संत तुकडोजी महाराज

🔷 १. प्रस्तावना: देशभक्ती आणि अध्यात्माचा सुवर्णसंगम

राष्ट्रसंत तुकडोजी महाराज (१९०९ - १९६८) हे विसाव्या शतकातील महाराष्ट्राच्या प्रबोधन पर्वातील एक अत्यंत तेजस्वी नक्षत्र होते. ते केवळ एक देवभक्त संत नव्हते, तर ते प्रखर राष्ट्रभक्त, समाजसुधारक आणि स्वातंत्र्यसैनिक होते. जेव्हा देश परकीय गुलामगिरीत अडकला होता, तेव्हा त्यांनी आपल्या खंजिरी भजनाच्या माध्यमातून तरुणांमध्ये देशप्रेमाचे निखारे पेटवले.

तुकडोजी महाराजांचे सर्वात मोठे कार्य म्हणजे त्यांनी भारताचा आत्मा असलेल्या 'खेड्यांच्या' विकासासाठी अहोरात्र कष्ट केले. "जोपर्यंत देशातील खेडी सुधरणार नाहीत, तोपर्यंत देशाचा विकास होऊ शकत नाही," हा त्यांचा पक्का विश्वास होता. त्यांनी रचलेला 'ग्रामगीता' हा ग्रंथ आजच्या काळातील मानवी जीवनाचा आणि समाजकारणाचा एक महान आधुनिक वेद मानला जातो.

🔷 २. बालपन, गुरूंचा वरदहस्त आणि 'तुकड्या' नावाचा जन्म

तुकडोजी महाराजांचा जन्म अमरावती जिल्ह्यातील 'यावली' या एका अत्यंत गरीब कुटुंबात झाला. त्यांच्या आईने त्यांचे नाव 'माणिक' ठेवले होते. माणिक बालपणापासूनच खूप हुशार, चपळ आणि विरक्त वृत्तीचे होते. अभ्यासापेक्षा त्यांचे मन विठ्ठल भजनात आणि संगीतात जास्त रमायचे.

माणिकचे बालपण वरखेड येथे गेले, जिथे त्यांना **संत आडकोजी महाराज** यांच्यासारखे महान सिद्ध गुरू लाभले. आडकोजी महाराजांनी माणिकमधील अध्यात्मिक तेज ओळखले आणि त्यांच्यावर प्रेमाचा वर्षाव केला. गुरुदेवांनीच माणिकचे नाव बदलून **'तुकड्या'** (म्हणजे ईश्वराच्या चरणी अर्पण केलेला तुकडा) असे ठेवले. पुढे जाऊन त्यांनी स्वतः रचलेल्या प्रत्येक भजनात 'तुकड्या म्हणे' अशी नाममुद्रा वापरली.

🔷 ३. जंगलातील साधना आणि खंजिरी भजनाचा जन्म

वयाच्या अवघ्या १४-१५ व्या वर्षी तुकडोजी महाराजांनी घराचा त्याग केला आणि चंद्रपूर-रामटेक परिसरातील घनदाट जंगलात जाऊन कठोर ध्यानसाधना केली. या काळात त्यांनी योगाभ्यास केला आणि निसर्गाशी तादात्म्य पावले. जंगलातून बाहेर आल्यावर त्यांनी समाजप्रबोधनाचे माध्यम म्हणून **'खंजिरी'** हे अत्यंत साधे पण प्रभावी वाद्य निवडले.

बाबा जेव्हा आपल्या दोन्ही हातांनी अत्यंत वेगवान गतीने खंजिरी वाजवून भजन गायचे, तेव्हा ऐकणारे लोक मंत्रमुग्ध होऊन डोलायला लागायचे. त्यांच्या भजनात अशी ताकद होती की, तासन् तास चालणाऱ्या त्यांच्या भजनाला हजारो-लाखो लोक एका जागेवर खिळून शांतपणे ऐकत असत.

🔷 ४. स्वातंत्र्यलढ्यातील सहभाग आणि भजनांचे क्रांती वादळ

संत तुकडोजी महाराज हे केवळ मंदिरांमध्ये भजन करणारे संत नव्हते. देशाच्या स्वातंत्र्यासाठी चाललेल्या चळवळीत त्यांनी स्वतःला पूर्णपणे झोकून दिले होते. इ.स. १९३० च्या महात्मा गांधींच्या 'सत्याग्रह' आंदोलनापासूनच ते देशकार्यात सक्रिय झाले. १९४२ च्या 'भारत छोडो' (Leave India) आंदोलनादरम्यान तर त्यांनी आपल्या भजनांच्या माध्यमातून संपूर्ण विदर्भात आणि महाराष्ट्रात क्रांतीची ठिणगी टाकली.

त्यांनी लिहिलेले **"झाडझुड शस्त्रे बनतील, भक्तांची सेना बनतील, रोकड्या देवा या देशा पाहा..."** हे भजन ऐकून हजारो तरुण ब्रिटिशांविरुद्ध लढण्यासाठी रस्त्यावर उतरले. चिमूर आणि आष्टी येथे झालेल्या ऐतिहासिक क्रांतीमागे महाराजांच्या विचारांची मोठी प्रेरणा होती. त्यांच्या या क्रांतीकारी भजनांमुळे घाबरलेल्या ब्रिटिश सरकारने महाराजांना अटक केली आणि नागपूर व रायपूर येथील तुरुंगात डांबले होते.

🔷 ५. ग्रंथराज 'ग्रामगीता' - खेड्यांच्या उद्धाराचे महाकाव्य

तुकडोजी महाराजांचे सर्वात मोठे आणि अजरामर वाङ्मयीन कार्य म्हणजे त्यांनी लिहिलेला **'ग्रामगीता'** हा ग्रंथ होय. त्यांनी हा ग्रंथ विदर्भातील 'मोझरी' येथील आश्रमात बसून लिहिला. ज्याप्रमाणे ज्ञानेश्वरांनी ज्ञानेश्वरी लिहिली, त्याचप्रमाणे आधुनिक काळातील समाज रचनेसाठी तुकडोजी महाराजांनी ५१ अध्यायांची आणि ४१०० पेक्षा जास्त ओव्यांची 'ग्रामगीता' रचली.

'ग्रामगीता' म्हणजे केवळ धार्मिक पुस्तक नाही, तर तो ग्रामविकासाचा एक मास्टर प्लॅन (Master Plan) आहे. यामध्ये त्यांनी गावाची स्वच्छता, शेतीची सुधारणा, गोवंश रक्षण, आरोग्य, साक्षरता, ग्रामोद्योग आणि व्यसनमुक्ती या विषयांवर अत्यंत सोप्या मराठी भाषेत मार्गदर्शन केले आहे. ते म्हणतात:

"गाव हाच देशाचा नकाशा । गावावरूनच देशाची दशा व दिशा ।
म्हणून गावची सुधारावी सर्व दशा । हेच मुख्य कर्तव्य आपले ॥"

🔷 ६. अखिल भारतीय श्रीरामकृष्ण मिशन आणि मोझरी आश्रम

आपल्या विचारांना मूर्त रूप देण्यासाठी आणि समाजसेवेचे कार्य अविरत चालू ठेवण्यासाठी तुकडोजी महाराजांनी अमरावती जवळील मोझरी येथे **'गुरुकुंज आश्रम'** ची स्थापना केली. या आश्रमाच्या माध्यमातून त्यांनी 'अखिल भारतीय श्रीगुरुदेव सेवा मंडळ' सुरू केले, ज्याच्या शाखा आज संपूर्ण महाराष्ट्र आणि देशात पसरलेल्या आहेत.

या गुरुदेव सेवा मंडळाच्या माध्यमातून गावोगावी सामूहिक प्रार्थना, श्रमदान (स्वेच्छेने गावाची स्वच्छता व रस्ते बांधणे), कुष्ठरोग निवारण, अंधश्रद्धा निर्मूलन आणि तरुणांसाठी व्यायामशाळा सुरू करण्यात आल्या. महाराजांचा भर हा नेहमी तरुणांच्या शारीरिक आणि मानसिक आरोग्यावर असायचा. 'आरोग्य हीच खरी संपत्ती' हा संदेश त्यांनी प्रत्यक्ष कृतीतून रुजवला.

🔷 ७. 'राष्ट्रसंत' पदवी आणि जपानमधील जागतिक शांतता परिषद

स्वातंत्र्योत्तर काळात तुकडोजी महाराजांच्या अफाट राष्ट्रकार्याची दखल भारताचे पहिले राष्ट्रपती **डॉ. राजेंद्र प्रसाद** आणि पंतप्रधान **पंडित जवाहरलाल नेहरू** यांनी घेतली. दिल्ली येथे राष्ट्रपती भवनात महाराजांचे खंजिरी भजन आयोजित करण्यात आले होते. त्यांचे ते ओजस्वी विचार आणि भजन ऐकून प्रभावित झालेल्या राष्ट्रपतींनी त्यांना स्वतः **'राष्ट्रसंत'** ही पदवी देऊन सन्मानित केले.

तुकडोजी महाराजांचे कार्य केवळ भारतापुरते मर्यादित नव्हते. इ.स. १९५५ मध्ये जपानमधील 'शिरोयामा' येथे आयोजित केलेल्या **जागतिक धर्म आणि जागतिक शांतता परिषदेसाठी** भारताचे प्रतिनिधी म्हणून त्यांना निमंत्रित करण्यात आले होते. तिथे त्यांनी आपल्या भजनाच्या आणि विश्वबंधुत्वाच्या विचारांनी संपूर्ण जगाला मंत्रमुग्ध केले. जपानमधील लोकांनी त्यांचे अभूतपूर्व स्वागत केले आणि तिथल्या विचारवंतांनी त्यांच्या विचारसरणीचा गौरव केला.

🔷 ८. राष्ट्रसंतांचे महापरिनिर्वाण आणि समाधी स्थळ

आयुष्यभर देशाचा कानाकोपरा पायी तुडवत, लाखो लोकांना व्यसनमुक्त करत आणि खेड्यांचा उद्धार करणाऱ्या या महात्म्याचा देह कर्करोगासारख्या (Cancer) गंभीर आजाराने थकला. ११ ऑक्टोबर १९६८ रोजी अमरावती जवळील **गुरुकुंज आश्रम, मोझरी** येथे त्यांनी वयाच्या अवघ्या ५९ व्या वर्षी महासमाधी घेतली.

त्यांच्या जाण्याने संपूर्ण देशाने एक महान राष्ट्रभक्त संत गमावला. मोझरी येथील गुरुकुंज आश्रमात आज त्यांची भव्य समाधी आहे. तिथली शिस्त, रोज होणारी सामूहिक प्रार्थना आणि स्वच्छता आजही लाखो भाविकांना प्रेरणा देते. त्यांच्या सन्मानार्थ नागपूर विद्यापीठाचे नाव बदलून **'राष्ट्रसंत तुकडोजी महाराज नागपूर विद्यापीठ'** असे करण्यात आले आहे.

📚 ९. तुकडोजी महाराजांवरील प्रमुख मराठी पुस्तके

राष्ट्रसंतांचे क्रांतिकारी विचार, त्यांचे जीवन आणि ग्रामगीतेचे मर्म समजून घेण्यासाठी खालील पुस्तके अत्यंत उपयुक्त आहेत: