संत सोयराबाई

🔷 १. प्रस्तावना: समतेच्या क्रांतीतील अढळ दीपशिखा

एक शूद्र स्त्री ज्ञानाची आस बाळगते, त्याचा शोध घेते, स्वतःला पारखते, शोषक समाजाशी झगडते, देवाशी हक्काने वाद घालते आणि त्यातून गवसलेले सत्याचे लख्ख कण जगासाठी मागे ठेवत भागवत धर्माच्या मांदियाळीत अढळ स्थान मिळवते – हे सगळेच अचाट आणि अद्भूत आहे! हे क्रांतीकारी व्यक्तिमत्त्व म्हणजे **संत सोयराबाई** होय.

तेराव्या-चौदाव्या शतकात संत ज्ञानेश्वर, संत नामदेव यांच्या नेतृत्वाखाली सुरू झालेल्या वारकरी आंदोलनाच्या समतेच्या पताकेखाली सर्व समाजातील लोक एकत्र आले. त्या मांदियाळीत संत चोखामेळा आणि त्यांचे संपूर्ण कुटुंबच (पत्नी सोयराबाई, मुलगा कर्ममेळा, बहीण निर्मला, मेहुणा बंका) जातीव्यवस्थेला थेट प्रश्न विचारणारे पहिले कुटुंब ठरले. आधीच महार आणि त्यात स्त्री – म्हणजे सामाजिक रचनेत सर्वात खालच्या स्तरावर असूनही, सोयराबाईंनी मांडलेले जगण्याचे तत्त्वज्ञान आजही अचंबित करणारे आहे.

🔷 २. 'चोख्याची महारी': स्वाभिमान आणि आत्मशुद्धीचा प्रवास

संत सोयराबाईंच्या नावावर आज सुमारे **९२ अभंग** उपलब्ध आहेत. बहुतांश अभंगांमधून त्या अत्यंत स्वाभिमानाने स्वतःचा उल्लेख **"चोख्याची महारी"** असा करतात. नवऱ्याबरोबर मृत जनावरे ओढण्यापासून ते घर-संसार सांभाळण्यापर्यंतचे अत्यंत कष्टाचे आयुष्य जगत असतानाही त्यांनी स्वतःचे अध्यात्मिक वेगळेपण सिद्ध केले.

सोयराबाईंच्या अभंगांतील भाषा साधी, सोपी आणि रसाळ आहे. त्यांचा प्रवास 'आत्मशुद्धीकडून परमार्थाकडे' असा होतो. ज्या काळात शूद्रांच्या सावलीचाही विटाळ मानून सवर्ण आंघोळ करत असत, त्या अत्यंत कर्मठ काळात सोयराबाईंनी थेट देवाशी आणि समाजाशी ज्ञानरूपी संवाद साधला.

🔷 ३. देहाच्या विटाळावर थेट प्रश्न आणि विचारप्रहार

सातशे वर्षांपूर्वी सोवळ्या-ओवळ्याच्या कल्पना अत्यंत घट्ट असताना, कुणी देहाच्या विटाळाबद्दल 'ब्र' काढण्याचीही हिम्मत करत नव्हते. परंतु सोयराबाईंनी या कल्पनेवर थेट प्रहार करत विचारले – जर मानवी देहाची उत्पत्तीच विटाळातून झाली आहे, तर कोणता देह सोवळा आणि कोणता ओवळा?

"देहासी विटाळ म्हणती सकळ । आत्मा तो निर्मळ शुद्ध बुद्ध ॥
देहीचा विटाळ देहीच जन्मला । सोवळा तो झाला कवण धर्म ॥"

त्यांचे तत्त्वज्ञान स्पष्ट होते: बाह्य देहाला विटाळ असू शकतो, परंतु अंतःकरणातील **'आत्मा'** हा नित्य शुद्ध, बुद्ध आणि निर्लेप असतो. ईश्वराच्या दरबारात आत्म्याची शुद्धता पाहिली जाते, कसलाही देहधर्म किंवा जात पाहिली जात नाही.

🔷 ४. सामाजिक सोशीकता, वेदना आणि देवाशी थेट संवाद

सोयराबाईंच्या कुटुंबाचा समाजाने भरपूर छळ केला. आयुष्यभर खालच्या जातीचे म्हणून हिणवले गेले, मार सहन करावा लागला. जेव्हा विठ्ठलाच्या दर्शनाची आस धरल्यामुळे पंढरपूरच्या बडव्यांनी चोखोबांना कोंडून मारले आणि कपड्यांची लक्तरे केली, तेव्हा सोयराबाईंच्या अंतःकरणातील वेदना शब्दाशब्दांतून ठिबकू लागली:

🔷 ५. गृहिणी, आई आणि विठ्ठलमहिमा

आत्मा-परमात्म्याचे नाते उलगडणारी ही विदुषी केवळ कवी नव्हती, तर रांधणारी, घर-संसार सांभाळणारी गृहिणी होती; पतीची वाट पाहणारी स्त्री होती आणि अपत्यासाठी कासावीस होणारी आईही होती.

बऱ्याच वर्षांनंतर जेव्हा मुलगा **कर्ममेळा** याचा जन्म झाला, तेव्हा सोयराबाई आनंदाने इतक्या बहरून आल्या की त्यांनी बारशाच्या सोहळ्यासाठी साक्षात विठ्ठल-रुक्मिणीलाच निमंत्रण दिले! विदुर आणि द्रौपदीच्या भक्तीला पावणारा देव आपल्या घरी नक्की येईल, असा अथांग भाव त्यांच्या मनात होता.

📚 ६. प्रमुख संदर्भ ग्रंथ व वाङ्मयीन वारसा

संत सोयराबाईंचे जीवन, विचार आणि अभंग साहित्याचा अभ्यास करण्यासाठी खालील ग्रंथ अत्यंत उपयुक्त आहेत: