॥ जय जय विठ्ठल रखुमाई ॥ संत सोयराबाई अभंग
अभंग

अभंग संग्रह : संत सोयराबाई

या पृष्ठावर संतांचे अभंग आणि त्यांचा सोपा मराठी भावार्थ उपलब्ध आहे.

॥ अभंग १ ॥ अभंग रचना
येई येई गरुडध्वजा । विटेसहित करीन पूजा ॥१॥
धूप दीप पुष्पमाळा । तुज समर्पू गोपाळा ॥२॥
पुढे ठेवोनियां पान । वाढी कुटुंबी तें अन्न ॥३॥
तुम्हां योग्य नव्हे देवा । गोड करूनियां जेवा ॥४॥
विदुराघरच्या पातळ कण्या । खासी मायबाप धन्या ॥५॥
द्रौपदीच्या भाजी पाना । तृप्ती झाली नारायणा ॥६॥
तैसी झाली येथें परी । म्हणे चोख्याची महारी ॥७॥
हे गरुडध्वजा विठ्ठला, तू विटेसहित माझ्या घरी पूजेसाठी ये. मी तुला धूप, दीप, पुष्पमाळा अर्पण करीन आणि आमच्या गरिबाच्या कुटुंबात जे अन्न शिजवले आहे ते पानावर वाढीन. हे देवा, जरी हे अन्न तुझ्या योग्यतेचे नसले, तरी पूर्वी जशा विदुराच्या घरच्या पातळ कण्या आणि द्रौपदीचा भाजीचा पाला खाऊन तू तृप्त झाला होतास, तसेच हेही अन्न गोड मानून जेव, अशी विनवणी चोखामेळा यांची पत्नी सोयराबाई (चोख्याची महारी) करत आहे.
॥ अभंग २ ॥ अभंग रचना
उपाधी भक्तांसाठी । कां जगजेठी लाविली ॥१॥
तोडा तोडा मायाजाळें । कृपाबळें आपुलिया ॥२॥
नक पाहूं गुणदोष । पूर्वीची भाष सांभाळा ॥३॥
जगीं असुनी तूं बा हरी । म्हणे चोख्याची महारी ॥४॥
हे जगजेठी ईश्वरा, तू भक्तांच्या रक्षणासाठी स्वतःभोवती संसाराची उपाधी का लावून घेतली आहेस? आता तुझ्या कृपेच्या बळाने आमचे हे मायाजाळ तोडून टाक. आमचे गुणदोष न पाहता, भक्तांचा उद्धार करण्याचे जे तुझे पूर्वीचे ब्रीद (वचन) आहे, ते सांभाळ. तू या जगात असूनही अलिप्त आहेस, आमच्यावर कृपा कर.
॥ अभंग ३ ॥ अभंग रचना
हीन मी काय वानूं देवा । तुम्हीं केशवा उदार ॥१॥
करा माझे समाधान । दाखवा चरण आपुले ॥२॥
लोटलेंसे महा नदी । नाहीं शुध्दी देहाची ॥३॥
बुडत्यें काढावे बाहेरी । म्हणे चोख्याची महारी ॥४॥
हे केशवा, मी अत्यंत हीन-दीन आहे, मी तुझे गुणगान कसे करू? परंतु तू तर अत्यंत उदार आहेस. मला तुझ्या चरणांचे दर्शन देऊन माझ्या मनाचे समाधान कर. मी संसाररूपी महापुरात वाहून चालले असून मला देहाची शुद्ध उरलेली नाही; या बुडणाऱ्या जीवाला आता तूच बाहेर काढ.
॥ अभंग ४ ॥ अभंग रचना
नाही उरली वसना । तुम्हां नारायणा पाहतां ॥१॥
उरला नाहीं भेदाभेद । झालें शुध्द अंतर ॥२॥
विटाळाचे होतें जाळे । तुटलें बळें नामाच्या ॥३॥
चौदेहाची तुटली दोरी । म्हणे चोख्याची महारी ॥४॥
हे नारायणा, तुझे रूप पाहिल्यावर माझ्या मनातील सर्व वासना (इच्छा) गळून पडल्या आहेत. आता मनात कोणताही भेदाभेद उरलेला नाही आणि अंतःकरण पूर्णपणे शुद्ध झाले आहे. समाजाने लादलेले विटाळाचे जे जाळे होते, ते तुझ्या नामाच्या बळाने तुटून गेले आहे आणि चारही देहांची (स्थूळ, सूक्ष्म, कारण, महाकारण) बंधने तुटली आहेत.
॥ अभंग ५ ॥ अभंग रचना
अवघा रंग एक झाला । रंगी रंगला श्रीरंग ॥१॥
मी तूंपण गेलें वायां । पाहतं पंडरीच्या राया ॥२॥
नाही भेदाचें तें काम । पळोनी गेले क्रोध काम ॥३॥
देही असुनी तूं विदेही । सदा समाधिस्थ पाही ॥४॥
पाहते पाहणें गेले दुरी । म्हणे चोख्याची महारी ॥५॥
पंढरीच्या रायाला पाहताच माझे 'मी-तूपण' (अहंकार) नाहीसे झाले असून, संपूर्ण सृष्टी एकाच रंगात रंगून गेली आहे आणि स्वतः श्रीरंग त्यात एकरूप झाला आहे. आता इथे कोणत्याही भेदाभेदाला जागा उरलेली नाही, काम आणि क्रोध पळून गेले आहेत. देहात असूनही विदेही अवस्थेचा आणि अखंड समाधीचा अनुभव येत असून, पाहणारा आणि पाहण्याची वस्तू यांतील अंतर मिटले आहे.
॥ अभंग ६ ॥ अभंग रचना
देहासी विटाळ म्हणती सकळ । आत्मा तो निर्मळ शुध्द्बुध्द ॥१॥
देहिंचा विटाळ देहीच जन्मला । सोवळा तो झाला कवण धर्म ॥२॥
विटाळावाअंचोनी उत्पत्तीचे स्थान । कोण देह निर्माण नाही जगीं ॥३॥
म्हणुनी पांडुरंगा वानितसे थोरी । विटाळ देहांतरी वसतसे ॥४॥
देहाचा विटाळ देहींच निर्धारी । म्हणतसे mahari चोखियाची ॥५॥
सर्व जग देहाला विटाळ (अशुद्ध) म्हणते, परंतु त्या देहातील आत्मा तर अत्यंत निर्मळ, शुद्ध आणि बुद्ध स्वरूप आहे. देहाचा विटाळ देहातच जन्माला येतो, मग स्वतःला सोवळे म्हणवणारे कोणत्या धर्माने शुद्ध झाले? या जगात विटाळाशिवाय (विशिष्ट प्रक्रियेविना) एका तरी देहाची निर्मिती झाली आहे का? म्हणूनच सोयराबाई म्हणतात की विटाळ हा सर्वांच्या देहातच वसलेला आहे, मग भेदभाव कशासाठी?
॥ अभंग ७ ॥ अभंग रचना
माय तूं माउली अनाथाची देवा । धांवे देवाधिदेवा लंवलंफ़ें ॥१॥
पतितपावन नाम गाजे त्रिभुअवनी । भक्ताशिरोमणी तुम्हीं देवा ॥२॥
अनाथाचे धांवणे करणें चक्रपाणी । सकळ मुगुटमणी विठ्ठला तूं ॥३॥
मज अव्हेरितां कोण म्हणेल थोरी । म्हणतसे महारी चोखीयाची ॥४॥
हे देवाधिदेवा, तू अनाथांची माऊली आहेस, माझ्यासाठी तू लवलाही (लवकर) धावून ये. तुझे 'पतितपावन' हे नाव तिन्ही लोकात गाजत आहे आणि तू सर्व भक्तांचा शिरोमणी आहेस. हे चक्रपाणी विठ्ठला, अनाथांच्या हाकेला धावून जाणे हे तुझे ब्रीद आहे; जर तू माझा अव्हेर केलास, तर तुझ्या या मोठेपणाला कोण थोर म्हणेल?
॥ अभंग ८ ॥ अभंग रचना
शीण वाटतसे मना । नारायणा न पाहतां ॥१॥
वांया आचार विचार । सदा मलीन अंतर ॥२ ॥
सोंगाचे ते सोंग । दावी रंग कथेचा ॥३॥
परधनी सदा मन । वरी दावितसे डोलून ॥४॥
ऐसा नर तो दुराचारी । म्हणे चोख्याची महारी ॥५॥
हे नारायणा, तुझे दर्शन न झाल्यामुळे मनाला मोठा शीण (थकवा) वाटत आहे. तुझ्याशिवाय माणसाचे सर्व आचार-विचार वाया जातात आणि अंतःकरण मलीनच राहते. समाजात अनेक लोक भक्तीचे केवळ ढोंग (सोंग) करतात, कथेमध्ये रंगात आल्यासारखे दाखवतात, पण त्यांचे मन दुसऱ्याच्या धनावर आणि पापावर जडलेले असते; व वरून मात्र साधुत्वाचा डोल आणतात. असा मनुष्य दुराचारी होय.
॥ अभंग ९ ॥ अभंग रचना
जन तें आंधळे भुलले पैं वांया । विठ्ठल सखया वांचोनियां ॥१॥
भुललीं बापडी पायीं तिणें बेडी । कोण तोडातोंडी करील त्यांची ॥२॥
यमाची यातना होईल बा जेव्हां । सोडाविल तेंव्हा कोण त्यासी ॥३॥
याचलागी म्हणा रामकृष्णा हरी । म्हणतसे महारी चोखियाची ॥४॥
आपला सखा विठ्ठल सोडून ही संसारी लोक अंध होऊन मायेच्या जाळ्यात वाया चालली आहेत. या बिचाऱ्या जीवांच्या पायात संसाराची बेडी पडली आहे, ती देवाशिवाय कोण तोडणार? जेव्हा अंतकाळी यमाच्या यातना सहन कराव्या लागतील, तेव्हा या मायेच्या पाशातून कोण सोडवणार? म्हणूनच वेळ न गमावता मुखाने 'रामकृष्ण हरी' चा गजर करा.
॥ अभंग १० ॥ अभंग रचना
वाउगें घरदार वाउगा संसार । वाउगें शरीर नाशिवंत ॥१॥
एक नाम सार वाउगा पसार । नमाचि निर्धार तरती जन ॥२॥
वाउग्याया गोष्टी वाउग्या कल्पना । वाउग्या ब्रह्मज्ञाना कोण पुसे ॥३॥
वाउग्याव्युत्पत्ती वाउग्या शब्दआटी । वाउग्या ज्ञानगोष्टी बोलून काई ॥४॥
वाउगें तें मन स्थिर नाहीं तरी । मग कैंचा हरी मिळे तया ॥५॥
वाउगे ते बोल बोलणे तोंवरी । म्हणतसे महारी चोखियाची ॥६॥
हे घरदार, संसार आणि हे नाशिवंत शरीर सर्व काही वाउगे (व्यर्थ) आहे. या जगात केवळ विठ्ठलाचे 'नाम' हेच एकमेव सत्य (सार) आहे, बाकीचा सर्व पसारा व्यर्थ आहे. केवळ हरिनामाच्या दृढ विश्वासानेच लोक तरून जातात. मनात रामनाम नसेल तर कोरड्या कल्पना, बाह्य ब्रह्मज्ञान, व्युत्पत्ती, शब्दांची जुळवाजुळव किंवा कोरड्या गोष्टी बोलून काय फायदा? जर मन विठ्ठलचरणी स्थिर नसेल, तर हरीची प्राप्ती कधीच होणार नाही.
॥ अभंग ११ ॥ अभंग रचना
बैसोनी एकांती बोले गुजगोष्टी । घालोनियां मिठी चरणासी ॥१॥
बहु दीस झाली वाटतसे खंती । केधवां भेटती बाई मज ॥२॥
तुम्हांसी तों चाड नाहीं आणिकाची । परी वासना आमुची अनिवार्य ॥३॥
सोयरा म्हणे चला जाऊं तेथवरी । गुजगोष्टी चारी बोलुं कांही ॥४॥
सोयराबाई म्हणतात की, मनात विठ्ठलाच्या दर्शनाची आणि त्याच्याशी एकांतात बसून, चरणांना मिठी मारून मनातील गुजगोष्टी बोलण्याची मोठी आस लागली आहे. बरेच दिवस झाले विठ्ठलाची भेट न झाल्याने मनात खंत वाटत आहे. हे देवा, तुला कदाचित आमची काळजी नसेल, पण आमची तुला भेटण्याची ओढ अनिवार्य आहे. चल, आपण देवाच्या दारात जाऊ आणि त्याच्याशी हितगूज करू.
॥ अभंग १२ ॥ अभंग रचना
सोयरा म्हणे पती । मनीं आली बाइची खंती ॥१॥
चोखा सोयरा कर्ममेळा । भेटूं आले त्या निर्मळा ॥२॥
झाली निर्मळेची भेंटी । सोयरा पायीं घाली मिठी ॥३॥
धन्य बाई मेहुणपुरी । म्हणे चोख्याची महारी ॥४॥
सोयराबाई आपल्या पतीला (चोखामेळा यांना) म्हणतात की, माझ्या मनात निर्मळेची (चोखोबांची बहीण) आठवण येऊन खंत वाटत आहे. म्हणून चोखामेळा, सोयराबाई आणि मुलगा कर्ममेळा हे सर्वजण मिळून त्या निर्मळ स्वभावाच्या निर्मळेला भेटायला मेहुणपुरीला आले. तिथे निर्मळेची भेट झाल्यावर सोयराबाईंनी आनंदाने तिच्या पाया पडले. मेहुणपुरी हे क्षेत्र आणि तिथे राहणारी निर्मळा खरोखर धन्य आहे.
॥ अभंग १३ ॥ अभंग रचना
दोघी बैसल्या सुखासनीं । सोयरा न्याहाळीतसे नयनी ॥१॥
कृपाळुवा माझा बाप । विठ्ठल निर्मळ एकरुप ॥२॥
अवघ्या सांगता वृत्तांत । रडे चोखियाची कांता ॥३॥
विठ्ठल रूपाचिये थोरी । म्हणे चोख्याची महारी ॥४॥
सोयराबाई आणि निर्मळा या दोघी एकत्र सुखासनात (प्रेमाने) बसल्या असून सोयराबाई तिला डोळे भरून न्याहाळत आहेत. आपला बाप विठ्ठल अत्यंत कृपाळू आणि निर्मळ आहे, असे म्हणत घरातील आणि पंढरीचा सर्व वृत्तांत सांगताना चोखोबांची पत्नी सोयराबाई भावुक होऊन रडू लागतात आणि विठ्ठल रूपाची थोरवी गातात.
॥ अभंग १४ ॥ अभंग रचना
उपजतां कर्ममेळा । वाचे विठ्ठल सांवळा ॥१॥
विठ्ठल नामाचा गजर । वेगें धांवे रुक्मिणीवर ॥२॥
विठ्ठल रुक्मिणी । बारसें करी आनंदानीं ॥३॥
करीं साहित्य सामुग्री । म्हणे चोख्याची महारी ॥४॥
जेव्हा सोयराबाईंच्या पोटी 'कर्ममेळा' याचा जन्म झाला, तेव्हा त्याच्या मुखातून जन्मताक्षणीच 'विठ्ठल सांवळा' असा नामघोष निघाला. हा हरिनामाचा गजर ऐकून स्वतः रुक्मिणीपती विठ्ठल तिथे धावून आले. स्वतः विठ्ठल आणि रुक्मिणी माता यांनी अत्यंत आनंदाने मिळून कर्ममेळाचे बारसे केले आणि बारशाची सर्व साहित्य-सामुग्री स्वतः देवानेच तयार केली.
॥ अभंग १५ ॥ अभंग रचना
निर्मळेसी करीतां स्नान । कोटी प्रयाग समान ॥१॥
तेथें करितां अन्नदान । स्वये तुष्टे नारायण ॥२॥
तेथें करितां प्रदक्षिणा । कोटि तीर्थ घडली जाणा ॥३॥
ऐसी विख्यात मेहुणपुरी । म्हणे चोख्याची महारी ॥४॥
चोखामेळा यांची बहीण संत निर्मळा हिचे निवासस्थान असलेल्या मेहुणपुरी या क्षेत्राचा महिमा सोयराबाई गात आहेत. तिथे स्नान करणे हे कोटी प्रयाग क्षेत्री स्नान करण्यासारखे पवित्र आहे. त्या क्षेत्री अन्नदान केल्यास स्वतः नारायण संतुष्ट होतो आणि तिथे प्रदक्षिणा घातल्यास कोटी तीर्थांचे पुण्य लाभते, अशी ही मेहुणपुरी विख्यात आहे.
॥ अभंग १६ ॥ अभंग रचना
टाळ दिंडीचा गजर । विठ्ठल नामाचा उच्चार ॥१॥
दोष पळाले कपाटी । नाम उच्चारितं ओठीं ॥२॥
योगयागादि साधने । अवघियांसी येथे पेणें ॥३॥
सुख नाही संसारी । म्हणे चोख्याची महारी ॥४॥
जिथे टाळ-दिंडीचा गजर होतो आणि विठ्ठल नामाचा मुखाने उच्चार केला जातो, तिथून माणसाचे सर्व पाप आणि दोष दूर पळून जातात. इतर अवघड योगयाग किंवा क्लिष्ट साधने करण्याची गरज नाही; नामस्मरणातच सर्व साधनांचा मुक्काम (पेणें) आहे. या नाशिवंत संसारात कुठलेही खरे सुख नाही, सुख केवळ विठ्ठल नामातच आहे.
॥ अभंग १७ ॥ अभंग रचना
गर्जती नाचती आनंदे डोलती । सप्रेम फुंदती विठ्ठल नामें ॥१॥
तया सुखाचा पार न कळे ब्रह्मांदिका । पुंडालिकें देखा भुलविले ॥२॥
नावडे वैकुंठ नावडे भुषण । नावडे आसन वसन कांही ॥३॥
कीर्तनी गजरी नाचतो श्रीहरी । whimतसे महारी चोखियाची ॥४॥
भक्त जेव्हा विठ्ठल नामाने आनंदाने डोलतात, नाचतात आणि प्रेमाने गर्जना करतात, तेव्हा मिळणाऱ्या सुखाचा पार स्वतः ब्रह्मदेवालाही कळत नाही. भक्त पुंडलिकाने या भक्तीच्या बळावर देवालाही भुलवून पंढरीत उभे केले. अशा भक्तांना वैकुंठ, दागदागिने, वस्त्र किंवा राजेशाही आसनाची आवड उरत नाही, कारण त्यांच्या कीर्तनाच्या गजरात स्वतः श्रीहरी आनंदाने नाचत असतो.
॥ अभंग १८ ॥ अभंग रचना
आनंद सोहळा आषाढी पंढरी । कीर्तनी गजरी वाळूंवटीं ॥१॥
होतो जयजयकार आनंद सोहळा । अमृत गळाला वैष्णवासी ॥२॥
नाठवे भावना देहाचा विसर । विठ्ठल उच्चार संतजनी ॥३॥
तेथें जीवें भावें प्रेमाची आरती । लोटांगणी जाती सोयरा भावें ॥४॥
आषाढी एकादशीला पंढरपूरच्या वाळवंटात कीर्तनाचा आणि हरिनामाचा मोठा सोहळा रंगतो. सर्वत्र होणाऱ्या जयजयकाराने वैष्णवांच्या गळ्यातून जणू भक्तीचे अमृतच पाझरत असते. सर्व संतांना देहाचा विसर पडतो आणि ते केवळ 'विठ्ठल विठ्ठल' असाच उच्चार करतात. अशा पवित्र वातावरणात सोयराबाई म्हणतात की, सर्व भक्त जीवभावाने देवाला लोटांगण घालून प्रेमाची आरती ओवाळतात.
॥ अभंग १९ ॥ अभंग रचना
पंढरीचे ब्राम्हणे चोख्यासी छळीले । तयालागीं केले नवल देवें ॥१॥
सकळ समुदाव चोखियाचे घरी । रिध्दी सिध्दि द्वारी तिष्ठताती ॥२॥
रंग माळा सडे गुढीया तोरणे । आनंद किर्तन वैष्ण्ववांचे ॥३॥
असंख्य ब्राम्हण बैसल्या पंगती । विमानी पाहती सुरवर ॥४॥
तो सुख सोहळा दिवाळी दसरा । वोवाळी सोयरा चोखीयासी ॥५॥
जेव्हा पंढरीच्या ब्राह्मणांनी चोखोबांना त्यांच्या जातीवरून छळले आणि त्रास दिला, तेव्हा देवाने एक मोठे नवल केले. देवाने स्वतः चोखोबांचे रूप घेऊन सर्व संतांना आणि ब्राह्मणांना चोखोबांच्या घरी जेवायला बोलावले. चोखोबांच्या दारात रिद्धी-सिद्धी उभ्या राहिल्या, घरापुढे सडे-तोरणे आणि गुढ्या उभारल्या गेल्या. असंख्य ब्राह्मणांच्या पंगती चोखोबांच्या घरी बसल्याचे पाहून आकाशातून देवही थक्क झाले. हा दिवाळी-दसऱ्यासारखा सुख सोहळा पाहून सोयराबाई आपल्या पतीला (चोखोबांना) प्रेमाने ओवाळतात.
॥ अभंग २० ॥ अभंग रचना
अवघे सुखाची सांगाती । दु:ख होतां पळतीं आपोआप ॥१॥
भार्या पुत्र भगिनी माता आणि पिता । हे अवघे सर्वथा सुखाचेचि ॥२॥
इष्ट आणि मित्र स्वजन सोयरे । सुखाचे निर्धारिं आप्तवर्ग ॥३॥
अंतकाळी कोण नये बरोबरी । म्हणतसे महारी चोखियाची ॥४॥
या संसारातील सर्व नातेवाईक (पत्नी, मुलगा, बहीण, माता, पिता, मित्र आणि सोयरे) हे केवळ सुखाचे सोबती आहेत. जोपर्यंत तुमच्याकडे सुख आणि संपत्ती आहे, तोपर्यंतच हे सोबत असतात; दुःखाची वेळ येताच सर्वजण आपोआप पळून जातात. अंतकाळच्या वेळी यांपैकी कोणीही सोबत येत नाही, हेच संसाराचे कटू सत्य आहे.
॥ अभंग २१ ॥ अभंग रचना
माझें माझें म्हणुनी गुंतले हावभरी । वांया या संसारी मृगजळा ॥१॥
आपुली आपण करा आठवण । संसार बंध तोडा वेगीं ॥२॥
नाम निज नौका विठ्ठल हें तारूं । भवाचा सागरू उतरील ॥३॥
ह्याची विश्वास धरावा अंतरी । म्हणतसे महारी चोखियाची ॥४॥
लोक या संसारात 'माझे माझे' म्हणून लोभापोटी गुंतून पडले आहेत, परंतु हा संसार म्हणजे केवळ मृगजळासारखा भास आहे. माणसाने स्वतःच्या आत्मस्वरूपाची आठवण करून हा संसाराचा बंध लवकरात लवकर तोडला पाहिजे. विठ्ठलाचे 'नाम' हीच या संसाररूपी भवसागरातून पैलतीराला नेणारी खरी नौका (तारू) आहे, यावर अंतःकरणात दृढ विश्वास ठेवा.
॥ अभंग २२ ॥ अभंग रचना
पंच महापातकीं विश्वासघातकी । रामकृष्णे सुखी विश्वजन ॥१॥
महा पापराशी वाल्हा तो तारिला । उध्दार तो केल गणिकेचा ॥२॥
पुत्राचिया नामें वैकुठाची गती । अजामेळा मुक्ती हरीनामें ॥३॥
नामेंची तरले नर आणि नारी । म्हणतसे महारी चोखियाची ॥४॥
पाच मोठी महापापे करणारे किंवा विश्वासघातकी असणारे लोकही रामनामाच्या बळाने सुखी होतात. ज्याने अनेक पापे केली होती, त्या वाल्या कोळ्याचा (वाल्मिकी ऋषींचा) उद्धार देवाने केला; गणिकेचा उद्धार केला. अजामेळाने अंतकाळी केवळ आपल्या पुत्राचे नाव 'नारायण' म्हणून हाक मारली, तरी त्याला हरिनामामुळे मुक्ती मिळाली. याच हरिनामाने आजवर अनेक नर-नारी तरून गेले आहेत.
॥ अभंग २३ ॥ अभंग रचना
कोण या पांगिला होईल संसारा । कन्या पुत्र दारा त्यजोनियां ॥१॥
कां हे गुंतले वांया मृगजळा । कांयासी कंटाळा येईच ना ॥२॥
कां ये नाठविती हरीनाम चित्तीं । येतां जांतां फजिती किती होती ॥३॥
कां हे न धरीती संतसमागम । कासयाचा भ्रम पडिला यांसी ॥४॥
स्वप्नाचीye परी गुंतले नरनारी । म्हणतसे महारी चोखियाची ॥५॥
लोक घरदार, मुले, पत्नी सोडून या व्यर्थ संसाराचे ओझे का वाहतात? या मृगजळासारख्या खोट्या सुखात का गुंतून पडतात? त्यांना या नाशिवंत देहाचा कंटाळा कसा येत नाही? ते आपल्या चित्तात हरिनामाचे स्मरण का करत नाहीत? या जगात जन्म-मरणाच्या फेऱ्यात माणसाची किती फजिती होते! लोकांना संतांच्या संगतीचा महिमा का कळत नाही? हे सर्व नर-नारी जणू स्वप्नातील सुखात गुंग झाले आहेत.
॥ अभंग २४ ॥ अभंग रचना
आमची तो दशा विपरीत झाली । कोण आम्हा घाली पोटामध्यें ॥१॥
आमचें पालन करील बा कोण । तुजविण जाण दुजे आतां ॥२॥
कळेल तें करा तुमचें उचित । माझी तो नित निवेदिली ॥३॥
सोयरा म्हणे माझा जीवप्राण तुम्ही । आणिक तो आम्ही कोठें जावें ॥४॥
सोयराबाई विठ्ठलाला म्हणतात की, समाजात आमची दशा अत्यंत विपरीत (वाईट) झाली आहे, आम्हाला मायेने आपल्या पोटात घेणारे तुझ्याशिवाय जगात दुसरे कोणी नाही. आमचे पालनपोषण आता कोण करणार? तुला जे योग्य वाटेल ते तू आमच्यासाठी कर, मी माझी सर्व सुख-दुःखे तुझ्या चरणी निवेदिली (सांगितली) आहेत. तूच आमचा जीवप्राण आहेस, तुला सोडून आम्ही कुठे जाणार?
॥ अभंग २५ ॥ अभंग रचना
जें तुम्हां कळें तें करा । गोमटें बरें कां वोखटें गोड दिसे ॥१॥
मी तों झालें बोलोनी उतराई । तुमचेचिये पायीं समर्पिलें ॥२॥
होता जो वृत्तांत माझिये जीवींचा । बोलियेला वाचा तुम्हांपुढें ॥३॥
सोयरा म्हणे माझें सकळ गणगोत । तुंचि माझें हित करीं देवा ॥४॥
"हे देवा, तुला जे योग्य वाटेल ते तू कर; तुझ्या इच्छेनुसार मला चांगले (गोमटे) मिळो वा वाईट (वोखटें), ते मला गोडच वाटेल. मी माझ्या मनातील सर्व भाव तुला बोलून दाखवले आहेत आणि स्वतःला तुझ्या चरणी समर्पित केले आहे. माझ्या जीवात जे काही चालले होते, ते सर्व मी तुझ्यापुढे मांडले आहे. तूच माझे सर्व नातेवाईक (गणगोत) आणि हितकर्ता आहेस."
॥ अभंग २६ ॥ अभंग रचना
yeई वो विठठले येई लवकरी । धावे तूं सत्वरी मजलागी ॥१॥
आमुचा विचार आतां काय देवा । सांभाळी केशवा मायबाप ॥२॥
आतां कवणाची पाहूं मी वांट । अवघेची वोस दिसतसे ॥३॥
सोयरा म्हणे अहों पंढरीच्या राया । आमुची ती दया येऊं द्यावी ॥४॥
"हे विठ्ठल माऊली, तू माझ्यासाठी लवकरी धावून ये. हे केशवा, तूच आमचा मायबाप आहेस, आता आमचा सांभाळ कर. तुझ्याशिवाय मी आता कोणाची वाट पाहू? तुझ्याविना हे सर्व जग मला ओसाड (वोस) दिसत आहे. हे पंढरीच्या राजा, तुला आमची थोडी तरी दया येऊ दे."
॥ अभंग २७ ॥ अभंग रचना
माझें मन तुमचे चरणीं । तूंची माझा देवा धणी ॥१॥
धरणें घेउनी दारांत । बैसलेंसे नाम गात ॥२॥
दुजा धंदा कांही नेणें । तुमचे कृपेचे पोसणें ॥३॥
द्वारी बैसोनी हांका मारी । म्हणे चोख्याची महारी ॥४॥
सोयराबाई म्हणतात की, माझे मन पूर्णपणे तुझ्या चरणी जडले आहे आणि तूच माझा खरा मालक (धनी) आहेस. मी तुझ्या मंदिराच्या दारात धरणे धरून बसले आहे आणि तुझेच नाम गात आहे. मला इतर कोणताही व्यवहार किंवा धंदा माहीत नाही; मी केवळ तुझ्या कृपेवर पोसली जाणारी दासी आहे. दारात बसून मी तुलाच हाका मारत आहे.
॥ अभंग २८ ॥ अभंग रचना
कां वा उदास मज केलें । कोण म्हणे तुम्हां भलें ॥१॥
आम्ही बैसलोंसे दारी । दे दे म्हणोनी मागतों हरि ॥२॥
घेउनी बैसलासी बहुताचें । गोड कैसे तुम्हां वाटे ॥३॥
ही नित नव्हे बरी । म्हणे चोखियाची महारी ॥४॥
"हे देवा, तू माझ्याविषयी एवढा उदास का झालास? जर तू भक्ताला अंतरलेस, तर तुला कोण चांगले म्हणेल? आम्ही तुझ्या दारात बसून 'तुझी कृपा दे, दर्शन दे' म्हणून मागत आहोत. तू इतरांचे वैभव घेऊन बसला आहेस, पण या गरीब भक्ताला दूर ठेवणे तुला कसे गोड वाटते? तुझी ही रीत (नित) मुळीच चांगली नाही."
॥ अभंग २९ ॥ अभंग रचना
किती किती बोलूं देवा । किती करूं आतां हेवा ॥१॥
बहु चाळवणा तूं होसी । नाही कांरे म्हणे मजसी ॥२॥
आतां न धरी तुमची भीड । मज नाहीं दुजी चाड ॥३॥
किती बोलूं देवा । आतां राग न धरावा ॥४॥
धरणें घेतिलें तुमचें द्वारी । म्हणे चोख्याची महारी ॥५॥
"हे देवा, मी तुला अजून किती सांगू आणि तुझ्या भेटीसाठी किती हट्ट (हेवा) करू? तू भक्तांना खूप चाळवतोस (झुकवतोस), मला 'नाही' तरी का म्हणत नाहीस? आता मी तुझी कोणतीही भीडमुलाहजा ठेवणार नाही, कारण मला तुझ्याशिवाय दुसरी कोणतीही इच्छा (चाड) नाही. माझ्या बोलण्याचा राग मानू नकोस, मी तुझ्या दारात धरणे धरूनच बसले आहे."
॥ अभंग ३० ॥ अभंग रचना
किती शिणताती प्रपंच परमार्था । परी न घडे सर्वथा हित कोणा ॥१॥
न घडे प्रपंच न घडे परमार्थ । न घडेचि स्वार्थ दोहीसेविषीं ॥२॥
एकाची एकास न पडेचि गांठी । तेणे होय कष्टी सुखदु:खें ॥३॥
सोयरा चोखियाची म्हणे पंढरीराया । दंडवत पायां तुमचिया ॥४॥
लोक संसारात प्रपंच आणि परमार्थ दोन्ही सांभाळताना खूप थकून (शिणून) जातात, परंतु बऱ्याचदा कोणाचेच पूर्ण हित होत नाही. ना प्रपंच नीट होतो, ना परमार्थ साधतो; दोन्ही बाजूंनी मनुष्य स्वार्थात अडकून राहतो. प्रपंच आणि परमार्थाची योग्य सांगड न जमल्यामुळे माणूस सुख-दुःखाच्या चक्रात सापडून कष्टी होतो. म्हणून सोयराबाई म्हणतात, "हे पंढरीराया, मी या सर्व गोष्टी सोडून केवळ तुझ्या पाया पडते."
॥ अभंग ३१ ॥ अभंग रचना
सलगीनें बहु बोलिलें उत्तर । परी तुम्ही उदार मायबाप ॥१॥
उदार तों तुम्ही तिही लोकी कीर्ती । म्हणोनि कमळापती शरण आलें ॥२॥
रंजले गांजले मोकारिती धांवा । त्यांच्या धावण्यासी धांवा मायबाप ॥३॥
सोयरा म्हणोन दंडवत घाली । तूं माय माउली पांडुरंगा ॥४॥
"हे देवा, मी तुझ्याशी असलेल्या हक्कामुळे (सलगीनें) कधी कधी खूप उलटसुलट बोलले असेल, पण तू आमचा उदार मायबाप आहेस. तुझी औदार्याची कीर्ती तिन्ही लोकात गाजते आहे, म्हणूनच मी तुला शरण आले आहे. जे रंजले-गांजलेले लोक तुझा धावा करतात, त्यांच्या रक्षणासाठी तू नेहमी धावून जातोस. तूच माझी खरी माऊली आहेस."
॥ अभंग ३२ ॥ अभंग रचना
आमुचे सुखदुःख कोण दुजा वारी । तुम्हीच श्रीहरी मायबाप ॥१॥
तुमच्या उच्छिष्टाची धरोनियां आस । बैसले रात्रंदिवस धरणेकरी ॥२॥
परी तुम्हां न येत आमुची करूणा । केधवा येईल मना तुमचिया ॥३॥
काम क्रोध लोभ मदमत्सर वैरी । हे झडकरी वारी मायबापा ॥४॥
म्हणोनी धरिलें तुमचे पदरा । म्हणतसे सोयरा चोखियाची ॥५॥
"हे श्रीहरी, तुझ्याशिवाय आमचे सुख-दुःख दूर करणारे दुसरे कोणी नाही. आम्ही संतांच्या आणि तुझ्या उच्छिष्टाची (कृपेच्या प्रसादाची) आस धरून रात्रंदिवस दारात धरणे धरून बसलो आहोत. तरीही तुला आमची दया येत नाही; ती तुझ्या मनात कधी येईल? आमच्या मनातील काम, क्रोध, लोभ, मद, मत्सर हे शत्रू तू त्वरित दूर कर, म्हणूनच मी तुझा पदर धरला आहे."
॥ अभंग ३३ ॥ अभंग रचना
शिणल्या भागल्यांचा तूंचि विसावा । धांवे तूं केशवा मायबापा ॥१॥
किती किती मन आवरोनी धरूं । परी न सुचें विचारु कय करूं ॥२॥
तुम्ही तंव समर्थ आपुल्या भारें । आमुचे खोटें खरें काय जाणा ॥३॥
मी तो बैसले तुमचिए द्वारी । म्हणतसे महारी चोखियाची ॥४॥
संसारात थकलेल्या-भागलेल्या जीवांचा तूच एकमेव विसावा आहेस, म्हणून हे केशवा, तू धावून ये. मी माझे मन किती आवरून धरू? मला काहीच सुचत नाही की मी काय करू. तू सर्वशक्तिमान आणि समर्थ आहेस, आमचे खोटे-खरे काय आहे ते तू सर्व जाणतोस. मी सर्व काही विसरून फक्त तुझ्या दारात येऊन बसले आहे.
॥ अभंग ३४ ॥ अभंग रचना
संताची तो खूण बाणली तुमची । तरी कां आमुची सांडी केली ॥१॥
काय साचपण मानूं आतां देवा । न कळे हा गोंवा उगवा कधी ॥२॥
रात्रंदिवस भ्रमले हे मन । नव्हे समाधान काय करूं ॥३॥
सोयरा म्हणे अहो पंढरीनिवासा । लवकारी फांसा तोडा आतां ॥४॥
"हे देवा, संतांचे रक्षण करणे आणि भक्तांना जवळ करणे ही तुझी खूण (स्वभाव) आहे, मग तू आमचा त्याग (सांडी) का केलास? आता मी तुझ्या वचनांचे खरेपण कसे मानू? हा संसाराचा गुंता (गोंवा) कधी सुटेल ते कळत नाही. माझे मन रात्रंदिवस भ्रमात अडकले असून त्याला समाधान लाभत नाही. हे पंढरीनिवासा, या संसाराचा फास आता लवकर तोड."
॥ अभंग ३५ ॥ अभंग रचना
हीन दीन म्हणोनी कां गा मोकलिलें । परी म्यां धरिलें पदरी तुमच्या ॥१॥
आतां मोकलितां नव्हे नित वरी । थोरा साजे थोरी थोरपणें ॥२॥
शरण आलिया दावितासां पाठीं । काय थोर गोष्टी वानूं देवा ॥३॥
सोयरा म्हणे अहो पंढरीनिवास । तुमचा तो ठसा त्रिभुवनी ॥४॥
"आम्ही हीन-दीन (खालच्या जातीचे) आहोत म्हणून तू आम्हाला दूर का सारलेस? परंतु मी तर तुझा पदर घट्ट धरून ठेवला आहे. आता आम्हाला दूर ढकलणे तुझ्या थोरपणाला शोभत नाही; मोठ्या माणसाने आपले मोठेपण सांभाळले पाहिजे. जे तुला शरण आले आहेत, त्यांना तू पाठ दाखवू नकोस. हे पंढरीनिवासा, तुझा भक्तीचा ठसा तिन्ही लोकात उमटलेला आहे."
॥ अभंग ३६ ॥ अभंग रचना
नामेचि तरले नर आणि नारी । ताले दुराचारी हरिनामें ॥१॥
पाहा अनुभव आपुले अंतरी । नामेचि उध्दरी जडजीवां ॥२॥
नामेचि भुक्ति नामेची मुक्ति । नामेची शांति सुखदु:ख ॥३॥
नामापरतें सार याही हो निर्धारी । म्हणतसे महारी चोखियाची ॥४॥
हरिनामाच्या बळाने अनेक नर आणि नारी संसारातून तरून गेले आहेत; इतकेच नव्हे तर मोठे दुराचारी लोकही नामस्मरणाने पवित्र झाले आहेत. तुम्ही स्वतःच्या अंतःकरणात हा अनुभव घेऊन पाहा की, नाम हे जड (पापी) जीवांचाही उद्धार करते. नामामध्येच खरी तृप्ती (भुक्ति), मुक्ती आणि शांती सामावलेली आहे. या जगात नामापेक्षा श्रेष्ठ दुसरे कोणतेही सत्य नाही.
॥ अभंग ३७ ॥ अभंग रचना
नामाचा भरंवसा मानिलासे सार । उतरले पार भवनदी ॥१॥
नाम हें सोपें नाम हें सोपें । नाम हें सोपे मुखी गाता ॥२॥
नामाची यावडी सदा सर्वकाळ । नाहीं काळ वेळ नाम गातां ॥३॥
नामेंचि जन तरती संसारी । म्हणतसे महारी चोखियाची ॥४॥
ज्यांनी भगवंताच्या नामाचा भरवसा हेच जीवनाचे सार मानले, ते या संसाराच्या नदीतून (भवनदी) सुखरूप पार झाले. मुखाने गाण्यासाठी नाम हे अत्यंत सोपे साधन आहे. मनात नामाची आवड सदा सर्वकाळ असावी; नाम घेण्यासाठी कोणत्याही विशिष्ट वेळेची किंवा काळाची बंधने नसत।त.
॥ अभंग ३८ ॥ अभंग रचना
नामाचें चिंतन करा सर्वकाळ । नाही काळवेळ नामालागी ॥१॥
सुलभ हें सोपें नाम आठवितां । हरि हरी म्हणतां मोक्षमुक्ती ॥२॥
सायासाचें नाही येथे हें साधन । नामाचे चिंतन करा सुखे ॥३॥
नामाचे सामर्थ्य जपतां । श्रीहरी म्हणतसे महारी चोखियाची ॥४॥
देहाने आणि मनाने सर्वकाळ नामाचे चिंतन करावे, त्याला काळाचे काही बंधन नाही. हरीचे नाव आठवणे अत्यंत सुलभ आणि सोपे आहे; केवळ 'हरी हरी' म्हणण्याने मोक्ष आणि मुक्तीची प्राप्ती होते. यासाठी कोणत्याही अवघड कष्टाची (सायासाची) गरज नाही, तुम्ही आनंदाने नामस्मरण करा; या नामाचे सामर्थ्य अगाध आहे.
॥ अभंग ३९ ॥ अभंग रचना
आणिक देवाचे न करा साधन । बायां होय शीण आदि अंती ॥१॥
आपुलिया पोटा आणिकां पीडिती । ते काय पुरविती मन इच्छा ॥२॥
रोटीसुठीलागीं पिडिताती जगा । हेंचि त्यांचे अंगा देवपण ॥३॥
म्हणोनी तयांचे नका पडूं भरी । म्हणतसे महारी चोखियाची ॥४॥
विठ्ठलाच्या नामाव्यतिरिक्त इतर (क्षुद्र) देवी-देवतांची किंवा भोंदूगिरीची साधने करू नका, त्याने सुरुवातीपासून शेवटपर्यंत केवळ शारीरिक व मानसिक त्रास (शीण) होतो. जे भोंदू लोक स्वतःच्या पोटासाठी इतरांना छळतात किंवा त्रास देतात, ते तुमच्या मनातील इच्छा कशी पूर्ण करणार? जे केवळ पोटापाण्यासाठी (रोटीसुठीलागी) जगाला फसवतात, त्यांच्या नादी लागू नका; खरा देव केवळ विठ्ठलच आहे.
॥ अभंग ४० ॥ अभंग रचना
नामाचे चिंतन अखंड जया वाचे । हेंचि साधनाचें सार एक ॥१॥
मागिल परिहार पुढे वारे शिण । नाम बीज खूण सांगितली ॥२॥
अवघ्या उपाधि तुटताती नामें । भाविकांसी वर्म सोपें हेंचि ॥३॥
आणिक नका पडूं गबाळाचे भरी । म्हणतसे महारी चोखियाची ॥४॥
ज्याच्या मुखात अखंड विठ्ठल नामाचे चिंतन असते, हेच सर्व साधनांचे मुख्य सार आहे. नामामुळे मागच्या सर्व पापांचा परिहार (नाश) होतो आणि पुढचा संसारीक त्रास टळतो; हेच नामरूपी बीजाचे मुख्य मर्म आहे. नामाच्या उच्चाराने संसारातील सर्व उपाध्या आणि मोह तुटून जातात, भाविक भक्तांसाठी हेच सर्वात सोपे वर्म आहे. इतर निरर्थक गोळाबेरजेच्या (गबाळाच्या) नादी पडू नका.
॥ अभंग ४१ ॥ अभंग रचना
नामेचि पावन होती जगीं जाण । नाम सुलभ म्हणा विठोबाचें ॥१॥
संसार बंधने नामेंचि तुटती । भुक्ति आणि मुक्ति नामापासीं ॥२॥
नाम हें जपतां पाप ताप जाय । अनुभव हा आहे जनामाजी ॥३॥
नामाचा गजर वाचें जो उच्चारी । म्हणतसे महारी चोखियाची ॥४॥
या जगात विठोबाचे सुलभ नाम घेतल्यानेच सर्व जीव पावन (पवित्र) होतात. संसाराची सर्व बंधने केवळ नामानेच तुटतात आणि सर्व प्रकारची सुखे व मुक्ती नामाच्या पाशीच प्राप्‍त होतात. नाम जपताच मनातील सर्व पापे आणि ताप (त्रास) नष्ट होतात, हा सर्वसामान्य भक्तांचा अनुभव आहे. म्हणूनच मुखाने नेहमी नामाचा गजर करावा.
॥ अभंग ४२ ॥ अभंग रचना
सदा सर्व काळ नामाचा छंद । रामकृष्ण गोविंद जपें सदा ॥१॥
अखंड वाचेसी नाही पै खंडण । नाम नारायण सुलभ हें ॥२॥
सुखदु:ख कांही न पडे आघात । होय मन शांत जपतां नाम ॥३॥
सोयरा म्हणे मज आलीसे प्रचित । नामेंचि पतित उध्दरती ॥४॥
माणसाला सदा सर्वकाळ हरिनामाचा छंद लागला पाहिजे; मुखाने नेहमी 'रामकृष्ण गोविंद' असा जप करावा. जिभेला नाम घेताना कधीही खंड पडू देऊ नये, कारण नारायण नाम अत्यंत सुलभ आहे. नाम जपत राहिल्याने संसारातील सुख-दुःखाचे आघात मनाला जाणवत नाहीत आणि मन अत्यंत शांत होते. सोयराबाई म्हणतात, मला स्वतःला ही प्रचिती (अनुभव) आली आहे की नामानेच पापी जीवांचा उद्धार होतो.
॥ अभंग ४३ ॥ अभंग रचना
सुखचें हें नाम आवडीनें गावें । वाचें आळवावें विठोबासी ॥१॥
संसार सुखाचा होईल निर्धार । नामाचा गजर सर्व काळ ॥२॥
कामक्रोधांचे न चलेचि कांही । आशा मनशा पाहीं भुर होती ॥३॥
आवडी धरोनी वाचें म्हणे हरि हरि । म्हणतसे महारी चोखियाची ॥४॥
परम सुख देणारे हे विठ्ठलाचे नाम अत्यंत आवडीने गावे आणि मुखाने नेहमी विठोबाची आळवणी करावी. जर सर्वकाळ नामाचा गजर केला, तर हा कठीण संसारही नक्कीच सुखाचा होईल. नामाच्या बळापुढे काम आणि क्रोधाचे काही चालत नाही, आणि मनातील सर्व वाईट आशा व वासना भस्म (भुर) होऊन जातात. म्हणूनच प्रेमाने मुखाने 'हरी हरी' म्हणावे.
॥ अभंग ४४ ॥ अभंग रचना
नवल पाहा नामाचें विंदान । पातकी पावन इहलोकीं ॥१॥
कलियुगामाजी सोपे हें साधन । वाचे रामकृष्ण जपे सदा ॥२॥
भवसागरांत नाम निजनौका । रामकृष्ण सखा उच्चारिता ॥३॥
म्हणोनी आळस नको संसारी । म्हणतसे महारी चोखियाची ॥४॥
भगवंताच्या नामाचे हे अद्भूत नवल (विंदान) पाहा की, मोठे पापी लोकही या मृत्युलोकात पवित्र होतात. या कलियुगात देवप्राप्तीचे हेच सर्वात सोपे साधन आहे की मुखाने सदा 'रामकृष्ण' जपावे. या कठीण भवसागरातून पार होण्यासाठी नाम हीच आपली हक्काची नौका आहे आणि रामकृष्ण हाच आपला खरा सखा आहे; म्हणून नामस्मरणात कधीही आळस करू नका.
॥ अभंग ४५ ॥ अभंग रचना
सुलभ सोपे वाचे नाम गातां । पापाच्या चळथा पळती पुढें ॥१॥
वाचे हरी हरी जो कोणी उच्चारी । नर अथवा नारी पवित्र ते ॥२॥
जातवित गोत नको हा विचार । हरिनाम सार कलिमाजी ॥३॥
सोयरा म्हणे मज नामाची आवडी । जाय देशोधडी कळिकाळ ॥४॥
मुखाने नाम गाणे अत्यंत सुलभ व सोपे आहे, नाम घेताच पापांचे डोंगर (चळथा) समोरून पळून जातात. जो कोणी मनुष्य मुखाने 'हरी हरी' उच्चारतो, तो नर असो वा नारी, तत्काळ पवित्र होतो. इथे जात, गोत किंवा कुळाचा विचार करण्याची मुळीच गरज नाही, कारण कलियुगात केवळ हरिनाम हेच श्रेष्ठ सार आहे. नामाने मृत्यूची भीतीही (कळिकाळ) देशोधडीला लागते.
॥ अभंग ४६ ॥ अभंग रचना
जयाचिये वाचे विठोबाचे नाम । तयाचा तो जन्म सफळचि ॥१॥
तयासी काचणी नाही बा जाचणी । यम पायवणी बंदी त्याची ॥२॥
हेंचि निजसार नामाचा उच्चार । मंत्र हा निर्धार सुलभचि ॥३॥
सोयरा म्हणे पावन हें नाम । जपतां सुखधाम वैकुंठीचें ॥४॥
ज्याच्या मुखात विठोबाचे नाम असते, त्याचा या पृथ्वीवरील जन्म खरोखर यशस्वी (सफळ) होतो. त्याला यमलोकाची कोणतीही जाचणी किंवा भीती उरत नाही; उलट यमदेवही त्याच्या चरणांचे पाणी वंदन करतो. हा नामाचा मंत्र अत्यंत सुलभ आणि सर्वश्रेष्ठ आहे. हे नाम जपत राहिल्याने थेट वैकुंठाच्या सुखधामाची प्राप्ती होते.
॥ अभंग ४७ ॥ अभंग रचना
कळिकाळ कांपे नाम उच्चारितां । विठठल म्हणतां कार्यसिध्दी ॥१॥
त्रिअक्षरी जप सुलभ सोपारा । वाचे तो उच्चारा सर्वकाळ ॥२॥
भवताप श्र्म हरे भावव्यधा । आज नका पंथा जाऊं कोणी ॥३॥
नामाचा विश्वास दृढ धरा अंतरी । म्हणतसे महारी चोखियाची ॥४॥
मुखातून हरिनामाचा उच्चार होताच काळही थरथर कापतो आणि 'विठ्ठल' म्हणण्याने सर्व कार्ये सिद्ध होतात. 'वि-ठ्ठ-ल' किंवा 'रा-म-कृ' हा तीन अक्षरांचा जप अत्यंत सुलभ आहे, तो सर्वकाळ मुखाने उच्चारावा. यामुळे संसाराचे सर्व ताप, कष्ट आणि मनातील व्यथा दूर होतात; म्हणून इतर कोणत्याही अवघड मार्गाने (पंथाने) जाऊ नका. नामावर दृढ विश्वास ठेवा.
॥ अभंग ४८ ॥ अभंग रचना
किती हें सुख मानिती संसाराचें । काय हें साचे मृगजळ ॥१॥
अभ्रीची छाया काय साच खरी । तैसेच हे परी संसाराची ॥२॥
मी आणि माझें वागविती भार । पुढील विचार न करतां ॥३॥
कां हे गुंतले स्त्रीपुत्रधना । कां ही वासना न सुटे यांची ॥४॥
सोयरा म्हणे अंती कोण सोडवील । फजिती होईल जन्मोजन्मी ॥५॥
लोक या संसाराच्या सुखाला खरे मानून किती मूर्खपणा करतात, परंतु हे सुख म्हणजे केवळ मृगजळासारखे खोटे आहे. ज्याप्रमाणे आकाशातील ढगांची (अभ्रीची) छाया क्षणभंगूर असते, तशीच या संसाराची स्थिती आहे. लोक भविष्याचा आणि परमार्थाचा विचार न करता 'मी आणि माझे' याचे ओझे वाहतात. स्त्री, मुले आणि धनाच्या मोहात गुंतलेल्या लोकांची वासना का सुटत नाही? अंतकाळी त्यांना यातून कोणीही सोडवणार नाही आणि जन्मोजन्मी त्यांची फजितीच होत राहील.
॥ अभंग ४९ ॥ अभंग रचना
किती हे मरती किती हे रडती । कितिक हांसती आपाआपणा ॥१॥
पाहांता विचार काय हें खरे । खोटयालागी झुरे प्राणी देखा ॥२॥
मरती ते काय रडाती ते काय । हासती ते काय कवण कवणा ॥३॥
कवण तो मेला कवण राहिला । हासती रडाती कवणाला न कळे कांही ॥४॥
सोयरा म्हणे याचें नवल वाटतें । परी नाठवितें देवा कोणी ॥५॥
या जगात कितीतरी लोक रोज मरतात, कितीतरी जण त्यांच्यासाठी रडतात, तर काही जण निरर्थक गोष्टींवर हसतात. नीट विचार केला तर या संसारात काय खरे आहे? हा माणूस खोट्या गोष्टींसाठी अखंड झुरत असतो. कोण कोणासाठी मरतो, रडतो वा हसतो? कोण खरोखर गेले आणि कोण शिल्लक राहिले? या मोहाच्या चक्रात लोकांना काहीच समजत नाही. सोयराबाई म्हणतात, मला याचे मोठे नवल वाटते की लोक एवढे होऊनही देवाला का आठवत नाहीत?
॥ अभंग ५० ॥ अभंग रचना
पंच ही भूते अवघा त्यांचा खेळ । आत्मा तो निर्मळ शुध्द आहे ॥१॥
तेथें मरतें तें कोण राहतें तें कोण । जयाचें कारण तोचि जाणे ॥२॥
वांयाचि वोझें घेती आपुलातें शिरी । वाउगे हांवभरी होती वांया ॥३॥
सोयरा म्हणे यांचे वाटते नवल । न कळे कांही बोल परमार्थाची ॥४॥
हा मानवी देह म्हणजे पृथ्वी, आप, तेज, वायू, आकाश या पंचमहाभूतांचा खेळ आहे; परंतु या देहाच्या आत असलेला आत्मा तर नित्य निर्मळ आणि शुद्ध आहे. मग देह पडल्यावर नक्की कोण मरते आणि कोण राहते? त्याचे मूळ कारण तो परमेश्वरच जाणे. लोक मात्र उगीचच संसाराचे ओझे स्वतःच्या डोक्यावर घेतात आणि अवाजवी लोभापोटी (हांवभरी) आयुष्य वाया घालवतात. त्यांना परमार्थाची गोडी न कळणे नवलच आहे.
॥ अभंग ५१ ॥ अभंग रचना
देखोनी आंधळे कां बा जन होती । न कळे या गति मजलागी ॥१॥
एकातें मरतां आपणाचि देखती । तयासी रडाती आपणचि ॥२॥
हा कैसा नवलाव न कळे यांचा भाव । कोण घाव डाव आम्हांलागी ॥३॥
अवघेचि मज नवलाची परी । म्हणतसे महारी चोखियाची ॥४॥
सोयराबाई म्हणतात की, लोक डोळे असूनही परमार्थाच्या बाबतीत आंधळे का होतात, हे मला समजत नाही. डोळ्यांदेखत दुसरा माणूस मरताना पाहूनही त्यांना स्वतःच्या मरणाची जाणीव होत नाही; ते मृत व्यक्तीसाठी रडतात, पण स्वतः मायेतच अडकून राहतात. हा जगाचा व्यवहार आणि मायेचा डाव कसा अद्भूत आहे! मला या लोकांच्या वागण्याचे मोठे नवल वाटते.
॥ अभंग ५२ ॥ अभंग रचना
याचिये संगतीं अपायचि मोठा । दु:खाचा शेलवटा भागा आला ॥१॥
आतां पुरे हरि आतां पुरे हरि । सोडवी निर्धारी यांतोनियां ॥२॥
बहुतचि खंत करितसे मन । दाखवा चरण मजलागीं ॥३॥
गहिवर नावरे उदास अंतरी । म्हणतसे महारी चोखियाची ॥४॥
या दुष्ट संसाराच्या संगतीत केवळ मोठा अपाय (नुकसान) आहे आणि आयुष्यात दुःखाचाच वाटा (शेलवटा) जास्त वाट्याला आला आहे. "म्हणून हे हरी, आता हा संसार पुरे झाला! तू मला यातून नक्की सोडव. माझे मन खूप खंत (दुःख) करत आहे, मला तुझे चरण दाखव. माझ्या अंतःकरणात उदासपणा दाटून आला असून डोळ्यांतील गहिवर आवरत नाही."
॥ अभंग ५३ ॥ अभंग रचना
अहो पंढरीच्या राया । दंडावत तुमच्या पाया ॥१॥
तूंचि उदार त्रिभुवनीं । ऋध्दि सिध्दि तुझे चरणीं ॥२॥
भुक्तिमुक्तिचा तूं दाता । मी तों काय वानूं आता ॥३॥
बैसेन महाद्वारी । म्हणे चोख्याची महारी ॥४॥
"हे पंढरीच्या राजा विठ्ठला, मी तुझ्या चरणी साष्टांग दंडवत घालते. तू या तिन्ही लोकात सर्वात मोठा उदार देव आहेस आणि सर्व रिद्धी-सिद्धी तुझ्या चरणांशी लोळण घेतात. तूच भक्तांना भुक्ती आणि मुक्ती देणारा दाता आहेस, मी साधी अडाणी तुझे काय गुणगान करू? मी केवळ तुझ्या मंदिराच्या महाद्वारात पायरीशी येऊन बसेन."
॥ अभंग ५४ ॥ अभंग रचना
कोण दुजा वारी शीण । तुम्हावीण उगला ॥१॥
माय बाप बहिण आई । दुजें तुजविण नाही ॥२॥
घेतिले पदरी आतां । न टाकावे दुरी ॥३॥
अवघी माझी वासना । पुरवावी नारायणा ॥४॥
आतां नका धरूं दुरी । म्हणे चोखियाची महारी ॥५॥
"हे देवा, तुझ्याशिवाय आमचा संसारीक थकवा आणि दुःख कोण दूर करणार? तूच आमचा बाप, माता, बहीण सर्व काही आहेस; तुझ्याविना मला जगात दुसरे कोणी नाही. तू आता आम्हाला तुझ्या पदरी घेतले आहेस, तर आता दूर ढकलू नकोस. हे नारायणा, माझी तुझ्या दर्शनाची एकमेव वासना (इच्छा) तू पूर्ण कर आणि मला स्वतःपासून लांब ठेवू नकोस."
॥ अभंग ५५ ॥ अभंग रचना
बहुता परी वानितसें देवा । न कळे केशवा कांही मज ॥१॥
सेवा कैसी करूं काय ध्यान धरुं । न कळे साचार कांही मज ॥२॥
कैसी ती भाक्ति करावी देवा । न कळे कांही हेवा दुजा मज ॥३॥
तुमच्या उच्छिष्टाची आस निर्धारी । म्हणतसे महारी चोखियाची ॥४॥
"हे केशवा, मी अनेक प्रकारे तुझी स्तुती करण्याचा प्रयत्न करते, पण मला काहीच समजत नाही. तुझी सेवा कशी करावी, तुझे ध्यान कसे धरावे, हे मला खरोखर ठाऊक नाही. खरी भक्ती कशी करायची हेही मला उमजत नाही. मला इतर कोणत्याही गोष्टीचा लोभ नाही, मला केवळ तुझ्या आणि संतांच्या उच्छिष्टाची (कृपाप्रसादाची) आस आहे."
॥ अभंग ५६ ॥ अभंग रचना
उदारा पंढरिराया नको अंत पाहूं । कोठवरि मी पाहूं वाट तुझी ॥१॥
माय तूं माउली जिवींचा जिव्हाळा । पुरवावा लळा मायबाप ॥२॥
सर्वांपरी उणें दिसते कठिण । आता नका शीण माणी माझा ॥३॥
निवांतचि ठेवा तुमचिये दारी । म्हणतसे महारी चोखियाची ॥४॥
"हे उदार पंढरीराया, आता माझा अंत पाहू नकोस. मी अजून कोठवर तुझी वाट पाहू? तू माझी माता, माऊली आणि माझ्या जीवाचा जिव्हाळा आहेस; तूच माझा हा प्रेमाचा लळा पुरवला पाहिजेस. समाजात आम्हांला सर्व बाजूंनी उणेपण (कमीपणा) सहन करावा लागतो, जे अतिशय कठीण आहे. आता मला अजून त्रास देऊ नकोस आणि तुझ्या दाराशी मला निवांत (शांत) आश्रय दे."
॥ अभंग ५७ ॥ अभंग रचना
आजि माझा सर्व पुरवा नवस । देखिले पायांस विठोबाच्या ॥१॥
अनंता जन्मांचे फिटलें सांकडे । कोंदाटलें पुढें रूप त्यांचे ॥२॥
आठवीत होतें गोमटी पाउलें । तोंचि देखियेलीं विटेवरी ॥३॥
आनंद नसमाय मनाचे अंतरी । म्हणतसे महारी चोखियाची ॥४॥
सोयराबाई आनंदाने म्हणतात की, आज विठोबाच्या चरणांचे दर्शन झाल्यामुळे माझ्या मनातील सर्व नवस पूर्ण झाले आहेत. अनेक जन्मांचे जे संकट (पाप) होते, ते आज फिटले आहे, कारण देवाचे ते सुंदर रूप माझ्या डोळ्यांसमोर दाटून आले आहे. ज्या सुंदर पावलांचे मी मनात नित्य ध्यान करत होते, तीच पावले आज मी विटेवर उभी पाहिली. या दर्शनाने माझ्या अंतःकरणात आनंद मावेनासा झाला आहे.
॥ अभंग ५८ ॥ अभंग रचना
चोखा बैसतां समाधीसी । निर्मळा आली पंढरीसी ॥१॥
पाहोनी आनंदसोहळा । म्हणे विठ्ठला दयाळा ॥२॥
चोखा मेळविला रूपी । माझी आतां कोण गती ॥३॥
देव बैसोनी निकटी । निर्मळेसी सांगे गोष्टी ॥४॥
ऐसें देखोनियां नयनी । सोयरा मिठी घाली चरणीं ॥।५॥
जेव्हा संत चोखामेळा समाधीस्थ झाले, तेव्हा त्यांची बहीण निर्मळा पंढरपूरला आली. पंढरीचा भक्तीचा सोहळा पाहून ती दयाळू विठ्ठलाला म्हणाली, "देवा, तू चोखोबांना तुझ्या रूपात सामावून घेतलेस (मुक्त केलेस), मग आता माझी काय गती होणार?" तेव्हा भगवंताने स्वतः निर्मळेच्या जवळ बसून तिच्याशी प्रेमाच्या गोष्टी केल्या आणि तिचे सांत्वन केले. हे अद्भूत दृश्य डोळ्यांनी पाहून सोयराबाईंनी देवाच्या चरणांना घट्ट मिठी मारली.
॥ अभंग ५९ ॥ अभंग रचना
ऐसा आनंदसोहळा । निर्मळा पाहे आपुले डोळां ॥१॥
आनंद न माय गगनीं । वैष्णव नाचती रंगणीं ॥२॥
जेथें नाही भेदाभेद । अवघा भरला गोविंद ॥३॥
तया सुखाची सुखराशी । वोळली ती निर्मळेसी ॥४॥
सोयरा देखोनी आनंदती । वेळोवेळां विठु न्याहाळी ॥५॥
पंढरीचा असा अद्भूत आनंद सोहळा संत निर्मळा स्वतःच्या डोळ्यांनी पाहत आहे. वैष्णव (भक्त) जेव्हा भक्तीच्या रंगणात नाचतात, तेव्हा तो आनंद गगनात मावेनासा होतो. त्या रंगणात कोणताही जातीचा वा वर्णाचा भेदाभेद नसून सर्वत्र केवळ गोविंदच भरलेला दिसतो. तो सुखाचा खजिना आज निर्मळेवर प्रसन्न (वोळली) झाला आहे. हे पाहून सोयराबाईंना मोठा आनंद होतो आणि त्या वारंवार विठ्ठलाचे रूप न्याहाळतात.
॥ अभंग ६० ॥ अभंग रचना
ऐशा आनंदात एक मासवरी । राहिली निर्धारी पंढरीye ॥१॥
नित्य जावोनियां चंद्रभागेस्नान । घाली लोटांगण पुंडलिका ॥२॥
क्षेत्र प्रदक्षिणा नामाच्या गजरी । येवोनी महाद्वारी हरि वंदी ॥३॥
सोयरा म्हणे ऐस सारोनियां नेम । वाचें गाय नाम विठोबाचें ॥४॥
अशा परम आनंदात संत निर्मळा पूर्ण एक महिनाभर पंढरपुरात राहिली. ती रोज नित्य नियमाने चंद्रभागेवर स्नान करायची आणि भक्त पुंडलिकाच्या चरणांवर लोटांगण घालायची. हरिनामाच्या गजरात पंढरपूर क्षेत्राची प्रदक्षिणा करून ती महाद्वारात यायची आणि हरीला वंदन करायची. सोयराबाई म्हणतात, असा सुंदर नियम पूर्ण करून ती अखंड मुखाने विठोबाचे नाम गात असे.
॥ अभंग ६१ ॥ अभंग रचना
चोखा निर्मळ एकरूप । दरुशनें हरे ताप ॥१॥
वाचे विठठलनामछंद । नाही भेद उभायतां ॥२॥
तीर्थ उत्तम निर्मळा । वाहे भागीरथी जळा ॥३॥
ऐसी तारक मेहुणपुरी । म्हणे चोख्याची महारी ॥४॥
चोखामेळा आणि निर्मळा हे दोघेही विठ्ठल चरणांशी एकरूप झाले आहेत, ज्यांच्या दर्शनाने मनातील सर्व संसारीक ताप (दुःख) नष्ट होतात. त्यांच्या मुखात सतत विठ्ठल नामाचा छंद असून देव आणि त्यांच्यात कोणताही भेद उरलेला नाही. जिथे भागीरथीसारखे पवित्र जल वाहते, अशी ही मेहुणपुरी भक्तांना तारून नेणारी आहे, असे सोयराबाई म्हणतात.
॥ अभंग ६२ ॥ अभंग रचना
पुसोनी सर्वांसी निर्मळा निघाली । येउनी पोहंचली मेहुणपुरी ॥१॥
सर्वकाळ छंद वाचे नाम गाय । आठवीत आहे चोखियासी ॥२॥
म्हणे विठोबा दयाळा मागणें आहे तुज । तुझा भक्तराज सांभाळी तुं ॥३॥
सोयरा म्हणे ऐसा सुखाचा सोहळा । भोगी अवलीळा निर्मळा ती ॥४॥
पंढरपुरातील सर्व संतांचा निरोप घेऊन (पुसोनी) निर्मळा निघाली आणि आपल्या मेहुणपुरी क्षेत्री परत आली. तिथे आल्यावरही तिच्या मुखात सर्वकाळ हरिनामाचा छंद होता आणि ती आपले बंधू चोखामेळा यांचे स्मरण करत होती. ती विठ्ठलाकडे प्रार्थना करते, "हे दयाळू विठोबा, माझे तुझ्याकडे एकच मागणे आहे की, तू तुझ्या या भक्तांचा नेहमी सांभाळ कर." सोयराबाई म्हणतात, अशा प्रकारे निर्मळा मेहुणपुरीत सहजपणे (अवलीळा) भक्तीचा सुख सोहळा अनुभवत राहिली.