सार्थ श्री ज्ञानेश्वर महाराजकृत हरिपाठ

विठ्ठलाचे ते रूप अत्यंत सुंदर आहे, जे विटेवर उभे आहे आणि ज्याने आपले दोन्ही हात कंबरेवर ठेवले आहेत. गळ्यात तुळशीचा हार आणि कमरेला पिवळा पितांबर (वस्त्र) परिधान केलेले हे रूप मला नेहमीच आवडते. कानांमध्ये माशाच्या आकाराची कुंडले चमकत आहेत आणि गळ्यात कौस्तुभ मणी शोभून दिसत आहे. संत तुकाराम महाराज म्हणतात की, हेच माझे संपूर्ण सुख आहे आणि मी अत्यंत आवडीने देवाचे हे श्रीमुख पाहत राहीन.

जो माणूस देवाच्या दारात (भक्तीत) एक क्षणभर जरी श्रद्धेने उभा राहतो, त्याला चारही प्रकारची मुक्ती (सालोक्यता, सामीप्यता, सारूप्यता, सायुज्यता) प्राप्त होते. म्हणून सर्वांनी मुखाने 'हरि हरि' असा जप करावा, अशा जपाने मिळणाऱ्या पुण्याची मोजदाद कोणीही करू शकत नाही. संसारात राहूनही आपल्या जिभेला हरि नामाचा वेग द्यावा, कारण सर्व वेद आणि शास्त्रे हात उंचावून हेच सत्य ओरडून सांगत आहेत. संत ज्ञानेश्वर महाराज म्हणतात की, व्यासांनीही हीच खूण सांगितली आहे की ज्याच्या भक्तीत सामर्थ्य आहे, तो द्वारकेचा राजा (श्रीकृष्ण) पांडवांच्या घरी सेवक बनून राहिला.

चारही वेद, सहा शास्त्रे आणि अठराही पुराणे चाळली तर त्यांचे मुख्य कारण एकच निघते, ते म्हणजे ती सर्व हरीचेच गुणगान गातात. जसे दही घुसळून लोणी काढतात, तसे या सर्व ग्रंथांचे मंथन करून हरी नावाचे लोणी तू प्राप्त करून घे आणि इतर व्यर्थ गोष्टींमध्ये आपला मार्ग चुकवू नकोस. जीव आणि शिव हे समान असून सर्वांच्या ठिकाणी एकच हरि आत्मा वास करतो, त्यामुळे तू कठीण आणि कर्मकांडाच्या मार्गात आपले मन गुंतवू नकोस. ज्ञानदेव म्हणतात, माझ्यासाठी हरिचा पाठ म्हणजेच वैकुंठ आहे आणि मला संपूर्ण सृष्टीत तो हरि घनदाट भरलेला दिसत आहे.

सत्व, रज आणि तम हे तीन गुण असार (व्यर्थ) आहेत आणि त्यापलीकडचा निर्गुण परमात्मा हेच खरे सार आहे; हा सारासार विचार करणे म्हणजेच हरिपाठ होय. तो देव सगुण आणि निर्गुण दोन्ही रूपात आहे, हरीच्या भक्तीशिवाय माणसाचे मन व्यर्थ गोष्टींमध्ये भरकटत जाते. तो अव्यक्त आणि निराकार आहे, ज्याला कोणताही भौतिक आकार नाही, परंतु या संपूर्ण चराचर सृष्टीची उत्पत्ती जेथून झाली आहे अशा हरीची सर्वांनी भक्ती करावी. ज्ञानदेव म्हणतात, ज्याच्या ध्यानात आणि मनात रामकृष्णाचे नाम असते, त्याला अनेक जन्मांच्या पुण्याचे फळ मिळते.

अंतःकरणातील भावाशिवाय केलेली भक्ती आणि भक्तीशिवाय मिळणारी मुक्ती निरर्थक आहे, जसे आत्मिक बळाशिवाय केवळ शारीरिक शक्तीचे प्रदर्शन करू नये. देव कसा लवकर प्रसन्न होईल या चिंतेत तू स्वतःला का थकवतोस? त्यापेक्षा शांत आणि निवांत होऊन देवावर श्रद्धा ठेव. तू दिवस-रात्र इतके कष्ट करून संसाराचा प्रपंच करतोस, मग कोणत्या कारणामुळे तू त्या हरीचे भजन करायला विसरतोस? ज्ञानदेव म्हणतात, हरीचा अखंड जप केल्याने या संसाराचे आणि जन्म-मरणाचे फेरे (धरणे) कायमचे तुटून जातील.

केवळ योग, याग किंवा बाह्य विधी केल्याने आत्मसिद्धी प्राप्त होत नाही, उलट ती एक व्यर्थ उपाधी आणि ढोंगी (दंभ) धर्म ठरतो. मनात शुद्ध भाव नसल्यास देवाचे मर्म निसंदेह समजत नाही, आणि गुरूच्या कृपाशीर्वादाशिवाय आत्मप्रचितीचा अनुभव कसा मिळणार? तपाशिवाय दैवी कृपा होत नाही आणि पूर्वपुण्याशिवाय काही प्राप्त होत नाही, तसेच गुरूच्या गुप्त उपदेशाशिवाय आपले खरे हित कोण सांगणार? ज्ञानदेव अनुभवाचा दृष्टांत देऊन सांगतात की, या संसारसागरातून पार होण्याचा एकमेव उपाय म्हणजे साधू-संतांची संगत करणे हाच आहे.

ज्याला साधू-संतांचा खरा बोध झाला, त्याचा अहंभाव (मीपणा) शिल्लक राहत नाही; तो साधूचा उपदेश त्याच्या स्वतःच्या अनुभवातच विरघळून जातो. हे कसे आहे, तर जसे कापुराच्या वातीची ज्योत पेटवल्यावर कापूर आणि ज्योत दोन्ही एकाच वेळी नाहीसे होतात, तशीच साधूच्या बोधाने संसाराची समाप्ती होते. असा साधूंचा अंकित (सेवक) झालेला हरिभक्त परम भाग्याचा धनी बनतो आणि मोक्षाच्या उंबरठ्यावर पोहोचतो. ज्ञानदेव म्हणतात, मला सज्जनांच्या संगतीची गोडी लागली आहे, ज्यामुळे मला आता माणसांमध्ये (जनी), वनामध्ये आणि स्वतःच्या आत्मतत्वामध्ये सर्वत्र हरिच दिसत आहे.

ज्या लोकांच्या मनात देवाविषयी भक्ती नाही, त्यांचे पर्वतासारखे मोठे पाप त्यांच्या बुद्धीला वज्रलेपाप्रमाणे घट्ट चिकटून राहते. ज्यांच्याकडे भक्तीचा लेशही नाही ते पतित आणि अभक्त असून, हरीला न भजणारे ते लोक दुर्दैवी (दैवहत) आहेत. जे लोक केवळ जिभेने व्यर्थ बडबड (वाचाळपणा) करतात, त्यांना तो दयाळू हरी कधीही प्राप्त होत नाही. ज्ञानदेव अनुभवाने सांगतात की, सर्वांच्या अंतःकरणात एकच पूर्ण आत्मा (परमात्मा) वास करत आहे आणि तोच खरा अमूल्य ठेवा (निधान) आहे.

संतांच्या संगतीत राहिल्याने मनाच्या विचारांना योग्य दिशा मिळते आणि याच भक्तीच्या मार्गाने त्या लक्ष्मीपती श्रीहरीला आपलेसे करता येते. आपल्या वाणीने अखंड 'रामकृष्ण' नाम घ्यावे आणि जिवाने देवावर दृढ भाव ठेवावा, कारण शिवाचा आत्मा देखील राम नामाचाच जप करतो. जे लोक हरीचे नाम हेच एकमेव अंतिम सत्य मानून साधना करतात, त्यांना संसारातील द्वैताचे (भेदभावाचे) बंधन कधीही बाधत नाही. हरीच्या या नामाची अमृतासारखी गोडी वैष्णवांना (भक्तांना) मिळाली आहे, आणि यामुळेच योगी पुरुषांना जीवन जगण्याची खरी कला साध्य झाली आहे. या नामाचा तात्काळ केलेला उच्चार भक्त प्रल्हादाच्या अंतःकरणात ठसला, तर उद्धव महाराजांना नामस्मरणामुळे स्वतः कृष्ण भगवान दाता म्हणून लाभले. ज्ञानदेव म्हणतात, हे हरिनाम अतिशय सोपे (सुलभ) आहे, पण त्याचे खरे महत्त्व जाणणारा विरळाच (दुर्लभ) असतो.

ज्या माणसाचे मन राम आणि कृष्णाच्या नामात रमलेले नाही, त्याने विष्णूच्या भक्तीशिवाय केलेले इतर सर्व जप आणि मिळवलेले ज्ञान व्यर्थ आहे. असा माणूस जन्माला येऊनही अभागी (करंटा) ठरतो कारण त्याला अद्वैताचा (परमात्म्याशी एकरूप होण्याचा) मार्ग समजत नाही, मग तो रामकृष्णात कसा बरे लीन होणार? मनातील द्वैतभाव (भेदभाव) पूर्णपणे काढून टाकल्याशिवाय आणि गुरूच्या मार्गदर्शनाशिवाय मिळालेले ज्ञान अपूर्ण असते, अशा माणसाला देवाच्या नामाचे कीर्तन कसे साधणार? ज्ञानदेव म्हणतात, हरीचे हे सगुण ध्यान आणि नामपाठ करणे म्हणजेच संसाराच्या व्यर्थ जंजाळाविषयी मौन बाळगणे होय.

जर माणसाचे मन देवाच्या नामात गुंतलेले नसेल, तर त्याने त्रिवेणी संगमावर जाणे किंवा अनेक तीर्थक्षेत्री भटकणे संपूर्णपणे व्यर्थ आहे. जो हरीच्या नामाकडे पाठ फिरवतो (विन्मुख होतो) तो मनुष्य पापी समजावा, कारण संकटसमयी हरीशिवाय त्याच्या मदतीला धावून येणारे कोणीही नाही. पुराणांमध्ये प्रसिद्ध असणारे महर्षी वाल्मिकी देखील हेच बोलले आहेत की, हरीच्या नामाने तिन्ही लोकांचा उद्धार होतो. ज्ञानदेव म्हणतात, तुम्ही सर्वांनी हरीच्या नावाचा जप करा, त्यामुळे तुमची संपूर्ण वंशपरंपरा आणि कुळ पवित्र होईल.

मुखातून हरीच्या नावाचा उच्चार केल्याबरोबर जन्मांतराची अनंत पापे एका क्षणात नष्ट होऊन जातात. ज्याप्रमाणे सुके गवत अग्नीच्या संपर्कात येताच जळून राख होते आणि अग्नीशी समरस होते, त्याचप्रमाणे हरीचा जप केल्याने नाम माणसाच्या पापांचा नाश करते. हरीच्या नामाचा हा मंत्र अत्यंत अगाध आणि शक्तिशाली आहे, ज्याच्या भयाने मनातील सर्व वाईट विचार आणि भूतबाधा पळून जाते. ज्ञानदेव म्हणतात, माझा हरी इतका समर्थ आहे की त्याच्या अथांग स्वरूपाचा पूर्ण अर्थ उपनिषदांनाही स्पष्ट करता आलेला नाही.

अंतःकरणातील शुद्ध भावाशिवाय केलेली तीर्थयात्रा, व्रते किंवा नियम यांना कोणतीही सिद्धी मिळत नाही; हे सर्व करणे म्हणजे केवळ लोकांमध्ये एक व्यर्थ उपाधी मिरवण्यासारखे आहे. तो हरी केवळ भक्तीच्या आणि भावाच्या बळावर माणसाला प्राप्त होतो, एरवी तो कोणत्याही उपायाने समजत नाही; पण भाव असेल तर तो हातावर ठेवलेल्या आवळ्याप्रमाणे स्पष्ट जाणवतो. जसे जमिनीवर सांडलेले पाऱ्याचे बारीक कण गोळा करण्यासाठी अनेक प्रकारचे कष्ट आणि प्रयत्न करावे लागतात, तसेच देवाला मिळवण्याच्या साधनांचे आहे. ज्ञानदेव म्हणतात, माझे गुरू निवृत्तीनाथ यांनी त्या निर्गुण परमात्म्याचे संपूर्ण ज्ञान सहजपणे माझ्या हातात आणून दिले आहे.

मनामध्ये सर्व प्राणिमात्रांबद्दल समान सुख (समबुद्धी) असल्याशिवाय हरीशी एकरूप होण्याची समाधी साधता येत नाही, कारण जोपर्यंत मनात द्वैतबुद्धी (भेदभाव) आहे तोपर्यंत देव मिळत नाही. बुद्धीचे खरे वैभव इतर कशातही नसून केवळ हरीच्या चरणी लीन होण्यात आहे, कारण एका केशवराजाच्या (देवाच्या) कृपेने सर्व सिद्धी प्राप्त होतात. जोपर्यंत आपले मन त्या परमानंद स्वरूप हरीमध्ये स्थिर होत नाही, तोपर्यंत संसारातील सर्व ऋद्धी, सिद्धी आणि संपत्ती (निधी) या केवळ व्यर्थ उपाधी (अडचणी) आहेत. ज्ञानदेव म्हणतात, माझे मन हरीच्या चिंतनात सर्वकाळ रममाण झाले असून मला त्यातच परम समाधान लाभले आहे.

जो मनुष्य दररोज नियमितपणे, सत्य निष्ठेने आणि मोजक्या शब्दांत (मित) हरिपाठ करतो, त्याच्याकडे कळीकाळ (मृत्यू किंवा संकट) वाईट दृष्टीने पाहू शकत नाही. मुखातून 'रामकृष्ण' असा उच्चार करणे हे अनंत तपांच्या पुण्यासारखे आहे, ज्याच्या प्रभावाने पापांचे मोठे कळप देखील समोरून पळून जातात. 'हरि हरि हरि' हा स्वतः भगवान शिवाचा परम मंत्र आहे, जे लोक आपल्या वाणीने हा मंत्र सतत म्हणतात त्यांना मोक्ष प्राप्त होतो. ज्ञानदेव म्हणतात, माझ्यासाठी नारायणाच्या नावाचा पाठ हाच मार्ग असून, यामुळे मनुष्य स्वतःच्या उत्तम अशा मूळ स्वरूपाला (निजस्थानाला) पोहोचतो.

हरीचे नाम हेच एकमेव सत्य असून ते मनातील सर्व द्वैतभाव दूर करते; हरीशी अद्वैत (एकरूप) होण्याची ही कला एखादा विरळाच भक्त जाणतो. जेव्हा मनुष्य सर्व सृष्टीकडे समबुद्धीने पाहतो, तेव्हा त्याला सर्वत्र श्रीहरी समान रूपाने दिसू लागतो; अशा व्यक्तीच्या शम आणि दम (इंद्रिय निग्रह) या गुणांवर हरी स्वतः प्रसन्न होतो. ज्याप्रमाणे एकच सूर्य आपल्या हजारो किरणांनी (सहस्ररश्मी) संपूर्ण जगाला प्रकाशित करतो, त्याचप्रमाणे सर्व देहांमध्ये आणि प्राणिमात्रांमध्ये एकच राम (आत्मा) वास करत आहे. ज्ञानदेव म्हणतात, माझ्या चित्तात हरीच्या पाठाचा नित्य नियम असल्यामुळे मी मागील सर्व जन्मांच्या बंधनातून मुक्त झालो आहे.

या संसारात राहून जो मनुष्य मनापासून हरीच्या नावाचा जप करतो तो मनुष्य अतिशय दुर्मिळ समजावा, कारण आपल्या वाणीला राम आणि कृष्णाचे नाव घेणे अतिशय सोपे आहे. ज्याने रामकृष्णाच्या नामात स्वतःची उन्मनी अवस्था (मनाची विचारातीत अवस्था) साधली आहे, त्याला जगातील सर्व सिद्धी सहज प्राप्त होतात. हरीच्या पाठाचे आदराने आचरण केल्याने सर्व सिद्धी, बुद्धी आणि धर्म स्वतःहून चालत येतात; आणि साधूंच्या संगतीमुळे संसारात राहूनही मन पूर्णपणे शांत (निवाले) होते. ज्ञानदेव म्हणतात, माझ्या अंतःकरणात रामकृष्णाच्या नावाचा पक्का ठसा उमटला आहे, ज्यामुळे मला आता दशाही दिशांना तो आत्मारामच (परमात्मा) भरलेला दिसत आहे.

जो मनुष्य आपल्या मुखाने हरीच्या पाठाची कीर्ती आणि गुणगान गातो, त्याचा देह अंतर्बाह्य पूर्णपणे पवित्र होतो. हरीच्या भक्तीमुळे त्याला अथांग तपाचे सामर्थ्य मिळते आणि तो कोटी कल्प काळापर्यंत वैकुंठलोकात चिरंजीव होऊन आनंदाने राहतो. अशा भक्ताच्या प्रभावाने त्याचे माता, पिता, भाऊ आणि संपूर्ण गोत्र उद्धरून जाते आणि ते सर्व जणू चतुर्भुज (विष्णूचे रूप) होऊन मुक्त होतात. ज्ञानदेव म्हणतात, जे आत्मज्ञान अत्यंत गूढ आणि समजण्यास कठीण (गम्य) होते, ते मला सहज लाभले कारण माझे गुरू निवृत्तीनाथ यांनी ते स्वतः माझ्या हातात आणून दिले.

हरिवंशपुराणाचे श्रवण आणि हरीच्या नामाचे संकीर्तन करणे हेच ज्याचे जीवन आहे आणि जो हरीच्या भक्तीशिवाय इतर कोणतेही खोटे सौजन्य (दिखावा) जाणत नाही; अशा मनुष्याला वैकुंठलोकाची प्राप्ती होते आणि त्याला जगातील सर्व तीर्थयात्रा केल्याचे पुण्य एकाच ठिकाणी मिळते. जो मनुष्य केवळ आपल्या मनाच्या लहरीनुसार किंवा वासनांच्या मार्गाने गेला तो देवाच्या सुखाला मुकला; परंतु जो हरिपाठात स्थिर झाला तोच जगात खऱ्या अर्थाने धन्य आहे. ज्ञानदेव म्हणतात, मला हरीच्या नावाची अपूर्व गोडी लागली असून, माझी राम आणि कृष्णाच्या चरणी सर्वकाळ परम आवड निर्माण झाली आहे.

हरीच्या नावाचे संकीर्तन करणे हीच वैष्णवांची (भक्तांची) खरी संपत्ती (जोडी) आहे, ज्याच्या प्रभावाने त्यांच्या अनेक जन्मांची कोटी-कोटी पापे नष्ट झाली आहेत. अनेक जन्मांचे कठीण तप करणे म्हणजेच हरीचे एक नाव घेणे होय; हा हरिपाठ अत्यंत सोपा (सुगम) मार्ग आहे. हरीच्या पाठाचे आचरण केल्याने इतर सर्व योग, याग, कर्मे आणि धर्माधर्माची माया (भ्रम) आपोआप विरघळून (विलया) जाते. ज्ञानदेव म्हणतात, माझ्यासाठी हा हरिपाठ म्हणजेच सर्व यज्ञ, याग आणि धार्मिक विधी आहेत; हरीच्या नामाशिवाय माझा दुसरा कोणताही नियम नाही.

सर्व वेद, शास्त्रे, पुराणे आणि श्रुतींचे वचन पडताळून पाहिले असता, त्या सर्वांचे एकच सार निघते; ते म्हणजे एका नारायणाच्या नामाचा जप करणे. हरीच्या भक्तीशिवाय केलेले इतर सर्व जप, तप किंवा कर्मकांड हे केवळ शरीराला दिलेले व्यर्थ कष्ट (वाउगाचि श्रम) आहेत. जे लोक हरिपाठाच्या भक्तीत लीन झाले ते जगातील सर्व चिंतांपासून मुक्त होऊन शांत (निवांत) झाले; जसे कमळाच्या कळीतील मधाचा आस्वाद घेताना भ्रमर (भुंगा) तिथेच आनंदाने गुंतून राहतो. ज्ञानदेव म्हणतात, माझ्याकडे हरीच्या नामाचा महामंत्र हेच एक शक्तिशाली शस्त्र आहे, ज्यामुळे यमराजाने देखील माझ्या कुळाकडे आणि गोत्राकडे येण्याचे सोडून दिले आहे.

देवाच्या नावाचा उच्चार करण्यासाठी कोणत्याही विशिष्ट काळाची किंवा वेळेची बंधने नसतात; हे नाम घेणाऱ्याच्या मातृकुळ आणि पितृकुळ या दोन्ही पक्षांचा उद्धार होतो. राम आणि कृष्णाचे नाम माणसाच्या मनातील सर्व दोषांचे हरण करते; या जगातील सामान्य आणि अज्ञानी (जड) जीवांना तारून नेणारा केवळ एक हरीच आहे. या संपूर्ण संसारात हरीचे नाम हेच खरे सार आहे आणि आपली जीभ केवळ हेच नाम घेण्यासाठी लाभली आहे; अशा नामाचे आणि देवाचे अगाध वर्णन कोण करू शकेल? ज्ञानदेव म्हणतात, माझा हा हरिपाठ आता पूर्ण (सांग) झाला असून, यामुळे माझ्या सर्व पूर्वजांना वैकुंठाचा मार्ग अगदी सोपा झाला आहे.

ज्यांच्या जीवनात हरीच्या नामाचा नित्यनेम (रोजचा नियम) असतो, असे थोर जीव या जगात दुर्मिळ आहेत; स्वतः लक्ष्मीपती श्रीहरी नेहमी त्यांच्या जवळ वास करतो. जे सतत 'नारायण हरि नारायण हरि' असा जप करतात, त्यांच्या घरी भोग (भुक्ति) आणि चारही प्रकारची मुक्ती दासीसारखी हात जोडून उभी असते. हरीच्या भक्तीशिवाय लाभलेला माणसाचा जन्म म्हणजे जणू जिवंतपणी नरकवासच समजावा; असा माणूस केवळ यमराजाचा पाहुणा (मृत्यूच्या स्वाधीन होणारा) ठरतो. ज्ञानदेव म्हणतात, मी जेव्हा अत्यंत आदराने माझे गुरू निवृत्तीनाथांना विचारले, तेव्हा मला समजले की देवाचे हे नाम अथांग आकाशापेक्षाही (गगनाहुनि) मोठे आणि व्यापक आहे.

सात (पाच तत्त्वे, मन आणि बुद्धी), पाच (ज्ञानेंद्रिये), तीन (गुण) आणि दहा (प्राण किंवा इंद्रिये) या सर्वांचा मिळून हा देह बनला आहे; या सर्वांमध्ये तो हरी एकाच आत्मतत्वाच्या रूपाने आपली लीला (कळा) दाखवत असतो. परंतु हरीचे नाम हे या सर्व भौतिक गोष्टींपेक्षा अत्यंत श्रेष्ठ आणि वरच्या दर्जाचे आहे, कारण नाम घेण्यासाठी शरीराला किंवा मनाला कोणतेही कठीण कष्ट करावे लागत नाहीत. श्वासाच्या माध्यमातून केला जाणारा 'अजपा जप' (प्राणावर नियंत्रण ठेवणे) हा कठीण आहे कारण तिथे मनाचा पक्का निर्धार असावा लागतो; पण नामस्मरण अगदी सहज होते. ज्ञानदेव म्हणतात, हरीच्या नामाशिवाय जगावे लागणारे जीवन पूर्णपणे व्यर्थ आहे, म्हणूनच मी राम आणि कृष्णाच्या भक्तीचा सोपा मार्ग निवडला आहे.

केवळ बाह्य जप, तप, कर्मे किंवा धार्मिक नियम करण्यापेक्षा, सर्व प्राणिमात्रांच्या अंतःकरणात (सर्वांघटी) एकच राम वास करत आहे हा शुद्ध भाव मनात ठेवणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे. हे मानवा, तू मनातील सर्व शंका-कुशंका (संदेह) सोडून दे आणि हा भक्तीचा भाव कधीही सोडू नकोस; मुखाने सतत रामकृष्ण नामाचा मोठ्याने टाहो फोड (पुकार कर). देव भक्ताची जात, संपत्ती (वित्त), गोत्र किंवा कुळ पाहत नाही; जो भावयुक्त होऊन देवाची भक्ती करतो, त्याला देव त्वरित पावतो. ज्ञानदेव म्हणतात, माझ्या ध्यानात आणि मनात सतत रामकृष्णाचे नाम असल्यामुळे मी जणू जिवंतपणीच वैकुंठभुवनात आपले कायमचे घर केले आहे.

देवाच्या दरबारात मी मोठा शहाणा (जाणीव) किंवा मी अज्ञानी (नेणीव) असा कोणताही भेदभाव नसतो; मुखातून हरीचा उच्चार करणाऱ्याला नेहमी मोक्ष मिळतो. जिथे 'नारायण हरि' या पवित्र नावाचा अखंड उच्चार केला जातो, तिथे कळीकाळाला किंवा मृत्यूच्या संकटाला प्रवेश (रीघ) मिळत नाही. हरीच्या या नामाचे महात्म्य आणि त्याची खरी मर्यादा स्वतः वेदांनाही पूर्णपणे सांगता आलेली नाही; मग ते जगातील सामान्य जीवजंतूंना कसे बरे समजणार? ज्ञानदेव म्हणतात, मला या नारायण पाठाचे असे गोड फळ मिळाले आहे की, मला आता या संपूर्ण सृष्टीत सर्वत्र वैकुंठच अवतरलेले दिसत आहे.

हे मना, तू हरीचे नाम हेच अंतिम आणि एकमेव सत्य आहे असे घट्ट (दृढ) धरून ठेव, असे केल्याने त्या दयाळू हरीला नक्कीच तुझी करुणा (दया) येईल. राम, कृष्ण, गोविंद हे देवाचे नाम घेण्यास अत्यंत सोपे आहे; तू आधी पूर्ण भावुक (सद्गद) होऊन आपल्या वाणीने त्याचा जप सुरू कर. या जगात हरीच्या नामापेक्षा श्रेष्ठ आणि सत्य दुसरे कोणतेही तत्व नाही; त्यामुळे तू इतर कोणत्याही कठीण मार्गावर (पंथावर) जाऊन आपला वेळ वाया घालवू नकोस. ज्ञानदेव म्हणतात, मी बाह्य जगासाठी मौन बाळगले असून, माझ्या अंतःकरणात हरीच्या नामाची माळ धरून मी सतत त्या श्रीहरीचा जप करत असतो.

सहा शास्त्रांनी शोधून एकच निवड केली आहे की हरीच्या नामस्मरणात सर्व सुखांची गोडी आहे; म्हणून तू अर्धा क्षण (अर्धघडी) देखील देवाच्या नामाशिवाय रिकामा राहू नकोस. हरीच्या भक्तीशिवाय हा संपूर्ण प्रपंच आणि संसार म्हणजे एक खोटा (लटिका) व्यवहार आहे; देवाविना या जगात जन्म-मरण घेणे म्हणजे केवळ व्यर्थ फेऱ्या मारणे (येरझार) होय. हरीच्या या नाममंत्राचा जप केल्याने कोटी-कोटी पापे नष्ट होतात, म्हणून तू राम आणि कृष्णाच्या चरणी आपला दृढ संकल्प ठेवून स्थिर राहा. आपल्या मनातील वाईट वासना (निजवृत्ती) बाहेर काढ, संसाराची सर्व खोटी माया तोडून टाक आणि इंद्रियांच्या सुखांमागे स्वतःला लपवून ठेवू नकोस. तीर्थयात्रा किंवा व्रते करताना मनात शुद्ध भाव आणि प्राणिमात्रांबद्दल करुणा ठेव; जर तुझ्याकडे शांतता आणि दया असेल, तर हरी स्वतः तुझ्या घरी पाहुणा म्हणून येईल. ज्ञानदेव म्हणतात, माझे गुरू निवृत्तिनाथांनी दिलेले ज्ञान हेच माझ्यासाठी अंतिम प्रमाण आहे; हा हरिपाठ म्हणजेच माणसाला आत्मिक जीवन देणारी 'संजीवन समाधी' आहे.

ज्ञानदेवांनी अत्यंत श्रद्धेने आणि विश्वासाने हरिपाठाचे हे अठ्ठावीस अभंग रचले आहेत. जो मनुष्य आळंदीला इंद्रायणी नदीच्या तीरावर बसून रोज नियमपूर्वक याचा नित्यपाठ करतो, तो परम पदाचा (मोक्षाचा) पूर्ण अधिकारी बनतो. हा पाठ करताना माणसाचे मन एकाग्र, शांत आणि चित्त स्वस्थ असावे; तसेच मोठ्या आनंदाने (उल्हासाने) देवाचे स्मरण मनात ठेवावे. जो असा पाठ करतो, त्याला त्याच्या अंतसमयी किंवा जीवनातील अत्यंत कठीण संकटाच्या वेळी तो हरी अंतर्बाह्य सर्व बाजूंनी स्वतः सांभाळतो. या गोष्टीचा अनुभव (प्रचीती) अनेक संत आणि सज्जन पुरुषांनी स्वतः घेतला आहे; परंतु जो मनुष्य आळसी आणि मंद बुद्धीचा (मंदमती) आहे, तो या संसारसागरातून कसा बरे तरून जाणार? माझे सद्गुरू निवृत्तीनाथ यांचे हे प्रेमळ वचन ऐकून ज्ञानदेवांचे मन तात्काळ अत्यंत आनंदी (तोषला) झाले.

हा भौतिक देह (शरीर) नेमका कोणाचा आहे आणि हे घर कोणाचे आहे? या देहात राहणारा जो आत्माराम (परमात्मा) आहे, त्याचे खरे मर्म तो स्वतःच जाणतो. माणसाने आपल्या मनातील 'मी आणि तू' (अहंकार आणि भेदभाव) हा विचार विवेकाचा वापर करून शोधून काढावा, आणि याच शरीरात (याची देही) त्या गोविंद आणि माधवाचा शोध घ्यावा. जेव्हा या देहात राहून ध्यान करणारा (ध्याता) स्वतः ध्यानाशी एकरूप होतो, तेव्हा तो मनाच्या सर्व अवस्थांच्या पलीकडे (त्रिकुटीवेगळा) जातो; आणि त्याच्या अंतःकरणात जणू सहस्त्र किरणांचा सूर्य उगवल्यासारखा दिव्य प्रकाश पडतो. ज्ञानदेव म्हणतात, आपल्या डोळ्यांमध्ये असणारी जी पाहण्याची दृष्टी (ज्योत) आहे, तीच देवाची खरी शक्ती आहे; या नाम आणि रूपाच्या पलीकडे असणारे तत्व तुम्ही स्वतःच्या अनुभवाने ओळखा.

हरीच्या नावाचे संकीर्तन (भजन) करणे हे देवापर्यंत पोहोचण्याचे जगातील सर्वात सोपे साधन आहे; या नामाने अनेक जन्मांची पापे जळून भस्म होतात. या साधनेसाठी माणसाला जंगलात (वनांतरा) जाऊन कठीण तपश्चर्या किंवा कष्ट (सायास) करण्याची अजिबात गरज नाही; कारण नाम घेताच तो नारायण स्वतः आनंदाने तुमच्या घरी चालत येतो. तुम्ही जिथे आहात, त्याच ठिकाणी (ठायींच) शांत बसून आपले मन एकाग्र (एकचित्त) करा आणि अत्यंत प्रेमाने व आवडीने त्या अनंत हरीची हाक मारा. 'रामकृष्णहरी विठ्ठल केशवा' हा पवित्र मंत्र माणसाने आपल्या जीवनात सर्वकाळ जपावा. संत तुकाराम महाराज म्हणतात की, या सोप्या नामाशिवाय जर मोक्षाचे दुसरे एखादे साधन असेल, तर मला विठ्ठलाची शपथ (आण) आहे की ते व्यर्थ आहे. तुकोबा म्हणतात, हे नामस्मरण जगातील इतर सर्व मार्गांपेक्षा अत्यंत सोपे आहे; जो मनुष्य खरोखर शहाणा आहे, तो या नामाचा गोड अधिकार (धनीपण) इथेच प्राप्त करून घेतो.