संत सोयराबाई

१. प्रस्तावना: वारकरी परंपरेतील संत कवयित्री

संत सोयराबाई या तेराव्या-चौदाव्या शतकाच्या सुमारास होऊन गेलेल्या वारकरी संत कवयित्री मानल्या जातात. त्या संत चोखामेळा यांच्या पत्नी होत्या आणि त्यांचे सर्व कुटुंबीय वारकरी संतपरंपरेशी जोडलेले होते. त्यांची रचना मराठी संत स्त्री-कवयित्रींच्या परंपरेत महत्त्वाची मानली जाते.

त्यांचे अभंग साध्या भाषेत लिहिलेले आहेत. नामस्मरणाचे बळ, देवाशी जिव्हाळ्याची सलगी, समाजाकडून झालेली अवहेलना आणि देहाच्या विटाळाच्या कल्पनेवरील प्रश्न असे विषय त्यांच्या रचनांत येतात. जन्मवर्ष, जन्मगाव आणि अभंगांची संख्या याबाबत उपलब्ध स्रोतांमध्ये मतभेद आहेत; ते या लेखात तसेच नोंदवले आहेत.

२. कुटुंब आणि पार्श्वभूमी

सोयराबाईंचा विवाह चोखामेळा यांच्याशी झाला. चोखामेळा यांची बहीण निर्मळा यांचा विवाह सोयराबाईंचे भाऊ बंका यांच्याशी झाला, असे सांगितले जाते. त्यामुळे बंका हे चोखामेळा यांचे मेहुणे आणि सोयराबाईंचे भाऊ होते. सोयराबाई आणि चोखामेळा यांचा मुलगा कर्ममेळा हेदेखील अभंगरचना करणारे संत म्हणून ओळखले जातात.

सोयराबाईंच्या जन्मगावाबाबत स्रोतांत स्पष्टता नाही. एका स्रोतानुसार त्यांचे गाव मेहुणाराजा (जि. बुलढाणा) होते, जे चोखामेळा यांचेही मूळ गाव मानले जाते. पुढे हे कुटुंब मंगळवेढा परिसरात राहिले, असे सांगितले जाते. जन्मवर्षही स्रोतांत सांगितलेले नाही; काही ठिकाणी "सातशे वर्षांपूर्वी" असा सर्वसाधारण उल्लेख येतो, तर काही ठिकाणी तेरावे आणि चौदावे शतक असे नमूद केले जाते. चोखामेळा यांच्या जीवनाविषयी वाचण्यासाठी संत चोखामेळा महाराज हे पान पाहता येईल.

३. "चोख्याची महारी": स्वतःची ओळख आणि अभंगांची भाषा

सोयराबाई अनेक अभंगांत स्वतःचा उल्लेख "चोख्याची महारी" असा करतात, असे सांगितले जाते. यात त्या स्वतःचा उल्लेख पतीच्या नावाशी जोडून करतात. त्यांच्या भाषेचे वर्णन साधी, सोपी आणि रसाळ असे केले जाते.

त्या काळात महार समाजाला गावाच्या पारंपरिक कामांची आणि सामाजिक बहिष्काराची झळ सोसावी लागत असे. सोयराबाईंनी पतीसोबत ही कामे केली, असे लेखांत येते. अभंगांत आत्मशुद्धी आणि नामस्मरण यांवर भर दिसतो, असे लेखांत येते.

४. देहाच्या विटाळाविषयीचे प्रश्न

सोयराबाईंचे सर्वात प्रसिद्ध अभंग देहाच्या विटाळाच्या कल्पनेशी संबंधित आहेत. "देहासी विटाळ" हा त्यांचा प्रसिद्ध अभंग म्हणून अनेक लेखांत उल्लेखिला जातो. या अभंगात देहाला विटाळ मानले जाते, पण आत्मा निर्मळ आणि शुद्ध असतो, असा आशय येतो, असे लेखांत सांगितले आहे.

हा विचार त्या काळातील सोवळे-ओवळे या कल्पनांना दिलेले आव्हान मानले जाते. या अभंगाचा पूर्ण पाठ गाथा-स्रोतातून पडताळून घेणे योग्य ठरेल.

५. गृहिणी, आई आणि कर्ममेळ्याचा जन्म

सोयराबाई गृहिणी होत्या; घर सांभाळणे आणि पतीची वाट पाहणे हा त्यांच्या रोजच्या जगण्याचा भाग होता, असे लेखांत येते. दीर्घकाळ अपत्य नसल्याने त्या उदास होत्या, असेही सांगितले जाते.

कर्ममेळ्याचा जन्म झाल्यानंतर सोयराबाईंनी बारशासाठी विठ्ठल-रुक्मिणीलाच निमंत्रण दिले, अशी कथा परंपरेत सांगितली जाते. ही कथा त्यांच्या विठ्ठलाशी असलेल्या जिव्हाळ्याच्या नात्याचे उदाहरण म्हणून दिली जाते. कर्ममेळा पुढे स्वतः अभंगरचना करणारे संत म्हणून ओळखले गेले.

६. कुटुंबाला झालेला त्रास आणि देवाशी संवाद

चोखामेळा आणि त्यांच्या कुटुंबाला समाजाकडून अवहेलना आणि मारहाण सहन करावी लागली, असे चरित्रांत येते. पंढरपूरच्या मंदिर परिसरात चोखामेळा यांना मारहाण झाल्याचे प्रसंग परंपरेत सांगितले जातात; त्याच्या कारणाविषयी वेगवेगळ्या कथा आढळतात. एका कथेनुसार देवाचा हार चोरल्याचा आळ घेतला गेला, तर दुसऱ्या मतानुसार दर्शनाच्या इच्छेमुळे त्यांना कोंडून मारले गेले.

या प्रसंगांनंतर सोयराबाईंनी देवाला जाब विचारणारे आणि आर्त हाक देणारे अभंग रचले, असे लेखांत नोंदवले आहे. दुःखात माणसे साथ सोडतात, पण देव सोबत राहतो, असा आशय त्यांच्या अभंगांत येतो. चोखामेळा यांचा मृत्यू मंगळवेढा येथे भिंत कोसळून झाला, असे चरित्रात येते.

७. अभंग आणि रचना

सोयराबाईंच्या अभंगांची संख्या स्रोतांनुसार वेगवेगळी सांगितली जाते. एका अभंगसंग्रहाच्या परिचयात सुमारे साठ अभंग, तर दुसऱ्या एका लेखात एकूण ९२ अभंग उपलब्ध असल्याचे सांगितले आहे. त्यांची नाममुद्रा "सोयरा म्हणे" अशी असल्याचे एका स्रोतात नमूद आहे.

"अवघा रंग एक झाला" हा अत्यंत लोकप्रिय अभंग काही लेखांत सोयराबाईंच्या नावावर नोंदवला जातो. अभंगांच्या कर्तृत्वाबाबत गाथा-स्रोतांतील नोंद पडताळणे योग्य ठरेल.

८. चोखामेळा परिवारातील संत

चोखामेळा यांचे सर्व कुटुंबीय वारकरी संतपरंपरेशी जोडलेले होते. एका अभंगसंग्रहाच्या परिचयानुसार चोखामेळा यांचे सुमारे साडेतीनशे अभंग, बंका यांचे सुमारे चाळीस, निर्मळा आणि कर्ममेळा यांचे प्रत्येकी सुमारे पंचवीस अभंग नोंदवले जातात; सोयराबाईंचे सुमारे साठ. या आकड्यांबाबत वेगवेगळ्या स्रोतांत भिन्न नोंदी आहेत.

कर्ममेळा आपल्या जातीमुळे झालेल्या दुःखाबद्दल देवाला प्रश्न विचारतात, तर निर्मळा देवाची सेवा आणि नामाचा अनुभव सांगतात, असे अभ्यासक नोंदवतात. सोयराबाईंच्या समाधीबाबत किंवा मृत्यूबाबत उपलब्ध नोंदी स्पष्ट नाहीत. त्यांच्या आणि इतर संतकवयित्रींच्या रचनांची माहिती संत जनाबाई, संत मुक्ताबाई आणि संत कान्होपात्रा या पानांवरही वाचता येईल.

९. नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न

१०. पुढील वाचन