या चरणी जें कांही आहे । तें सुख पाहे मज द्यावें ॥१॥
सर्वांसी विश्रांति तेथें मन ठेवीं । तें सुख शांति देई मज देवा ॥२॥
सर्वांभूती दया संतांची ते सेवा । हेंचि देई देवा दुजें नको ॥३॥
चोखा म्हणे आणिक दुजें नको कांहीं । जीव तुझे पायीं देईन बळी ॥४॥
हे देवा, तुझ्या चरणांशी जे परम सुख साठवलेले आहे, तेच सुख मला दे. जिथे सर्व जीवांना खरी विश्रांती मिळते, तिथेच माझे मन स्थिर कर आणि मला सुख-शांती दे. सर्व प्राणिमात्रांवर दया करणे आणि संतांची सेवा करणे, एवढेच मला दे, मला दुसरे काहीही नको. चोखामेळा म्हणतात, मला याशिवाय जगात काही नको; मी माझा जीव तुझ्या चरणी अर्पण (बळी) करायला तयार आहे.
॥ अभंग ८१ ॥ अभंग रचना
तुम्हांसी शरण बहुत मागं आले । तयांचे साहिले अपराध ॥१॥
तैसा मी पामर यातिहीन देवा । माझा तो कुढावा करा तुम्ही ॥२॥
नाहीं अधिकार उच्छिष्टा वेगळा । म्हणवोनी कळवळा पाळा माझा ॥३॥
चोखा म्हणे मज कांहीं तें न कळे । नामाचिया बळें काळ कंठी ॥४॥
हे देवा, यापूर्वी जे अनेक लोक तुला शरण आले, त्या सर्वांचे अपराध तू सहन केलेस आणि त्यांना पदरात घेतलेस. तसाच मी एक सामान्य आणि हीन जातीचा माणूस तुला शरण आलो आहे, तू माझा सांभाळ (कुढावा) कर. संतांच्या उष्ट्या प्रसादाशिवाय माझा दुसरा कोणताही अधिकार नाही, म्हणूनच तू माझा कळवळा (माया) बाळग. चोखामेळा म्हणतात, मला कर्माचे काहीच ज्ञान समजत नाही; मी केवळ तुझ्या नामाच्या बळावर माझे आयुष्य (काळ) कंठत आहे.
॥ अभंग ८२ ॥ अभंग रचना
तुम्हीं वाढविलें तुम्हीं पोसियेलें । तुम्हींच दाविलें जग मज ॥१॥
तुमचा प्रकार तुमचा तुम्ही जाणा । आमुचिया खुणा जाणों आम्हीं ॥२॥
तुम्हांसी तों भीड कासयाची देवा । हेचि केशवा सांगा मज ॥३॥
चोखा म्हणे काय बोलूं येयावरी । माझा तूं कैवारी देवराया ॥४॥
हे देवा, तूच मला जन्माला घालून वाढवले आणि सांभाळले आहेस; तूच मला हे जग दाखवले आहेस. तुझी लीला काय आहे ती तूच जाणे आणि आमच्या मर्यादा (खुणा) आम्ही जाणून आहोत. हे केशवा, तुला आमचा कसला संकोच (भीड) वाटतो, हे तूच मला सांग. चोखामेळा म्हणतात, मी यावर जास्त काय बोलणार? हे देवराया विठ्ठला, तूच माझा एकमेव पाठीराखा (कैवारी) आहेस.
॥ अभंग ८३ ॥ अभंग रचना
देवा कां हें साकडें घातिलें । निवारा हें कोडें माझें तुम्ही ॥१॥
समर्थे आपुल्या नामासी पाहावें । मनीं उमजावें आपुलिया ॥२॥
यातिहीन आम्हां कोण अधिकार । अवघे दूरदूर करिताती ॥३॥
चोखा म्हणे ऐसा हीन नरदेह । पडिला संदेह काय करूं ॥४॥
हे देवा, तू माझ्यासमोर हे कसले संकट (साकडे) उभे केले आहेस? माझे हे कोडे तूच दूर कर. तू स्वतः समर्थ आहेस, तू तुझ्या नावाच्या थोरवीकडे पाहून आपल्या मनात आमच्याविषयी विचार केला पाहिजेस. आम्ही जातीने हीन असल्यामुळे आम्हाला देवभक्तीचा काय अधिकार आहे? सर्व लोक आम्हाला नेहमी 'दूर दूर' करतात. चोखामेळा म्हणतात, असा हा हीन मनुष्यदेह मिळाल्यामुळे मी संशयात पडलो आहे, मी आता काय करू?
॥ अभंग ८४ ॥ अभंग रचना
धरोनिया आशा टाकिलासे ठाव । अवघाचि वाव झाला दिसे ॥१॥
कवणासी सांकडें सांगूं पंढरीराया । कांहो न ये दया माझी तुम्हां ॥२॥
बाळकाचे परी लडिवाळपणें । तुमचें पोसणें मी तों देवा ॥३॥
चोखा म्हणे मज तुम्ही मोकलितां । काय आमुची कथा आतां चाले ॥४॥
हे पंढरीराया, मी केवळ तुझ्या दर्शनाची आशा धरून माझे घरदार (ठाव) सोडून आलो, पण आता सर्व काही व्यर्थ (वाव) झाल्यासारखे दिसत आहे. मी माझे हे संकट आता कोणाकडे सांगू? तुला माझी दया का येत नाही? एखाद्या लहान मुलाप्रमाणे मी लडिवाळपणाने तुझ्या दारात राहिलो असून, मी तुझाच आश्रित आहे. चोखामेळा म्हणतात, जर तूच मला तुझ्यापासून दूर केलेस (मोकलिलास), तर माझी या जगात काय कथा होणार? माझा कोण सांभाळ करणार?
॥ अभंग ८५ ॥ अभंग रचना
धरोनी विश्वास राहिलेसें द्वारीं । नाम श्रीहरी आठवीत ॥१॥
कळेल तैसें करा जी दातारा । तारा अथवा मारा पांडुरंगा ॥२॥
मी तंव धरणें घेवोनी बैसलों । आतां बोलों येयापरी ॥३॥
चोखा म्हणे माझा हाचि नेम आतां । तुम्ही कृपावंत सिद्धि न्यावा ॥४॥
मी मनामध्ये पूर्ण विश्वास धरून, मुखाने श्रीहरीच्या नावाचे स्मरण करत तुझ्या दारात उभा आहे. हे दातारा पांडुरंगा, तुला जसे योग्य वाटेल तसे तू कर; मला संसातून तारून ने किंवा मारून टाक, मी सर्व तुझ्यावर सोपवले आहे. मी तर तुझ्या दारात भक्तीचे धरण धरून बसलो आहे, याशिवाय मी दुसरे काहीही बोलणार नाही. चोखामेळा म्हणतात, माझा आता हाच एकमेव नियम (नेम) आहे; हे कृपाळू देवा, तूच माझी ही भक्ती सिद्धीस ने.
॥ अभंग ८६ ॥ अभंग रचना
धांव घाली विठु आतां चालुं नको मंद । मज मारिती बडवे कांहीतरी अपराध ॥१॥
विठोबाचा हार तुझ्या कंठी कैसा आला । शिव्या देऊनी मारा म्हणती देव कां बाटला ॥२॥
तुमचे दारीचा कुतरा नका मोकलूं दातारा । अहो चक्रपाणी तुम्ही आहां जीमेदारा ॥३॥
कर जोडोनी चोखा विनवितो देवा । बोलिलो उत्तर याचा राग नसावा ॥४॥
(हा संत चोखामेळा यांचा अत्यंत प्रसिद्ध अभंग आहे) हे विठू, तू आता हळू चालू नकोस, माझ्या रक्षणासाठी लवकर धावून ये; कारण देवळातील बडवे (पुजारी) मला विनाकारण कोणत्यातरी अपराधावरून मारत आहेत. ते मला विचारत आहेत की, 'विठोबाच्या गळ्यातील हार तुझ्या कंठामध्ये कसा आला? एका अश्पृश्याच्या गळ्यात हार गेल्यामुळे देव बाटला (अपवित्र झाला) का?' आणि असे म्हणून ते मला शिव्या देऊन मारत आहेत. हे दातारा चक्रपाणी, मी तुझ्या दारातला कुत्रा आहे, मला इथून दूर करू नकोस; माझ्या सर्व चांगल्या-वाईट गोष्टींची जबाबदारी (जिमेदारी) तुझीच आहे. चोखामेळा हात जोडून विनंती करतात की— हे देवा, मी जे काही उद्वेगाने बोललो असेल, त्याचा तू राग मानू नकोस.
॥ अभंग ८७ ॥ अभंग रचना
धीर माझे मना । नाहीं नाहीं नारायण ॥१॥
बहुचि जाचलों संसारें । झालों दु:खाचे पाझरे ॥२॥
भोग भोगणें हें सुख । परि शेवटीं आहे दु:ख ॥३॥
भारवाही झालों । वाउग्या छंदा नागवलों ॥४॥
दया करा पंढरीराया । चोखा लागतसे पायां ॥५॥
हे नारायणा, माझ्या मनामध्ये आता अजिबात धीर उरलेला नाही. मी या संसाराच्या त्रासाने खूप गांजलो आहे आणि माझ्या डोळ्यांतून दुःखाचे पाझर फुटत आहेत. संसारात वरवर भोग भोगणे हे सुख वाटत असले, तरी त्याच्या शेवटी केवळ दुःखच साठलेले आहे. मी विनाकारण प्रपंचाचे ओझे वाहणारा (भारवाही) झालो आणि वाईट छंदांना लागून माझे आयुष्य गमावून बसलो (नागवलो). हे पंढरीराया, माझ्यावर दया कर, मी (चोखा) तुझ्या पाया पडत आहे.
॥ अभंग ८८ ॥ अभंग रचना
नाहीं देह शुद्ध याति अमंगळ । अवघे वोंगळ गुण दोष ॥१॥
करूं जातां विचार अवघा अनाचार । आणिक प्रकार काय बोलूं ॥२॥
वाणी नाहीं शुद्ध धड न ये वचन । धि:कारिती जन सर्व मज ॥३॥
अंगसंग कोणी जवळ न बैसे । चोखा म्हणे ऐसे जीवित माझें ॥४॥
माझा देह शुद्ध नाही आणि माझी जात समाजात अमंगळ मानली गेली आहे; माझ्यात केवळ वाईट (वोंगळ) गुणदोष भरलेले आहेत. विचार करायला गेले तर माझ्या हातून केवळ अनाचार घडल्यासारखा वाटतो, मी यावर आणखी काय बोलू? माझी वाणी शुद्ध नाही, मला देवाचे नाव नीट उच्चारता येत नाही, म्हणूनच सर्व लोक माझा धिक्कार करतात. समाजात कोणीही माझ्या जवळ बसत नाही किंवा मला स्पर्श करत नाही; चोखामेळा म्हणतात, असे माझे हलाखीचे जीवन आहे.
॥ अभंग ८९ ॥ अभंग रचना
नेणों तुमचे मन कठिण कां झालें । मज कांहीं न कळे पूर्व कर्म ॥१॥
किती आठवण मागिलाचि करूं । तेणें पडे विचारू पुढीलासी ॥२॥
आतां अवघड दिसतें कठीण । मनाचें हें मन चिताडोहीं ॥३॥
चोखा म्हणे काय करूं तें आठवेना । निवांत वासना कई होय ॥४॥
हे देवा, तुमचे मन माझ्यासाठी इतके कठीण का झाले आहे, हे मला समजत नाही; माझ्या पूर्वजन्माचे काय कर्म आहे कोण जाणे. मी जुन्याच गोष्टींची किती आठवण काढत बसू? त्याने पुढच्या वाटचालीचा विचार करणे कठीण होते. आता मला पुढचा मार्ग फार अवघड आणि कठीण वाटत आहे, माझे मन जणू चिंतेच्या डोहात बुडाले आहे. चोखामेळा म्हणतात, मी आता काय करू हे मला सुचत नाही; माझ्या मनातील इच्छा शांत (निवांत) कधी होणार?
॥ अभंग ९० ॥ अभंग रचना
नेत्रीं अश्रूधारा उभा भीमातीरीं । लक्ष चरणावरी ठेवोनियां ॥१॥
कां गा मोकलीलें न येसी गा देवा । काय मी केशवा चुकलोंसे ॥२॥
नेणें करूं भक्ति नेणें करूं सेवा । न यासी तूं देवा कळलें मज ॥३॥
चोखा म्हणे माझ्या जीविचा विसावा । पुकारितों धावां म्हणोनियां ॥४॥
मी डोळ्यांत अश्रूंच्या धारा घेऊन भीमा नदीच्या तीरावर उभा आहे आणि माझे पूर्ण लक्ष विठ्ठलाच्या चरणांवर लागलेले आहे. हे देवा, तू मला असे एकटे का सोडले (मोकलिले)? तू माझ्यासाठी का येत नाहीस? हे केशवा, माझ्याकडून काही चूक झाली आहे का? मला तुझी भक्ती कशी करावी आणि सेवा कशी करावी हे समजत नाही, म्हणूनच तू माझ्याकडे येत नाहीस, हे मला कळून चुकले आहे. चोखामेळा म्हणतात, तू माझ्या जिवाचा खरा विसावा आहेस, म्हणूनच मी तुला धावून येण्यासाठी मोठ्याने पुकारत आहे.
॥ अभंग ९१ ॥ अभंग रचना
बरें झालें येथें आलोंसे सायासें । सुख दु:ख लेशे भोगोनियां ॥१॥
मागिला लागाचें केलेंसे खंडण । तेणें समाधान वृत्ति होय ॥२॥
एकसरें मन ठेविले बांधोनी । निवांत चरणीं तुमचीया ॥३॥
चोखा म्हणे काम क्रोध तोडियेले । येर ते ही केले देशधडी ॥४॥
हे देवा, संसारातील सुख-दुःखाचे थोडे भोग भोगून, अनेक कष्टांनी मी तुझ्या दारात आलो, हे फार चांगले झाले. तुझ्या चरणांशी आल्यामुळे माझ्या जुन्या कर्माच्या बंधनांचे खंडण (नाश) झाले आहे, ज्यामुळे माझ्या मनाला मोठे समाधान मिळाले आहे. मी माझे मन इतर ठिकाणांहून काढून पूर्णपणे तुझ्या पवित्र चरणांशी बांधून ठेवले आहे. चोखामेळा म्हणतात, मी माझ्या मनातील काम आणि क्रोधाचे बंध तोडून टाकले आहेत आणि इतर वाईट विकारांनाही जीवनातून हद्दपार (देशधडी) केले आहे.
॥ अभंग ९२ ॥ अभंग रचना
बरें हें वाईट आहे माझे भाळीं । तें सुखें हो बळी जीवें माझ्या ॥१॥
आतां कोणावरी रूसों नये देवा । भोग तो भोगावा आपुलाची ॥२॥
आहे जें संचित तैसें होत जात । वाउगा वृत्तांत बोल काय ॥३॥
चोखा म्हणे आतां बहु लाज वाटे । झालें जें वोखटें कर्म माझें ॥४॥
माझ्या नशिबात (भाळी) जे काही चांगले किंवा वाईट लिहिलेले असेल, ते माझ्या जिवंतपणी मी सुखाने सोसून घेईन. हे देवा, आता मी माझ्या नशिबासाठी कोणावरही रुसणार नाही; कारण आपल्याच कर्माचे भोग आपल्याला भोगावे लागतात. जसे आपले संचित कर्म असते, तसेच आयुष्यात घडत जाते; यावर विनाकारण दुसरी चर्चा (वृत्तांत) काय करायची? चोखामेळा म्हणतात, माझ्या हातून जे काही वाईट (वोखटे) कर्म घडले असेल, त्याची मला आता स्वतःलाच खूप लाज वाटत आहे.
॥ अभंग ९३ ॥ अभंग रचना
बावरलें मन करीं धांवा धावी । यांतुनी सोडवीं देवराया ॥१॥
लागलासे चाळा काय करूं आतां । नावरे वारितां अनावर ॥२॥
तुमचें लिगाड तुम्हींच वारावें । आम्हांसी काढावें यांतोनियां ॥३॥
चोखा म्हणे तरीच जीवा होय सुख । नका आतां दु:ख दाऊं देवा ॥४॥
माझे मन संसारात पूर्णपणे बावरून गेले असून ते इकडेतिकडे धावत आहे; हे देवराया, तू मला या संभ्रमातून सोडव. माझ्या मनाला या जगाचा असा काही छंद (चाळा) लागला आहे की, तो बाजूला सारूनही आवरत नाही, तो अत्यंत अनावर झाला आहे. संसाराची ही जी भानगड (लिगाड) तू निर्माण केली आहेस, ती तूच दूर कर आणि आम्हाला यातून सुखरूप बाहेर काढ. चोखामेळा म्हणतात, तू आम्हाला यातून काढलेस तरच आमच्या जिवाला सुख लाभेल; हे देवा, आता आम्हाला आणखी दुःख दाखवू नकोस.
॥ अभंग ९४ ॥ अभंग रचना
भवाचिया भेणें येतों काकुळती । धांवे करुणामूर्ति देवराया ॥१॥
पडीलोंसे माया मोहाचीये जाळीं । येवोनी सांभाळी देवराया ॥२॥
कवणाची आशा पाहूं कोणीकडे । जीविचें सांकडें वारीं देवा ॥३॥
गहिंवर नावरे चोखियाचे मनीं । धांवें चक्रपाणी देवराया ॥४॥
मी या संसाराच्या (भवाच्या) भीतीने व्याकुळ होऊन तुला आळवत आहे; हे दयेची मूर्ती असलेल्या देवराया विठ्ठला, तू धावून ये. मी या जगाच्या माया आणि मोहाच्या जाळ्यात अडकलो आहे, तू स्वतः येऊन माझा सांभाळ कर. मी आता कोणाची आशा धरू आणि मदत मागण्यासाठी कुठे पाहू? माझ्या जिवावर आलेले हे मोठे संकट तूच दूर कर. चोखामेळा म्हणतात, माझ्या मनातील गहिंवर आता आवरत नाही; हे चक्रपाणी देवराया, तू लवकर धावून ये.
॥ अभंग ९५ ॥ अभंग रचना
भ्रमण न करितां भागलों जी देवा । न मिळे विसावा मज कोठें ॥१॥
लागलेंसे कर्म आमुचे पाठारीं । आतां कोणावरी बोल ठेऊं ॥२॥
सांपडलों वैरियाचे भांडवली । न कळे चिखलीं रोवियेलों ॥३॥
चोखा म्हणे अहो पंढरीनिवासा । तुम्हाविण फांसा उगवी कोण ॥४॥
हे देवा, या संसारात भटकून भटकून मी पूर्णपणे थकून (भागून) गेलो आहे, मला कुठेही खरा विसावा मिळत नाही. आमच्या पाठीमागे आमचे वाईट कर्मच लागले आहे, मग आम्ही आमच्या दुःखाचा दोष आता कोणावर ठेवणार? मी काम-क्रोधासारख्या शत्रूंच्या (वैऱ्यांच्या) जाळ्यात सापडलो असून, जणू काही मोहाच्या चिखलात रुतून बसलो आहे. चोखामेळा म्हणतात, अहो पंढरीत राहणाऱ्या विठ्ठला, तुझ्याशिवाय या संसाराचा फास दुसरा कोण सोडवणार (उगवणार)?
॥ अभंग ९६ ॥ अभंग रचना
मजचि कां करणें लागला विचार । परी वर्म साचार न कळे कांही ॥१॥
कैशी करुं सेवा आणिक ते भक्ति । न कळे विरक्ति मज कांही ॥२॥
आणिक तो दुजा नाहीं अधिकार । कैसा हा विचार करूं आतां ॥३॥
चोखा म्हणे बहु होती आठवण । कठिण कठिण पुढें दिसे ॥४॥
मलाच नेहमी माझ्या कर्माचा विचार का करावा लागतो? पण मला परमार्थाचे खरे गुपित (वर्म) काही केल्या समजत नाही. तुझी सेवा कशी करावी आणि भक्ती कशी करावी, तसेच संसारातून विरक्ती कशी मिळवावी, यातले मला काहीच कळत नाही. मला तर दुसरा कोणताही अधिकार नाही, मग मी आता देवाचा विचार कसा करू? चोखामेळा म्हणतात, मला तुझ्या चरणांची खूप आठवण येत आहे, पण पुढचा परमार्थ मार्ग मला अत्यंत कठीण वाटत आहे.
॥ अभंग ९७ ॥ अभंग रचना
माझा मी विचार केला असे मना । चाळवण नारायणा पुरें तुमचें ॥१॥
तुम्हांवरी भार घातिलेंसें वोझें । हेंचि मी माझें जाणतसें ॥२॥
वाउगें बोलावें दिसे फलकट । नाहीं बळकट वर्म आंगीं ॥३॥
चोखा म्हणे सुखें बैसेन धरणा । तुमच्या थोरपणा येईल लाज ॥४॥
हे नारायणा, मी माझ्या मनाशी पूर्ण विचार केला आहे; आता तुझी ही आम्हाला दूर ठेवण्याची फसवणूक (चाळवण) पुरे झाली. मी माझ्या जीवनाचा सर्व भार आणि ओझे तुझ्यावर टाकून दिले आहे, हेच मला ठाऊक आहे. तुझ्याशिवाय इतर सर्व बोलणे मला व्यर्थ (फलकट) वाटते, कारण माझ्या अंगी परमार्थाचे दुसरे कोणतेही मोठे ज्ञान (वर्म) नाही. चोखामेळा म्हणतात, मी आता तुझ्या दारात सुखाने भक्तीचे धरण धरून बसेन; जर तू माझ्याकडे दुर्लक्ष केलेस, तर तुझ्याच मोठेपणाला (थोरपणाला) कमीपणा येईल.
॥ अभंग ९८ ॥ अभंग रचना
माझा तंव अवघा खुंटला उपाय । रिता दिसे ठाव मजलागीं ॥१॥
करितोचि दिसे अवघेचि वाव । सुख दु:ख ठाव अधिकाधिक ॥२॥
लिगाडाची माशी तैसी झाली परी । जाये तळीवरी सुटका नव्हे ॥३॥
चोखा म्हणे अहो दीनांच्या दयाळा । पाळा कळवळा माझा देवा ॥४॥
संसातून सुटण्याचे माझे सर्व उपाय आता संपले आहेत, मला सर्व जागा रिकामी (अंधारमय) दिसत आहे. मी जे प्रयत्न करतो ते सर्व व्यर्थ (वाव) ठरत आहेत आणि सुख-दुःखाचे फेरे अधिकच वाढत आहेत. माझी अवस्था उकळत्या गोड रसात पडलेल्या माशीसारखी झाली आहे, जी केवळ वर-खाली (तळीवरी) होते, पण तिची सुटका होत नाही. चोखामेळा म्हणतात, अहो गरिबांच्या दयाळू देवा विठ्ठला, तू आता माझी माया (कळवळा) बाळगून मला वाचव.
॥ अभंग ९९ ॥ अभंग रचना
माया मोहोजाळे गुंतलोंसे बळें । यांतोनी वेगळें करीं गा देवा ॥१॥
न कळेचि स्वार्थ अथवा परमार्थ । बुडालोंसे निभ्रांत याचमाजी ॥२॥
न घडे देवार्चन संतांचें पूजन । मन समाधान कधीं नव्हे ॥३॥
नसतेचि छंद लागती अंगासी । तेणें कासावीस जीव होय ॥४॥
चोखा म्हणे याही चोरें नागविलों । माझा मीचि झालो शत्रु देवा ॥५॥
हे देवा, मी या संसाराच्या माया-मोहाच्या जाळ्यात बळजबरीने अडकलो आहे, तू मला यातून वेगळे (मुक्त) कर. मला माझा स्वतःचा खरा स्वार्थ कशात आहे आणि परमार्थ कसा साधावा, हे काहीच समजत नाही; मी पूर्णपणे यातच बुडून गेलो आहे. माझ्याकडून देवाची पूजा (देवार्चन) घडत नाही आणि संतांचे पूजनही होत नाही, ज्यामुळे माझ्या मनाला कधीच समाधान लाभत नाही. मला जगाचे नसलेच वाईट छंद लागतात, ज्यामुळे माझा जीव नेहमी कासावीस होतो. चोखामेळा म्हणतात, मला या काम-क्रोधासारख्या चोरांनी लुटले (नागविले) आहे; मी स्वतःच माझ्या आत्म्याचा शत्रू बनलो आहे, हे देवा मला वाचव.
॥ अभंग १०० ॥ अभंग रचना
मी तो विकलों तुमचिये पायीं । जीवभाव सर्वहि अर्पियेला ॥१॥
माझा मीच झालों उतराई देवा । तुमचें तुम्हीं पाहा आम्हांकडे ॥२॥
नव मास माता वोझें वाहे उदरीं । तैसीच ही परी तुमची माझी ॥३॥
अपत्य आपुलें फिरे देशोदेशीं । ही लाज कोणासी चोखा म्हणे ॥४॥
हे देवा, मी स्वतःला तुझ्या चरणांवर विकले आहे (तुझा गुलाम झालो आहे) आणि माझा सर्व जीवभाव मी तुला अर्पण केला आहे. मी माझे सर्वस्व तुला देऊन माझ्या कर्तव्यातून मोकळा (उतराई) झालो आहे; आता तूच माझ्याकडे कृपेने पाहिले पाहिजेस. ज्याप्रमाणे आई नऊ महिने आपल्या बाळाचे ओझे पोटात (उदरी) वाहते, तशीच काहीशी अवस्था तुझी आणि माझी आहे; तू माझे ओझे वाहतोस. चोखामेळा म्हणतात, जर तुझे मूल (अपत्य) अन्नासाठी किंवा सुखासाठी देशोदेशी भटकत राहिले, तर याने कोणाच्या मोठेपणाला लाज वाटेल? नक्कीच तुझ्या आई असण्याला कमीपणा येईल, म्हणून मला सांभाळ.
॥ अभंग १०१ ॥ अभंग रचना
यातीहीन मज म्हणती देवा । न कळे करूं तुमची सेवा ॥१॥
आंम्हा नीचांचे तें काम । वाचें गावें सदां नाम ॥२॥
उच्छिष्टाची आस । संत दासाचा मी दास ॥३॥
चोखा म्हणे नारायण । पदरीं घेतलें मज दीना ॥४॥
हे देवा, सर्व लोक मला हीन जातीचा (यातीहीन) म्हणतात, मला तुझी शास्त्रोक्त सेवा कशी करावी हे समजत नाही. आम्हा तळागाळातील लोकांचे एकच काम आहे की, आम्ही मुखाने नेहमी केवळ तुझे पवित्र नाम गात राहावे. मला नेहमी संतांच्या उष्ट्या प्रसादाची आस असते; मी संतांच्या दासांचा दास होऊन राहिलो आहे. चोखामेळा म्हणतात, माझ्या या भावामुळेच त्या नारायण विठ्ठलाने मजसारख्या गरिबाला (दीनाला) आपल्या चरणांशी जागा दिली आहे.
॥ अभंग १०२ ॥ अभंग रचना
वारंवार किती करूं करकर । माझा तंव आधार खुंटलासे ॥१॥
न बोलावें आतां हेंचि शहाणपण । होउनी पाषाण पडो द्वारीं ॥२॥
केव्हां तरी तुम्हां होईल आठवणे । हाचि एक भाव धरूं आतां ॥३॥
चोखा म्हणे मग येशील गिवसित । तोंवरी चित्त दृढ करूं ॥४॥
मी आता वारंवार तुझ्याकडे दुःखाची कटकट (करकर) किती करू? माझा तर जगातील सर्व आधार संपला आहे. आता शांत राहणे आणि काहीही न बोलणे यातच खरे शहाणपण आहे; मी आता दगडासारखा (पाषाण) होऊन तुझ्या दारात पडून राहीन. तुला कधी ना कधी तरी माझी आठवण येईलच, हाच एक दृढ भाव मी आता मनात धरून ठेवणार आहे. चोखामेळा म्हणतात, तू जेव्हा मला शोधत (गिवसित) माझ्याकडे येशील, तोपर्यंत मी माझे चित्त तुझ्या चरणांशी पूर्णपणे दृढ ठेवीन.
॥ अभंग १०३ ॥ अभंग रचना
श्वान अथवा सुकर होका मार्जार । परी वैष्णवाचें घर देईं देवा ॥१॥
तेणें समाधान होय माझ्या जीवा । न भाकीं कींव आणिकासी ॥२॥
उच्छिष्ट प्रसाद सेवीन धणिवरी । लोळेन परवरी कवतुकाने ॥३॥
चोखा म्हणे कोणी जातां पंढरीसी । दंडवत त्यासी घालीन सुखें ॥४॥
हे देवा, मला पुढील जन्मात कुत्रा (श्वान), डुक्कर (सुकर) किंवा मांजर (मार्जार) काहीही बनव; पण मला फक्त एका निष्ठावान वैष्णव भक्ताच्या घरात जन्म दे. त्यानेच माझ्या जिवाला खरे समाधान लाभेल, मला इतर कोणाकडेही दयेची याचना करावी लागणार नाही. मी तिथे राहून वैष्णव संतांचा उष्टा प्रसाद आनंदाने पोटभर खाईन आणि त्यांच्या दारात कौतुकाने लोळण घेईन. चोखामेळा म्हणतात, माझ्या दारावरून जो कोणी पंढरपूरला जात असेल, त्याला मी मोठ्या सुखाने साष्टांग दंडवत घालीन.
॥ अभंग १०४ ॥ अभंग रचना
समर्थांसी रंकें शिकवण जैशी । माझी वाणी तैशी बडबड ॥१॥
शुभ हें अशुभ न कळे बोलतां । परि करीं सत्ता लंडपणें ॥२॥
उच्छिष्टाची आशा भुंकतसे श्वान । तैसा मी एक दिन आहें तुमचा ॥३॥
चोखा म्हणे एका घासाची चाकरी । करितों मी द्वारीं तुमचीया ॥४॥
एखाद्या गरीब भिकाऱ्याने (रंकाने) मोठ्या राजाला किंवा समर्थाला शिकवण द्यावी, तशीच माझी ही देवापुढची वाणी म्हणजे केवळ एक बडबड आहे. बोलताना काय शुभ आहे आणि काय अशुभ आहे, हे मला समजत नाही; तरीही मी हट्टाने (लंडपणाने) तुझ्यावर अधिकार गाजवतो. ज्याप्रमाणे एखादा कुत्रा उष्ट्या अन्नाच्या आशेने दारात भुंकत राहतो, तसाच मी एक गरीब प्राणी तुझ्या दारात उभा आहे. चोखामेळा म्हणतात, मी तुझ्या कृपाप्रसादाच्या एका घासासाठी तुझ्या महाद्वारात अखंड चाकरी (सेवा) करत आहे.
॥ अभंग १०५ ॥ अभंग रचना
साच जें होतें तें दिसोनियां आले । आतां मी न बोले तुम्हां कांहीं ॥१॥
तुमचें उचित तुम्हींच करावें । आंम्हीं सुखें पाहावें होय तैसें ॥२॥
विपरीत सुपरीत तुमचीय़े घरीं । तुमची तुम्हां थोरी बरी दिसे ॥३॥
चोखा म्हणे ऐसा हा नवलाव । न कळेचि भाव ब्रम्हादिका ॥४॥
जगात जे काही परम सत्य (साच) होते, ते आता मला कळून आले आहे; त्यामुळे हे देवा, मी आता तुझ्याशी कोणतीही तक्रार करणार नाही. तुला जे योग्य (उचित) वाटेल ते तूच करावेस; जे काही घडेल ते आम्ही केवळ सुखाने पाहत राहू. तुझ्या घरी योग्य (सुपरीत) किंवा अयोग्य (विपरीत) जे काही घडते, ते तुझ्या मोठेपणाला शोभणारेच असते. चोखामेळा म्हणतात, देवाचा हा खेळ असा अद्भूत (नवलाव) आहे की, याचे खरे मर्म ब्रह्मासारख्या देवांनाही समजत नाही.
॥ अभंग १०६ ॥ अभंग रचना
सुखाचिया लागीं करितों । तो अवघेंचि वाव येतें ॥१॥
करितां तळमळ मन हें राहिना । अनावर जाणा वासना हे ॥२॥
अवघेचि सांकडें दिसोनियां आले । न बोलावें तें भलें कोणा पुढें ॥३॥
चोखा म्हणे मी पडिलों गुर्‍हाडीं । सोडवी तातडी यांतूनीयां ॥४॥
मी या संसारात ज्या ज्या सुखासाठी प्रयत्न करतो, ते सर्व प्रयत्न शेवटी व्यर्थ (वाव) ठरतात. मनामध्ये सुखासाठी कितीही तळमळ केली तरी मन शांत राहत नाही, कारण मनातील वासना अत्यंत अनावर झाली आहे. माझ्या आयुष्यात आता सर्व बाजूंनी केवळ संकटेच (साकडे) दिसत आहेत; माझे हे दुःख कोणापुढे सांगावे, त्यापेक्षा न बोलणेच अधिक चांगले आहे. चोखामेळा म्हणतात, मी या संसाराच्या उसाच्या गुऱ्हाळात (गुर्हाडीत) सापडलो आहे, जिथे माझा जीव पिळला जात आहे; हे देवा, तू मला यातून तातडीने सोडव.
॥ अभंग १०७ ॥ अभंग रचना
संसाराचें नाहीं भय । आम्हां करील तो काय । रात्रंदिवस पाय । झालों निर्भय आठवितां ॥१॥
आमुचें हें निजधन । जोडियेले तुमचे चरण । आणि संतांचें पूजन । हेंचि साधन सर्वथा ॥२॥
कामक्रोधादिक वैरी । त्यांसी दवडावे बाहेरी । आशा तृष्णा वासना थोरी । पिडिती हरी सर्वदा ॥३॥
आतां सोडवी या सांगासी । न करीं पांगिला आणिकासी । चोखा म्हणे ह्रषिकेशी । अहर्निशीं मज द्यावें ॥४॥
आम्हाला आता या संसाराचे अजिबात भय उरलेले नाही; हा संसार आमचे काय वाकडे करणार? कारण आम्ही रात्रंदिवस विठ्ठलाच्या चरणांचे स्मरण करत असल्यामुळे पूर्णपणे निर्भय झालो आहोत. विठ्ठलाचे चरण मिळवणे हेच आमचे खरे वैयक्तिक धन (निजधन) आहे; आणि संतांची पूजा करणे हेच आमचे एकमेव साधन आहे. आमच्या मनात राहणारे काम आणि क्रोधासारखे जे शत्रू आहेत, त्यांना आम्ही जीवनातून बाहेर हाकलून दिले आहे; कारण आशा, तृष्णा आणि वासना या गोष्टी माणसाला नेहमी त्रास (पीडा) देतात. हे हृषिकेशी विठ्ठला, तू आता मला या संसाराच्या संगतीतून सोडव, मला इतर कोणाचाही आश्रित करू नकोस; मला रात्रंदिवस केवळ तुझीच सेवा लाभू दे.
॥ अभंग १०८ ॥ अभंग रचना
हीन याती माझी देवा । कैसी घडे तुझी सेवा ॥१॥
मज दूर दूर हो म्हणती । तुज भेटूं कवण्या रीती ॥२॥
माझा लागतांचि कर । सिंतोडा घेताती करार ॥३॥
माझ्या गोविंदा गोपाळा । करूणा भाकी चोखामेळा ॥४॥
(हा संत चोखामेळा यांच्या अत्यंत वेदनादायी सामाजिक स्थितीचे वर्णन करणारा अभंग आहे) हे देवा, माझी जात अत्यंत हीन मानली गेली आहे, मग माझ्या हातून तुझी सेवा कशी घडावी? मंदिरापाशी गेल्यावर सर्व लोक मला 'माझ्यापासून दूर हो, दूर हो' असे म्हणतात; मग मी तुला कोणत्या मार्गाने (रीतीने) येऊन भेटू? चुकून जरी माझा हात (कर) कोणाला लागला, तर लोक माझ्यावर रागाने ओरडतात आणि स्वतःवर पाण्याचे हंडे (शितोडे/सिंतोडा) ओतून शुद्ध होतात. चोखामेळा म्हणतात, अशा या कठीण परिस्थितीत, हे माझ्या गोविंदा गोपाळा विठ्ठला, मी तुझ्या चरणांशी न्यायाची करूणा भाकत आहे.