संत तुकडोजी महाराज

१. प्रस्तावना: भजन आणि ग्रामसेवा

तुकडोजी महाराज हे विसाव्या शतकातील महाराष्ट्रातील संत, भक्त, कवी आणि समाजसुधारक म्हणून ओळखले जातात. लोक त्यांना राष्ट्रसंत म्हणूनही ओळखतात. विदर्भातील यावली गावात जन्मलेल्या माणिकपासून तुकडोजी महाराजांपर्यंतचा त्यांचा प्रवास अध्यात्म, भजन, देशसेवा आणि ग्रामविकास या चार धाग्यांनी विणलेला दिसतो.

वारकरी संतांच्या मध्ययुगीन परंपरेपेक्षा त्यांचे कार्यक्षेत्र वेगळे होते. त्यांनी गावोगावी गुरुदेव सेवा मंडळे उभी केली, सामुदायिक प्रार्थनेवर भर दिला आणि आपले विचार हिंदी व मराठी अशा दोन्ही भाषांतील रचनांतून मांडले. तरीही त्यांची नाममुद्रा आणि भजनशैली संतपरंपरेशी जोडलेली दिसते.

त्यांच्या जीवनाविषयी माहिती मराठी विश्वकोश, मराठी विकिपीडिया, भारतीय टपाल खात्याचे स्मरण-टिपण आणि संतसाहित्याच्या लेखांतून घेतली आहे. जे अनेक स्रोतांत जुळते ते निश्चित म्हणून, आणि जेथे स्रोत भिन्न आहेत तेथे दोन्ही उल्लेख सांगितले आहेत.

२. जन्म, कुटुंब आणि नावांचा प्रश्न

तुकडोजी महाराजांचा जन्म ३० एप्रिल १९०९ रोजी अमरावती जिल्ह्यातील यावली येथे एका गरीब कुटुंबात झाला, असे अनेक स्रोतांत जुळते. भारतीय टपाल खात्याच्या स्मरण-टिपणातही हीच तारीख आहे. मराठी विश्वकोशात मात्र २९ एप्रिल १९०९ अशी नोंद आहे; म्हणून या एका दिवसाच्या फरकाची येथे नोंद केली आहे.

त्यांचे वडील बंडोजी (बंडोपंत) आणि आई मंजुळाबाई होत्या. बारशाच्या वेळी बाळाचे नाव 'माणिक' ठेवले गेले, असे एका संदर्भात सांगितले आहे. मूळ नावाचा उल्लेख माणिक बंडोजी इंगळे असा काही ठिकाणी, तर माणिक बंडोजी ठाकूर असा विश्वकोशात आढळतो. टपाल खात्याच्या नोंदीत इंगळे (ठाकूर) असे दोन्ही दिले आहे.

त्यांचे प्राथमिक शिक्षण यावली आणि वरखेड येथे झाले, असे हिंदी विकिपीडियात नमूद आहे. मराठी तिसरीपर्यंत शिक्षण झाल्यावर त्यांनी शाळा सोडली, असे एका संदर्भात सांगितले जाते. औपचारिक शिक्षण कमी असले तरी पुढे त्यांनी मराठी आणि हिंदी भाषांत विपुल काव्यरचना केली.

३. गुरू आडकोजी महाराज आणि 'तुकड्या' नाव

आडकोजी महाराज हे त्यांचे गुरू, असे सर्व स्रोतांत जुळते. टपाल खात्याच्या नोंदीनुसार त्यांना वरखेड गावचे आडकोजी महाराज यांच्याकडून दीक्षा मिळाली. मराठी विश्वकोशानुसार आजोळी असताना माणिकने आडकूजी महाराजांना गुरू केले.

नावाच्या बदलाची एक कथा सांगितली जाते. माणिक भजन-कीर्तनासाठी कविता रचू लागला आणि सुरुवातीला 'तुका म्हणे' अशी नाममुद्रा वापरत असे. एके दिवशी गुरूंनी माणिकला 'तुकड्या' म्हणून हाक मारली आणि इतके दिवस 'तुका म्हणे' म्हणत राहणार का, असे विचारले. त्यानंतर माणिक 'तुकड्या म्हणे' अशी नाममुद्रा वापरू लागला आणि तुकडोजी नावाने ओळखला जाऊ लागला, असे विश्वकोशात नमूद आहे.

ही कथा नावाच्या उगमाची परंपरागत माहिती आहे; तिचे तपशील स्रोतांनुसार थोडे वेगळे सांगितले जातात. महत्त्वाचे इतकेच की त्यांची नाममुद्रा वारकरी संत तुकाराम यांच्या नाममुद्रेशी जोडून पाहता येते, आणि तुकडोजींनी स्वतःची वेगळी ओळख त्यातून निर्माण केली. तुलनेसाठी संत तुकाराम महाराज यांचे पान वाचता येईल.

४. साधना आणि खंजिरी भजन

टपाल खात्याच्या नोंदीनुसार तुकडोजींनी लहानपणीच कठोर तपश्चर्या आणि आत्मसाक्षात्काराच्या साधनेचा अभ्यास केला, तसेच खंजिरी भजनात चांगले कौशल्य मिळवले. जंगलात जाऊन साधना केल्याच्या कथा काही लोकप्रिय लेखांत येतात, पण त्यांचे वय, ठिकाण आणि कालावधी स्रोतांत वेगळे आढळतात; म्हणून तपशील येथे दिलेले नाहीत.

एका संदर्भानुसार १९२५ मध्ये त्यांनी 'आनंदामृत' या ग्रंथाची रचना केली. पुढे अनुभवसागर, भजनावली आणि सेवास्वधर्म अशा नावांचे साहित्य त्यांच्या नावावर नोंदलेले आढळते. हे सर्व उल्लेख एकाच प्रकारच्या संकलनांतून आले असल्याने ग्रंथांची नेमकी यादी आणि वर्षे स्वतंत्रपणे तपासून घेणे चांगले.

खंजिरी भजनाचे वैशिष्ट्य असे की ते साध्या वाद्यावर, लोकभाषेत आणि सामुदायिक सहभागातून सादर होते. तुकडोजींनी या माध्यमातून आत्मसंयम, देशभक्ती आणि सामाजिक सुधारणा यांचा प्रसार केला, असे विश्वकोशात नमूद आहे. त्यांची भजने हिंदी आणि मराठी दोन्ही भाषांत आहेत.

५. गुरुकुंज आश्रम आणि गुरुदेव सेवा मंडळे

तुकडोजी महाराजांनी १९३५ मध्ये मोझरी (जिल्हा अमरावती) येथे गुरुकुंज आश्रमाची स्थापना केली, असे अनेक स्रोतांत जुळते. हा आश्रम पुढे त्यांच्या सेवाकार्याचे मुख्य केंद्र बनला आणि आजही त्यांच्या स्मृतीचे प्रमुख स्थान आहे.

त्यांनी गावोगावी गुरुदेव सेवा मंडळे स्थापन केली, असे विश्वकोशात नमूद आहे. या मंडळांच्या माध्यमातून सामुदायिक प्रार्थना, श्रमदान आणि व्यायामाचा प्रसार झाला. व्यायामाचे महत्त्व सांगण्यासाठी त्यांनी 'आदेशरचना' हा ग्रंथ लिहिला, असेही सांगितले जाते. महिलांच्या उन्नतीचा विचारही त्यांच्या विचारविश्वाचा एक पैलू होता, असे एका संदर्भात नोंदवले आहे.

सर्वधर्मीय सामुदायिक प्रार्थनेचा आग्रहपूर्वक पुरस्कार आणि एकेश्वरवादी, विवेकनिष्ठ जीवनदृष्टी हे त्यांच्या विचारांचे दोन आधार मानले जातात. धार्मिक एकात्मता निर्माण करण्याचा त्यांनी प्रयत्न केला, असेही एका संदर्भात नमूद आहे. गुरुकुंज आश्रमात आजही सामुदायिक प्रार्थनेची परंपरा चालते, असे सांगितले जाते.

६. स्वातंत्र्य चळवळीतील सहभाग

मराठी विश्वकोशानुसार १९४२ च्या आंदोलनात भाग घेतल्याने तुकडोजींना तुरुंगवास भोगावा लागला. तुरुंगात त्यांनी 'सुविचारस्मरणी' हा ग्रंथ लिहिला, असेही तेथे सांगितले आहे. तुरुंगवासाची ठिकाणे आणि कालावधी याबाबत स्रोतांतील तपशील वेगळे असल्याने ते येथे दिलेले नाहीत.

लोकसभेतील एका निवेदनात असे म्हटले आहे की त्यांच्या भजनांपासून प्रेरणा घेऊन १९४२ मध्ये विदर्भातील चिमूर, आष्टी, यावली आणि बेनोडा येथे उठाव झाले. हे विधान तेथील सदस्याच्या निवेदनात आहे, म्हणून त्याचा उल्लेख त्याच स्वरूपात येथे केला आहे. या उठावांचा नेमका संबंध आणि तपशील इतिहासलेखनातून तपासून पाहणे योग्य ठरेल.

स्वातंत्र्यानंतर त्यांनी भूदान, अस्पृश्योद्धार आणि जातिनिर्मूलन अशा कार्यांकडे विशेष लक्ष पुरवले, असे विश्वकोशात नमूद आहे. यावरून त्यांचे कार्य केवळ राजकीय स्वातंत्र्यापुरते नव्हे, तर सामाजिक सुधारणांपर्यंत पोहोचले होते, असे दिसते.

७. ग्रामगीता: गावाच्या विकासाचा विचार

ग्रामगीता हा तुकडोजी महाराजांचा सर्वात प्रसिद्ध ग्रंथ मानला जातो. तो ओवीबद्ध मराठी काव्य आहे आणि त्याला 'ग्रामगीता' याबरोबरच 'ग्रामग्रंथ' असेही नाव एका संदर्भात दिले आहे. त्याच संदर्भानुसार तो सुमारे ४१ अध्यायांचा आणि सुमारे साडेचार हजार ओव्यांचा आहे; अध्याय आणि ओव्यांची संख्या वेगवेगळ्या लेखांत वेगळी दिली जात असल्याने ती निश्चित मानू नये.

ग्रामगीतेत गावाच्या कल्याणाचा मार्ग मांडला आहे. कृषी आणि उद्योगातील सुधारणा, सामुदायिक प्रार्थनेचे महत्त्व, देवभोळेपणा आणि जुनाट अंधश्रद्धा दूर करण्याची गरज असे विषय त्यात येतात, असे संतसाहित्याच्या लेखांत नमूद आहे. त्यांचा प्रयत्न होता की धर्म, समाज आणि गावाचे व्यवहार एकमेकांपासून तुटू नयेत.

वारकरी परंपरेतील ज्ञानेश्वरीसारख्या ग्रंथांची ओवीशैली आणि ग्रामगीतेची ओवीशैली यांची तुलना करणे मराठी वाचकाला उपयुक्त ठरेल. त्यासाठी संत ज्ञानेश्वर महाराज यांचे पान आणि सार्थ हरिपाठ पाहता येतील. ग्रामगीतेचे प्रत्यक्ष पाठ विश्वसनीय प्रकाशनातूनच वाचावेत.

८. निधन, समाधी आणि स्मरण

तुकडोजी महाराजांचे निधन ११ ऑक्टोबर १९६८ रोजी (अश्विन कृष्ण पंचमी, शके १८९०) गुरुकुंज आश्रम, मोझरी येथे झाले, असे मराठी विकिपीडिया आणि टपाल खात्याची नोंद सांगते. मराठी विश्वकोशात निधनाची तारीख १० नोव्हेंबर १९६८ अशी नोंदलेली आहे; म्हणून दोन्ही उल्लेख येथे नोंदले आहेत. त्यांची समाधी गुरुकुंज आश्रमातच आहे.

भारतीय टपाल खात्याने १९९५ मध्ये त्यांच्या स्मरणार्थ टपाल तिकीट प्रसिद्ध केले आणि त्यात त्यांचा उल्लेख संत, देशभक्त आणि समाजसेवक असा केला आहे. गुरुकुंज आश्रम आणि गुरुदेव सेवा मंडळे ही त्यांच्या कार्याची आजची जिवंत स्मारके मानली जातात.

वाचकासाठी उपयुक्त माहिती: गुरुकुंज आश्रम मोझरी (जिल्हा अमरावती) येथे आहे, आणि त्यांचे जन्मगाव यावली हेही अमरावती जिल्ह्यातच आहे. त्यांचे गुरू आडकोजी महाराज यांचे वरखेड हे गाव त्यांच्या साधनेशी जोडलेले मानले जाते. आधुनिक काळातील इतर संतांचे पान वाचताना संत भगवानबाबा यांचे पान तुलनेसाठी उपयुक्त ठरेल.

९. स्रोत आणि मतभेद: वाचकाने काय लक्षात ठेवावे

तुकडोजी महाराजांविषयीच्या लोकप्रिय लेखांत काही तपशील एकमेकांपेक्षा वेगळे आहेत. जन्मतारीख ३० एप्रिल १९०९ अनेक स्रोतांत जुळते, तर विश्वकोशात २९ एप्रिल दिली आहे. निधनासाठी ११ ऑक्टोबर १९६८ आणि १० नोव्हेंबर १९६८ अशा दोन तारखा आढळतात. आडनाव इंगळे की ठाकूर याबाबतही स्रोत भिन्न आहेत.

काही लेखांत असे सांगितले जाते की राष्ट्रपतींनी त्यांना विशेष पदवी देऊन सन्मानित केले, किंवा त्यांना १९५५ मध्ये जपानमधील जागतिक परिषदेत निमंत्रित करण्यात आले, तसेच एका विद्यापीठाला त्यांचे नाव देण्यात आले. या दाव्यांना पडताळणीयोग्य संदर्भ मिळाले नाहीत, म्हणून ते येथे ठाम म्हणून दिलेले नाहीत.

त्यांचे स्वतःचे भजन किंवा ओव्या या पानावर समाविष्ट केलेल्या नाहीत. अधिक वाचनासाठी संत साहित्य विभाग, निवडक अभंग आणि वाङ्मय संग्रह उपयुक्त ठरतील.

१०. नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न

११. पुढील वाचन