॥ जय जय विठ्ठल रखुमाई ॥ संत ज्ञानेश्वर अभंग
अभंग

सार्थ अभंग: संत ज्ञानेश्वर

या पृष्ठावर संतांचे अभंग आणि त्यांचा सोपा मराठी भावार्थ उपलब्ध आहे.

॥ अभंग १ ॥ अभंग रचना
रुप पाहतां लोचनीं । सुख जालें वो साजणी ॥१॥
तो हा विठ्ठल बरवा । तो हा माधव बरवा ॥ध्रु०॥
बहुता सकृतांची जोडी । म्हणुनि विठ्ठलीं आवडी ॥२॥
सर्व सुखाचें आगरु । बापरखुमादेविवरु ॥३॥
हे सखी, डोळ्यांनी विठ्ठलाचे रूप पाहिल्यावर परम सुख मिळाले. हा विठ्ठल, हा माधव खूप सुंदर आहे. पूर्वपुण्याच्या अथांग कमानीमुळे या विठ्ठलाची आवड निर्माण झाली. माऊलींचे स्वामी विठ्ठल हे सर्व सुखाचे भांडार आहेत.
॥ अभंग २ ॥ अभंग रचना
चिदानंद रुप चेतवितें एक । एकपणें गुणागुणीं दावी अनेक ॥१॥
आदि अंतीं गुण सर्वत्र निर्गुण । गुणासी अगुण भासतीना ॥ध्रु०॥
कैसें जालें अरुपीं गुणीं गुणवृत्ती । सगुण पाहतां अंतरलें गती ॥२॥
बापरखुमादेविवरु विठ्ठलु नंदनंदनु । आदिअंतु एकु पूर्ण सनातनु गे माये ॥३॥
तो सच्चिदानंद परमात्मा एकच असून संपूर्ण सृष्टीला चेतना देतो आणि एकाच वेळी निर्गुण व सगुण रूपांत अनेक भासतो. सगुण रूपात पाहतानाही तो आदि-अंत नसलेला, सनातन विठ्ठल नंदनंदनच आहे.
॥ अभंग ३ ॥ अभंग रचना
मन मुरडोनि डोळां लेइलें । काळेपणें मिरवलें रुप त्याचें ॥१॥
बरवें रुप काळें अमोलिक । म्हणोनियां सांगतसे शुध्द भावें ॥ध्रुव॥
रखुमादेविवरु अगाध काळें । म्हणोनि सर्वत्र अर्पियलें ॥२॥
मनाला अंतर्मुख करून डोळ्यांनी त्या विठ्ठलाचे सांवळे रूप मनात साठवले आहे. हे अमूल्य सांवळे रूप अत्यंत सुंदर असून, माऊलींनी आपले सर्वस्व त्या अगाध रूपाला समर्पित केले आहे.
॥ अभंग ४ ॥ अभंग रचना
हरपली सत्ता मुराली वासना । सांवळाचि नयना दिसतसे ॥१॥
काय करुं माय सांवळा श्रीकृष्ण । सांगितला प्रश्न निवृत्तीनें ॥ध्रु०॥
बापरखुमादेविवरु सांवळीये तेज । सेजबाज निज कृष्ण सुखें ॥२॥
सर्व वासना गळून पडल्या असून संसाराची सत्ता संपली आहे, आता डोळ्यांना फक्त सांवळा कृष्णच दिसतो. निवृत्तीनाथांच्या उपदेशामुळे मनात केवळ कृष्णाच्या सुखाचे सांवळे तेज भरून राहिले आहे.
॥ अभंग ५ ॥ अभंग रचना
नवल देखिलें कृष्णरुपीं बिंब । सांवळी स्वयंभ मूर्ति हरिची ॥१॥
मन निवालें बिंबलें समाधान जालें । कृष्णरुपें बोधलें मन माझें ॥ध्रु०॥
बापरखुमादेविवरु सांवळा सर्व घटीं । चित्तें चैतन्या मिठी घालिताखेवों ॥२॥
कृष्णरूपात एक विलक्षण दिव्य बिंब पाहिले, जी हरीची स्वयंभू सांवळी मूर्ती आहे. ती पाहून मन शांत व समाधानी झाले. सर्व घटकांमध्ये व्यापलेल्या त्या चैतन्याला चित्ताने मिठी मारली आहे.
॥ अभंग ६ ॥ अभंग रचना
सुंदर सुरेख वोतिलें । परब्रह्म तेज फ़ांकलें । तें व्योमीं व्योम सामावलें । नयनीं वो माय ॥१॥
कमळनयन सुमन फ़ांकलें । त्या परिमळा आथिलें । मकरंदीं वो माय ॥ध्रु०॥
संकोचला संसार । पारुषला व्यवहार । ब्रह्मानंद अपार । जहाला वो माय ॥२॥
मधुर वेदवाणी । न पवे ज्याच्या गुणीं । तें ठकावलें निर्वाणीं । नेति मुखें वो माय ॥३॥
यापरतें बोलणें । न बोलणें होणें । तें म्यां आपुल्या अंगवणें । केलें वो माय ॥४॥
ऐसियाते वोटी । लागलें तयाचे पाठी । रखुमादेविवरा भेटी । विठ्ठलीं वो माय ॥५॥
डोळ्यांत परब्रह्माचे अतिशय सुंदर व सुरेख तेज फाकले आहे. त्यामुळे संसार आणि व्यवहार संपून अपार ब्रह्मानंदाची प्राप्ती झाली आहे. ज्याचे गुण वेदांनाही सांगता येत नाहीत, त्या विठ्ठलाच्या भेटीने जीव सुखावला आहे.
॥ अभंग ७ ॥ अभंग रचना
मूळ ना डाळ शाखा ना पल्लव । तो हा कैसा देव आलां घरीं ॥१॥
निर्गुणपणें उभा सगुणपणें शोभा । जिवाशिवा प्रभा दाविताहे ॥ध्रु०॥
नकळे याची गती नकळे याची लीळा । आपिआप सोहळा भोगीतसे ॥२॥
ज्ञानदेव म्हणे न कळे याची थोरी । आपण चराचरीं नांदतसे ॥३॥
ज्याला मूळ, फांदी किंवा पाने असे काहीच नाही, असा अद्भूत देव घरी आला आहे. तो निर्गुण असूनही सगुणाच्या शोभेत उभा आहे आणि स्वतःच स्वतःच्या लीलेचा सोहळा अनुभवत चराचरात नांदत आहे.
॥ अभंग ८ ॥ अभंग रचना
निळिये मंडळीं । निळवर्ण सांवळी । तेथें वेधलिसे बाळी । ध्यानरुपा ॥१॥
वेधु वेधला निळा । पाहे घननीळा । विरहणीं केवळा । रंग रसनें ॥ध्रु०॥
नीळवर्ण अंभ । नीळवर्ण स्वयंभ । वेधें वेधु न लभे । वैकुंठींचा ॥२॥
ज्ञानदेव निळी । ह्रदयीं सांवळी । प्रेमरसें कल्लोळीं । बुडी देत ॥३॥
या निळ्या आभाळात आणि सृष्टीत तो घननीळ सांवळा हरी व्यापलेला आहे. माझे मन त्याच्या ध्यानात वेधले गेले आहे. हृदय त्या सांवळ्या रूपाच्या प्रेमरसाच्या लाटांमध्ये बुडून गेले आहे.
॥ अभंग ९ ॥ अभंग रचना
नीळवर्ण रज । नीळवर्ण बुझे । निळिमा सहजे । आकारली ॥१॥
नीळ प्रभा दिसे । नीळपणें वसे । निळिये आकाश । हरपलें ॥ध्रु०॥
निळेपण ठेलें । निळिये गोंविलें । निळपण सोंविळें । आम्हां जालें ॥२॥
ज्ञानदेवी निळा । परब्रह्मीं गोविला । कृष्णमूर्तिं सांवळा । ह्रदयीं वसे ॥३॥
सर्वत्र केवळ निळी प्रभा आणि निळेपण व्यापले आहे, ज्यात आकाशही हरवून गेले आहे. ज्ञानेश्वर माऊली म्हणतात की, तो परब्रह्म सांवळा कृष्ण माझ्या हृदयात स्थिर झाला आहे.
॥ अभंग १० ॥ अभंग रचना
निळिये पेरणी । निळिये वाहाणी । गुणाचीं लेणीं । कृष्णवर्ण ॥१॥
नवलाव गे माय । नवलाव चोज । निळीं निळिमा काज । आकारलें ॥ध्रु०॥
नीळवर्ण तनु । नीळवर्ण गुणू । निळिमा पूर्णू । ह्रदयीं नांदे ॥२॥
ज्ञानदेवीं लीला । मननीं निवाला । निळिये अवलीळा । हरपला ॥३॥
हे एक मोठे नवल आहे की सर्व गुणांचे लेणे असलेला तो कृष्णवर्ण देव सर्वत्र व्यापला आहे. त्याचे निळे शरीर आणि निळे गुण पूर्णपणे मनात व हृदयात नांदत असून मन त्यातच हरवून शांत झाले आहे.
॥ अभंग ११ ॥ अभंग रचना
जरासंदुमल्लमर्दनु तो । गजपित्राहटणु तो गे बाई ॥१॥
कुब्जकपान तो । सुदाम्या अनुसंधान तो गे बाई ॥ध्रु०॥
रखुमादेविवरु तो । कंसचाणूरमर्दन तो गे बाई ॥२॥
जरासंध आणि कुबड्या मल्लांचा नाश करणारा, कुब्जेचा उद्धार करणारा आणि सुदाम्याशी सख्य ठेवणारा तोच हा विठ्ठल आहे. कंस आणि चाणूराचा वध करणारा रखुमादेवीचा पती हाच तो देव आहे.
॥ अभंग १२ ॥ अभंग रचना
ब्रह्मादिका आठकु तो । शिवध्यान ध्यानकु तो गे बाई ॥१॥
गौरीजाप्यसहस्त्रनामीं तो । पुण्यपावन त्रैलोक्य तो गे बाई ॥२॥
रखुमादेविवरु तो । सहजपूर्ण तो गे बाई ॥२॥
ब्रह्मादिकांना न कळणारा आणि भगवान शिवाच्या ध्यानात असणारा तोच हा देव आहे. माता गौरीच्या सहस्रनामाचा तोच विषय असून, तिन्ही लोका पावन करणारा रखुमादेवीचा वर हा सहज पूर्ण आहे.
॥ अभंग १३ ॥ अभंग रचना
सर्वादि सर्वसाक्षी तो । विश्वंभर खल्विद तो गे बाई ॥१॥
आनंदा आनंद तो । प्रबोधा प्रबोध तो गे बाई ॥ध्रु०॥
रखुमदेविवरु तो । विटेवरी उभा तो गे बाई ॥२॥
सर्व विश्वाच्या आरंभी असणारा, सर्वसाक्षी आणि विश्वंभर तोच आहे. आनंदाचा आनंद आणि ज्ञानाचा प्रकाश असणारा तो रखुमादेवीचा पती विटेवर उभा आहे.
॥ अभंग १४ ॥ अभंग रचना
श्रुतिस्मृतिवचन तो । गुह्यागुह्य तो गे बाई ॥१॥
जागता निजता तो । निज चेवविता तो तो गे बाई ॥ध्रु०॥
परात्पर तो । रखुमादेविवरु तो गे बाई ॥२॥
श्रुती आणि स्मृतींचे वचन तसेच परम गुह्य तत्त्व तोच आहे. जागृत असणारा, निजलेला आणि जीवांना जागे करणारा तो परात्पर विठ्ठल रखुमादेवीचा पती आहे.
॥ अभंग १५ ॥ अभंग रचना
निजगुजा गूज तो । मोहना मोहन तो गे बाई ॥१॥
बोधा बोध बोधविता तो । द्वैता-द्वैत अद्वैत तो गे बाई ॥ध्रु०॥
रखुमादेविवरु तो । सर्वादि सर्वेश्वरु तो गे बाई ॥२॥
गुप्त गोष्टींमधील परम रहस्य आणि मोहनांनाही मोहित करणारा तोच आहे. बोध देणारा, द्वैत-अद्वैताच्या पलीकडचा, सर्वांचा आदि असणारा सर्वेश्वर विठ्ठल हाच आहे.
॥ अभंग १६ ॥ अभंग रचना
कांही नव्हे तो । अमूर्ता मूर्ति तो गे बाई ॥१॥
सहजा सहज तो । सहज सुखनिधान तो गे बाई ॥ध्रु०॥
रखुमादेविवरु तो । पुंडलिकवरद तो गे बाई ॥२॥
जो डोळ्यांना काहीच न दिसणारा (अमूर्त) असूनही मूर्ती रूपात प्रकट झाला आहे, तो सहज सुखाचा साठा आहे. भक्‍त पुंडलिकाला वर देणारा रखुमादेवीचा पती तोच हा विठ्ठल आहे.
॥ अभंग १७ ॥ अभंग रचना
निज ब्रह्मा ब्रह्म तो । ब्रह्मादिकां वंद्य तो गे बाई ॥१॥
अचिंतचिंतन तो । सारासार गुह्य तो गे बाई ॥ध्रु०॥
बाप रखुमादेविवरु विठ्ठलु तो । जनीं वनीं कृपाळु तो गे बाई ॥२॥
जो प्रत्यक्ष परब्रह्म असून ब्रह्मादिकांना वंदनीय आहे, ज्याचे चिंतन करणे कठीण आहे, असा विठ्ठल सर्व जगात आणि वनात सर्व जीवांवर कृपा करणारा आहे.
॥ अभंग १८ ॥ अभंग रचना
सारंगधरु तो । चक्रा आधारु हरि तो गे बाई ॥१॥
सुलभा सुलभ तो । आटकु नटके तो गे बाई ॥ध्रु०॥
रखुमादेविवरु तो । द्वैताद्वैतातीत तो गे बाई ॥२॥
सारंग धनुष्य आणि सुदर्शन चक्र धारण करणारा हरी हाच आहे. तो भक्तांसाठी अत्यंत सुलभ आहे. द्वैत आणि अद्वैत या दोघांच्या पलीकडे असणारा रखुमादेवीचा वर तोच हा आहे.
॥ अभंग १९ ॥ अभंग रचना
विश्व भुलवी योगमाया तो । गोकुळीं रहिवासु तो गे बाई ॥१॥
वसुदेवकुमरु तो । देवकीनंदनु तो गे बाई ॥ध्रु०॥
रखुमादेविवरु तो । शुकादिकां चिंतन तो गे बाई ॥२॥
आपल्या योगमायेने विश्वाला भुलवणारा आणि गोकुळात राहणारा तोच आहे. वसुदेव व देवकीचा पुत्र असणारा आणि शुकमुनींसारख्या ऋषींच्या चिंतनात राहणारा रखुमादेवीचा पती हाच तो विठ्ठल आहे.
॥ अभंग २० ॥ अभंग रचना
पैल गोल्हाटमंडळ तो । त्रिकुटा वेगळा तो गे बाई ॥१॥
सहजबोधीं अनुभव तो । परमतत्त्वीं अनुराग तो गे बाई ॥ध्रु०॥
रखुमादेविवरु तो । ब्रह्म विटेवरी तो गे बाई ॥२॥
जो ब्रह्मांड मंडळाच्या पलीकडचा आणि त्रिकुटाच्या वेगळा आहे, ज्याचा अनुभव सहज ज्ञानात येतो, तोच परब्रह्म विठ्ठल रखुमादेवीचा पती म्हणून विटेवर उभा आहे.
॥ अभंग २१ ॥ अभंग रचना
विज्ञानाचे ज्ञान अज्ञानीं घनवट । ज्ञानें अज्ञान नीट लाविलें दिसें ॥१॥
मी तूं हे मात हरपले दृष्टांत । ह्रदयीं ह्रदयस्थ निजतेजें ॥ध्रु०॥
साकार निराकार शून्याशून्य दिठा । रुपीं रुपवाटा हरि माझा ॥२॥
बापरखुमादेविवरु ह्रदयस्थ घटीं । बिंबोनि उफ़राटी कळा दिसे ॥३॥
विज्ञानाचे ज्ञान देणाऱ्या त्या हरीने अज्ञानाचा नाश केला आहे. 'मी आणि तू' हा भेद मिटला असून, हृदयातील निजतेजाने साकार आणि निराकार यात माझा हरीच दिसत आहे.
॥ अभंग २२ ॥ अभंग रचना
ज्ञानविज्ञान हरि । नांदे आमुच्या घरीं । बाह्यजु अभ्यंतरी जाला देव ॥१॥
काय सांगूं माय । त्रिभुवन धाय । पाहातां न समाय । नाना रुपीं ॥ध्रु०॥
चढत्या वाढत्या गोष्टी । प्रगट दिसे घटीं । नामरुपें वैकुंठीं । नेऊनि घाली रया ॥२॥
ज्ञानदेवा गोडी । हरिपदीं आवडी । प्रवृत्तीची थडी । उलंडिली ॥३॥
ज्ञान आणि विज्ञानाचा मूळ असलेला हरी आता आमच्या अंतर्बाह्य व्यापून घरातच नांदत आहे. त्याचे रूप एवढे अथांग आहे की ते तिन्ही लोकांत मावत नाही. हरीच्या पदाची आवड लागल्याने संसाराची थडी ओलांडली आहे.
॥ अभंग २३ ॥ अभंग रचना
सारसार दोन्ही । न दिसती नयनीं । अवचिता गगनीं । बिंबलासे ॥१॥
लोपले रविशशि । तेज न माये आकाशीं । मेघ:श्याम मेघाशीं । लपविलें ॥ध्रु०॥
दिव्यरुप तेज । तीव्र ना तेजबीज । कुंडलि विराजे । लोपलें सूर्यो ॥२॥
ज्ञानदेवा ध्यान । मनाचेंही मन । हरिचरण स्थान । दृढ केलें ॥३॥
डोळ्यांना न दिसणारे सार तत्त्व अचानक हृदयाच्या गगनात बिंबले आहे. त्याच्या तेजापुढे सूर्य आणि चंद्र लोप पावले आहेत. ज्ञानेश्वर माऊलींनी मनाच्याही पलीकडे जाऊन हरीच्या चरणांचे ध्यान दृढ केले आहे.
॥ अभंग २४ ॥ अभंग रचना
स्वरुपीं पाहतां बिंबीं बिंब उमटे । तें मेघ:श्याम दाटे बुंथि मनीं ॥१॥
चित्त वित्त हरि जाला वो साजणी । अवचिता आंगणीं म्यां देखियला ॥ध्रु०॥
सांवळा डोळसु चतुर्भुज रुपडें । दिसे चहूंकडे एक तत्त्व ॥२॥
ज्ञानदेव म्हणे द्वैत निरसूनि बाही । एका रुपें बाही तरशील ॥३॥
स्वतःच्याच अंतकरणात पाहताना त्या मेघश्यामाचे बिंब उमटले. माझे चित्त व धन आता हरीच झाला आहे. तो सांवळा, सुंदर डोळ्यांचा, चतुर्भुज हरी चहूंकडे एकच तत्त्व म्हणून दिसत आहे. द्वैत सोडून त्याचे रूप अनुभवल्यास जीव तरेल.
॥ अभंग २5 ॥ अभंग रचना
सांवळेचें तेज सांवळे बिंबलें । प्रेम तें घातलें ह्रदयघटीं ॥१॥
निरालंब बाज निरालंब तेज । चित्तरस निज निजतेजें ॥ध्रु०॥
आदिमध्यंअत राहिला अनंत । न दिसे द्वैताद्वैत आम्हां रया ॥२॥
ज्ञानदेवीं सोय अवघाचि सामाय । सुखदु:ख माय आम्हां नाहीं ॥३॥
सांवळ्या हरीचे तेज मनात बिंबले असून हृदयाच्या घटामध्ये त्याचे प्रेम भरले आहे. तो अनंत देव आदि, मध्य आणि अंती व्यापून राहिल्यामुळे आता आम्हाला कोणतेही द्वैत किंवा सुख-दुःख उरलेले नाही.
॥ अभंग २६ ॥ अभंग रचना
मनाचा भाव माझा खुंटला हरिध्यानें । अवघेंचि येणें मनें काळापिवन केलें ॥१॥
लघु म्हणो तरी सूक्ष्मही नव्हे । सूक्ष्म ह्मणो तरि अगाधही नव्हे ॥
या काळियाची जाली गे माये ॥ध्रु॥
बाप रखुमादेविवरु सुनीळ नीळकाळा । अवघ्या सहित गोपाळा बुडी दिधली गे माये ॥२॥
हरीच्या ध्यानामुळे माझ्या मनाचा लौकिक भाव संपला आहे. तो लहान म्हणावा तर सूक्ष्म नाही आणि सूक्ष्म म्हणावा तर अगाध आहे. त्या अत्यंत नीळवर्ण विठ्ठलाच्या आनंदात सर्व गोपाळांसह मनाने बुडी घेतली आहे.
॥ अभंग २७ ॥ अभंग रचना
निळें हें व्योम निळें हें सप्रेम । निळेपणें सम आकारलें ॥१॥
नीळवर्ण ब्रह्म नीळवर्ण कर्म । नीळवर्ण आश्रम गुरु देखे ॥ध्रु०॥
निळेपणें वर्तो नीळेपणें खातों । निळपण पाहातो निळे पणें ॥२॥
ज्ञानदेव आला नीळवर्ण शाळा । निळे पण गोंवळा रातलीये ॥३॥
हे सर्व आकाश आणि सृष्टी निळी म्हणजेच हरीमय झाली आहे. ब्रह्म, कर्म आणि आश्रम सर्व काही गुरुदेवांच्या कृपेने निळे (कृष्णमय) दिसत आहे. ज्ञानेश्वर माऊली त्या नीळवर्ण कृष्णाच्या भक्तीत पूर्ण रंगून गेले आहेत.
॥ अभंग २८ ॥ अभंग रचना
सांवळियाचें तेज सांवळा श्रीहरि । शेज बाज वोवरी ब्रह्मांडाची ॥१॥
गृहदारा दिनमणि तेज देऊनि मेदिनी । मेरु प्रदक्षणि आप होय ॥ध्रु०॥
ऐसा हा सांवळा सतेज साजणी । म्यां आपुल्या आंगणी देखीयला ॥२॥
ज्ञानदेवा साजण सांवळिये प्रभेचें । मी माझें मोहाचें हरिरुप ॥३॥
त्या सांवळ्या हरीचे तेज संपूर्ण ब्रह्मांडात भरून राहिले आहे. असा सतेज सांवळा हरी मी माझ्याच अंतःकरणात पाहिला आहे. त्यामुळे माझे 'मी आणि माझेपण' नष्ट होऊन सर्व हरिरूप झाले आहे.
॥ अभंग २९ ॥ अभंग रचना
पैल सुखाचेनि माये सुकाळु । नवल पाहिजे हो गोपाळु । म्हणोनि योगयाग तप साधन ।
व्रत दान उद्यापन । पंचाग्नि गोरांजन अनुष्ठान । परि पद निर्वाण नकळें हें ॥१॥
तुझ्या नामाचिनि आनंदे । गातांवातां जोडसी विनोदें रया ॥ध्रु०॥
या गोंवळेनि जग । न दिसे जगपण भाग । पाहेपां सकळीं योग । तुझा तूंचि ॥२॥
अर्थुनि पाहे दृष्टि । तंव तुझ्यापायीं पडे मिठी । आवडी नोसंडी गांठी । तुझिया पायाची ॥३॥
आतां जरि निरुतें । तूंचि आत्मा तूंतें । सुखी सुखाचेनि निजप्राप्ति रया ॥४॥
तुझें स्वरुप अदृष्य । तो मुनिमानसींचा प्रकाश । इंदु तूं पूर्णांश । चैतन्यघन ॥५॥
बाप रखुमादेविवरा विठ्ठला पाहतां उघडा डोळा । दाविलें निधान रया ॥६॥
योग, याग, तप, उपवास किंवा पंचाग्नी साधनांनी जे परम पद मिळत नाही, ते हरीच्या नामानंदाने सहज मिळते. तो चैतन्यघन परमात्मा मुनींच्या मनात प्रकाशतो आणि डोळे उघडून पाहताच रखुमादेवीचा विठ्ठल हेच खरे सुखाचे निधान असल्याचे दिसते.
॥ अभंग ३० ॥ अभंग रचना
सुनीळ गगना पालटु । तैसा दिसे अंगीं नटु । कृष्णी बाणलासे नीळवर्णु गे माये ॥१॥
यमुनेच्या पाबळीं । तनु घेउनि सांवळि । पावा वनमाळी वाजतु आसे ॥ध्रु०॥
पांवयाचेनि नादें । कृष्णाचेनि वेधें अमृतघनु वोळला । आकाश वोळुनि वर्षाव झाला ब्रह्मरसपूर आलारे ॥२॥
कान्हा अति सुंदर वदनारविंद आळी सेविती अनिवाररे आयो ॥३॥
चंदनादिटिळकुलल्लाटीं जया साजे मोर विसावेटी रेआयो । सुरतरु कुसुमें कबरीं भारुरे कुंडलें झळकति कपोळीं रे आयो ॥४॥
बाप रखुमादेविवरु विठ्ठलुरे । त्रिभुवनजनमोहन रे आयो ॥५॥
यमुनेच्या तीरावर सांवळी प्रकृती घेऊन तो वनमाळी हरी पावा (बासरी) वाजवत आहे. त्याच्या बासरीच्या नादाने आकाशातून ब्रह्मानंदाचा पाऊस पडला आहे. कपाळावर चंदनाचा टिळा लावलेला हा विठ्ठल तिन्ही लोकांना भुरळ पाडणारा आहे.
॥ अभंग ३१ ॥ अभंग रचना
लाउनि मनगणीची दोरी विपरीत तयाची कुसरी । अकळून न कळे श्रीहरी । अवघे वोडंबर तुझें ॥१॥
अष्टदळकमळाची वोवरी । विपरीत तयाची कुसरी । एकविस खणांचे उपरी । बाहीजु कां हरी दाखविली ॥ध्रु०॥
तेथ रात्र दिवस नेणिजे । सोहं प्रकाश सहजे । नाचविसी पंचभूतें वोजे । कवतुक तुझें तूं पाहसी ॥२॥
भानु निसियेचा कुवासा । एक राहिले याचिये आशा ॥
येक ह्मणति अढळ धुरु कैसा । तयाचा भरंवसा त्यासिं नाही ॥३॥
ऐसीं तयाचीं बोलणीं । अंगीं राहिलीं खेळणीं । साही पावटणी करुनि । सातावरि घातु मांडिला ॥४॥
करीं घेऊनि आळवणी । करु नेणें वोवाळणी । बाप रखुमादेविवरा विठ्ठला चरणीं । चौघी जणी निमालिया ॥५॥
शरीरातील अष्टदळ कमळ आणि कुंडलिनीच्या योगाने हा श्रीहरी जी अद्भुत लीला करतो, ती समजणे कठीण आहे. तो पंचभूतांना आपल्या इच्छेनुसार नाचवतो. माऊली शेवटी म्हणतात की आम्ही विठ्ठलाच्या चरणी पूर्णपणे शरण गेलो आहोत.
॥ अभंग ३२ ॥ अभंग रचना
त्रिभंगी देहुडा ठाण मांडुनिया माये । कल्पद्रुमातळीं वेणु वाजवित आहे ॥१॥
गोविंदु वो माये गोपाळु वो । सबाह्य अभ्यंतरीं अवघा परमनंदुवो ॥ध्रु०॥
सांवळे सगुण सकळा जिवांचें जीवन । घनानंद मूर्ति पाहतां हारपलें मन ॥२॥
शून्य स्थावर जंगम व्यापूनि राहिला अकळ । बाप रखुमादेविवरु विठ्ठलु सकळ ॥३॥
कल्पवृक्षाच्या खाली त्रिभंग मुद्रेत उभा राहून श्रीकृष्ण वेणू (बासरी) वाजवत आहे. तो अंतर्बाह्य केवळ परमानंद स्वरूप आहे. सर्व जीवांचे जीवन असलेली ही घनानंद मूर्ती पाहताच मन त्यातच हरवून गेले आहे.
॥ अभंग ३३ ॥ अभंग रचना
तुरे कांबळा डांगेवरी विषाण वेणु घेऊनि करीं । वैजंयति रुळे कैशी वक्षस्थळावरी ॥१॥
गोविंदु वो पैल गोपाळु माये । सुरतरु तळवटीं देखे कैसा उभा राहे ॥ध्रु०॥
आडत्रिपुंड्र शोभत दूमिळ भारेंसि जे जात । नागर केशरिचीं पुष्पें कैसा खोप मिरवत ॥२॥
हिरिया ऐशा दंतपंक्ति अधर पोंवळ वेली । श्रवणीं कुंडलें ब्रह्म रसाचीं वोतलीं ॥३॥
विश्वाचें जीवन तें म्यां सार देखियलें । योगी ध्याती ध्यानीं ब्रह्म तेंचि गोकुळासि आलें ॥४॥
आजि धन्य धन्य जालें राया कृष्णासि देखिलें । निवृत्तिमुनिरायप्रसादें ध्यान तें ह्रदयासि आले ॥५॥
खांद्यावर कांबळी आणि हातात बासरी घेऊन वक्षस्थळावर वैजयंती माळ घातलेला तो गोविंद उभा आहे. ज्याचे योगी ध्यान धरतात, तेच परब्रह्म गोकुळात आले आहे. निवृत्तीनाथांच्या कृपेने हे रूप माझ्या हृदयात स्थिर झाले असून माझे जीवन धन्य झाले आहे.
॥ अभंग ३४ ॥ अभंग रचना
बरवा वो हरि बरवा बो । गोविंद गोपाळ गुण गरुवा वो ॥१॥
सावळा वो हरि सावळा वो । मदनमोहन कान्हो गोवळा वो ॥ध्रु०॥
पाहतां वो हरि पाहतां वो । ध्यान लागलें या चित्ता वो ॥२॥
पढिये वो हरि पढिये वो । बाप रखुमादेविवरु घडिये वो ॥३॥
हा हरी अत्यंत चांगला आणि गुणांनी श्रेष्ठ आहे. तो सांवळा कृष्ण मदनमोहन आहे. त्याला पाहता पाहता माझ्या चित्ताला त्याचे ध्यान लागले आहे. रखुमादेवीचा पती विठ्ठल हाच मनाला अतिशय प्रिय आहे.
॥ अभंग ३५ ॥ अभंग रचना
चतुरपणें चतुराननु पैं भागला । शिवुपणें शिवरुपु पैं जाहला ॥१॥
हरिपणें हरि अंग रिघाला । या तिहींचा मेळा न दिसे गे माये ॥ध्रु०॥
रखुमादेविवरु तिहीं गुणां वेगळा । शक्ति नव्हे दादुला गे माये ॥२॥
ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश (शिव) हे तिन्ही ज्याच्या स्वरूपात एकवटले आहेत, तो हा विठ्ठल आहे. रखुमादेवीचा पती हा सत्व, रज, तम या तिन्ही गुणांच्या पलीकडचा गुणातीत परमात्मा आहे.
॥ अभंग ३६ ॥ अभंग रचना
तुज सगुण म्हणों की निर्गुण रे । सगुण निर्गुण एकु गोविंदुरे ॥१॥
अनुमाने ना अनुमाने ना । श्रुति नेति नेति म्हणती गोविंदु रे ॥ध्रु०॥
तुज स्थूळ म्हणों कीं सूक्ष्म रे । स्थूलसूक्ष्म एक गोविंदुरे ॥२॥
तुज आकार म्हाणों की निराकररे । साकारु निरुकारु एकु गोविंदुरे ॥३॥
तुज दृश्य म्हणों कीं अदृश्यरे । दृश्यअदृश्य एकु गोविंदुरे ॥४॥
निवृत्तिप्रसाद ज्ञानदेव बोले । बाप रखुमादेविवरु विठ्ठलुरे ॥५॥
हे गोविंदा, तुला सगुण म्हणावे की निर्गुण? तू तर दोन्ही एकच आहेस. तू स्थूळ आणि सूक्ष्म, साकार आणि निराकार, दृश्य आणि अदृश्य असा दोन्ही रूपांत एकच असलेला रखुमादेवीचा पती विठ्ठल आहेस, असे ज्ञानदेव निवृत्तीनाथांच्या कृपेने सांगतात.
॥ अभंग ३७ ॥ अभंग रचना
चंचळ चांदिणें सोमविणें भासलें । तेज निमालें रविबिंबेंविणें ॥१॥
जगत्रजीवनु ह्मणे जगासी कारण । तें अणुप्रमाण तेथे दिसे ॥२॥
बापरखुमा-देविवरु अणुप्रमाण भासला । सगुण निर्गुण जाला बाईये वो ॥३॥
संपूर्ण जगाचे कारण असलेला जगज्जीवन हरी एका अणूएवढा सूक्ष्म रूपात भासतो. माऊलींचे स्वामी विठ्ठल हे अणूहूनही लहान होऊन सगुण आणि निर्गुण दोन्ही रूपात प्रकट झाले आहेत.
॥ अभंग ३८ ॥ अभंग रचना
दोन्ही बाहीं संतांची सभा । सिंहासनी उभा श्रीविठ्ठल ॥१॥
गाती नारद तुंबर प्रेमें । हरीचें नाम गर्जती ॥२॥
बापरखुमादेविवरु विठ्ठलु उभा । त्रैलोक्याची शोभा शोभतसे ॥२॥
ज्याच्या दोन्ही बाजूंना संतांची सभा भरली आहे, असा श्रीविठ्ठल सिंहासनावर उभा आहे. नारद आणि तुंबर तिथे प्रेमाने हरीच्या नामाचा गजर करत आहेत. हा विठ्ठल तिन्ही लोकांची शोभा वाढवत उभा आहे.
॥ अभंग ३९ ॥ अभंग रचना
ऐसा अवतार नरहरि स्तंभामाझारी । भक्तांपरोपरी धरी रुपें ॥१॥
धरुनिया महीत्व झाला नृसिंहरुप । वेदशास्त्रांसी अमूर्त मूर्तीस आला ॥२॥
बापरखुमादेविवरु नरहरी अवतारु । वर्ण सारड्ग.धरु निजरुप ॥३॥
आपल्या भक्ताचे रक्षण करण्यासाठी देवाने स्तंभातून (खांबातून) नृसिंह अवतार धारण केला. वेद-शास्त्रांना न कळणारे अमूर्त तत्त्व मूर्ती रूपात आले. रखुमादेवीचा वर असलेला विठ्ठल हाच तो नृसिंह हरी आहे.
॥ अभंग ४० ॥ अभंग रचना
स्वर्ग जयाची साळोंखा । समुद्र पाळी पिंड देखा । शेषासरिखी बैसका । जो आधार तिही लोकीं ॥१॥
लिंग देखिलें देखिलें । त्रिभुवनीं विस्तारलें ॥२॥
मेघधारीं तपन केलें । तारापुष्पीं वरी पूजिलें । चंद्रफ़ळ ज्या वाहिलें । वोवाळिलें रविदीपें ॥३॥
आत्मनैवेद्य समर्पिलें । ब्रह्मानंद मग वंदिलें । ज्योतिर्लिंग मग ध्याईलें । ज्ञानदेवीं ह्रदयीं ॥४॥
ज्याचे लिंग रूप तिन्ही लोकांत विस्तारले आहे, ज्याला सूर्याच्या दिव्याने ओवाळले जाते आणि ताऱ्यांच्या फुलांनी पूजले जाते, त्या आत्मलिंगाला ज्ञानेश्वरांनी आपल्या हृदयात ध्याऊन आत्मनैवेद्य अर्पण केला आहे.
॥ अभंग ४१ ॥ अभंग रचना
देव आहे जैसा तैसा नेणवे सहसा । भांबावला कैसा विश्वजनु ॥
तया रुप ना रेखा लय ना लक्षण । ते प्रतिमें आणून वासना रुपें ॥१॥
देखा सर्वगत निराळा अद्वैत । तया मूर्तिमंत ध्याय जनु ॥
तिहीं देवासि आरु जेथुनि विस्तारु । तो ध्वनि ओंकारु त्या आरु ।
आतां तो नाद ना बिंदु काळा ना छंदु । अक्षय परमानंदु सदोदितु ॥२॥
अवतरे तैसाच नव्हे होय तें न संभवे । आहे तें आघवें लाघव रया ॥
तो येकट एकला रचला न वेचला । आदिअंतीं संचला अनंतपणें ॥
पृथ्वी आप तेज वायु आकाश । हीं सकळही हारपती प्रळयांती ॥
तो निरशून्य निरुपम निरंजन निर्वाण । ते दशा पाषाण केंवि पावती ॥३॥
पाहातां या डोळां परि न दिसे कांहीं केल्या । व्यापुनियां ठेला बाहिजु भीतरि ॥
तो पदपिंडा अतीतु भवभावरहितु । बापरखुमादेविवर विठ्ठलु ह्रदयांतु रया ॥४॥
देव जसा आहे तसा लोकांना सहज समजत नाही, म्हणून लोक गोंधळतात. त्याला रूप, रेषा किंवा लक्षण नसतानाही लोक मूर्ती स्वरूपात त्याचे ध्यान करतात. तो आदि-अंतात अनंत असून अंतर्बाह्य व्यापलेला विठ्ठल माझ्या हृदयात आहे.
॥ अभंग ४२ ॥ अभंग रचना
मन मारुनि डोळां लेईलें । काळेपणें मिरवलें रुप त्यांचें ॥१॥
बरवें हें रुप काळें अमोलिक । म्हणोनि सांग जें शुध्दभावें ॥२॥
रखुमादेविवरु अगाध काळें रुप । म्हणोनि सर्वत्र व्योम व्यापियेलें ॥३॥
मनाच्या वासना मारून डोळ्यांनी त्या सांवळ्या विठ्ठलाचे रूप स्वीकारले आहे. हे अमूल्य सांवळे रूप अत्यंत सुंदर असून त्या अगाध रूपाने संपूर्ण आकाश व्यापले आहे.
॥ अभंग ४३ ॥ अभंग रचना
काळेपणाचा आवो अंबरीं बाणला । तो एकु दादुला देखिला डोळां ॥१॥
काळें मनुष्य मानव जालें । अरुप रुपा आलें गोविंदपणें ॥ध्रु०॥
रखुमादेविवरु विठ्ठलु सोहंधरु । त्यानें माझा वेव्हारु बहु काळें नेलागे माये ॥२॥
या सांवळ्या रंगाचे तेज संपूर्ण आकाशात भरले आहे, तिथे मी त्या एका देवाला डोळ्यांनी पाहिले. तो अरूप असलेला गोविंद रूपाने प्रकट झाला आहे. त्या विठ्ठलाने माझा संसाराचा व्यवहार पार मिटवून टाकला आहे.
॥ अभंग ४४ ॥ अभंग रचना
ज्याचें गुणनाम आठवितां मनचि नाहीं होय । अनुभवाचे पाय पुढें चालती ॥१॥
निर्गुणगे माय गुणवंत जाला । प्रतिबिंबीं बिंबतसे चैतन्याचें मुसे ।
प्रति ठसावत तें वृंदावनीं ब्रह्म असेगे माये ॥२॥
बापरखुमादेविवरु डोळसु सावळा । द्वैत अद्वैत सोहळा भोगविगे माये ॥३॥
ज्याचे गुण आणि नाम आठवताच मन विरून जाते आणि केवळ अनुभव उरतो, तो निर्गुण परमात्मा सगुण रूपात वृंदावनात प्रकट झाला आहे. तो सांवळा विठ्ठल आपल्याला द्वैत-अद्वैताचा परम आनंद भोगवतो.
॥ अभंग ४५ ॥ अभंग रचना
निळिये रजनी वाहे मोतिया सारणी । निळेपणें खाणीं सांपडली ॥१॥
आंगणीं चिंतामणि जळधरु सिंपणी । अमृतसाजणी जीवनकळा ॥२॥
सुमनाचे शेजे विरहिणी विराजे । शयनीं सुलजे आरळ सेज ॥३॥
माजयानें हटीं मुखकमळ टेंकी । निळिये अवलोकी कृष्णमूर्ति ॥४॥
कमळणी आमोद सुस्वाद मकरंद । चंदनाची अभेद उटी अंगी ॥५॥
कर्पूरपरिमळें दिव्य खाद्य फ़ळें । ठेऊनि सोज्वळें वाट पाहे ॥६॥
मन तो निळिये गोविंदाचिये सोसे । विरहिणी पाहे वाटुलि ऐसी ॥७॥
ज्ञानदेवी निळिये वाटुले गोविंदीं । कृष्ण निळिये पदीं ठाव जाला ॥८॥
भक्तीच्या या दिव्य अवस्थेत चहूंकडे केवळ कृष्णमयी आनंद भरला आहे. विरहिणी झालेले मन केवळ गोविंदाची वाट पाहत आहे. ज्ञानेश्वर माऊली म्हणतात की, माझे मन आता पूर्णपणे कृष्णाच्या चरणी स्थिर झाले आहे.
॥ अभंग ४६ ॥ अभंग रचना
राम बरवा कृष्ण बरवा । सुंदर बरवा बाइयांनो ॥१॥
केशव बरवा माधव बरवा । गोपाळ बरवा बाइयांनों ॥२॥
बाप रखुमादेविवरु त्रिभुवनीं गरुवा । विठ्ठलु बरवा बाइयांनो ॥३॥
हे सख्यांनो, राम सुंदर आहे, कृष्ण सुंदर आहे. केशव, माधव आणि गोपाळ सर्वच सुंदर आहेत. तिन्ही लोकांत श्रेष्ठ असलेला रखुमादेवीचा पती विठ्ठल सर्वात सुंदर आहे.
॥ अभंग ४७ ॥ अभंग रचना
आनंदाच्या ताटीं अमृताची वाटी । विवेकतारं घोटी रसनाबळें ॥१॥
तें हें रुपडें रुपस विठ्ठल । पुंडलिकें बहु साल प्रार्थियलें ॥ध्रु०॥
तारावया जन व्हावया पावन । जड मूढ अज्ञान हरीपाठें ॥२॥
कर्म धर्म करितां शिणली येतां जातां । मग पुंडलिकें अनंता प्रर्थियलें ॥३॥
येउनिया श्रीहरी भीमेच्या तीरीं । सुदर्शनावरी पंढरी उभाविली ॥४॥
अमरतरुवर तीर्थ सरोवर । वेणुनादीं श्रीधर खेळताती ॥५॥
बागडे गाती हरी वाकुल्या कुसरी । तेथें पुंडलिक परोपरी स्तवन करी ॥६॥
धन्य पंढरीनगरी फ़ावली चराचरीं । धन्य जो भूमीवरी दृष्टीभरी हरी देखे ॥७॥
ज्ञानदेवा बीज विठ्ठल केशीराज । नव्हे ते नवल चोज प्रत्यक्ष हरी ॥८॥
भक्‍त पुंडलिकाने अज्ञानी जीवांच्या उद्धारासाठी प्रार्थना केल्यामुळे श्रीहरी भीमेच्या तीरावर पंढरपुरात उभे राहिले. पंढरी ही अत्यंत धन्य नगरी आहे, जिथे प्रत्यक्ष विठ्ठल प्रकट झाले असून, त्यांचा नामपाठ जीवांना पावन करतो.
॥ अभंग ४८ ॥ अभंग रचना
अवघाचि संसार सुखाचा करीन । आनंदे भरीन तिन्हीं लोक ॥१॥
जाईन गे माय तया पंढरपुरा । भेटेन माहेरा आपुलिया ॥२॥
सर्व सुकृताचें फ़ळ मी लाहीन । क्षेम मीं देईन पांडुरंगी ॥३॥
बापरखुमादेवीवरु विठ्ठलेंसी भेटी । आपुले संवसाटी करुनि ठेला ॥४॥
मी माझा संपूर्ण संसार सुखाचा करेन आणि भक्तीच्या आनंदाने तिन्ही लोक भरून टाकेन. मी माझ्या माहेराला म्हणजेच पंढरपुराला जाईन आणि तिथे पांडुरंगाला भेटून जीवनाचे परम कल्याण साधीन.
॥ अभंग ४९ ॥ अभंग रचना
न चलति शब्द खुंटले पै वाद । एक तत्त्व भेद नाहीं रुपा ॥१॥
तें रुप पंढरी भरलें चराचरीं । माझा माजी घरीं बिंबलेंसे ॥२॥
रखुमादेविवरु पुंडलीकवरु । निळियेचा आगरु पंढरीये ॥३॥
जिथे सर्व शब्द आणि वाद संपतात, असे ते अभेद एक तत्त्व म्हणजेच पंढरीचे रूप आहे. ते चराचरात भरलेले रूप माझ्या स्वतःच्या हृदयात बिंबले आहे. पुंडलिकाला वर देणारा विठ्ठल पंढरपुरात उभा आहे.
॥ अभंग ५० ॥ अभंग रचना
दुजे द्वैत सांडी एक तत्त्व मांडी । अद्वैत ब्रह्मांडीं पै सुकीजे ॥१॥
तें रुप पंढरी पुंडलीका द्वारीं । मुक्ति मार्ग चारी वश्य रया ।
अनंतीं अनंत वोतलें संचीत । वैकुंठ अदभुत उभें असे ॥२॥
ज्ञानदेवीं ध्यान मन मौन चरण । आपणची मग्न तेथें जाले ॥३॥
द्वैत सोडून अद्वैत तत्त्वाचा स्वीकार करावा. तेच रूप पंढरपुरात पुंडलिकाच्या दाराशी उभे आहे, जिथे चारही मुक्ती चरणाशी दासी होतात. ज्ञानेश्वर माऊली म्हणतात की, माझे मन आता पूर्णपणे तिथेच मग्न झाले आहे.
॥ अभंग ५१ ॥ अभंग रचना
तत्त्वें तत्त्व धरी कोहंभाव होकारी । सोहं सोहं करी कोण सये ॥१॥
सोकरी पुंडलिकु ज्ञान पुण्यश्लोकु । विठ्ठलु त्रैलोकु उध्दरिले ॥२॥
सखी जाय तेथें भाव बळिवंत । प्रपंच देहांत नाहीं तुज ॥३॥
ज्ञानदेव पुसे निवृत्ति सौरसें । पुंडलिकें कैसें पुण्य केलें ॥४॥
पुंडलिकाने केलेल्या भक्तीमुळे विठ्ठल प्रकट झाले आणि त्यांनी तिन्ही लोकांचा उद्धार केला. ज्ञानेश्वर माऊली निवृत्तीनाथांना प्रेमाने विचारतात की, पुंडलिकाने असे कोणते मोठे पुण्य केले होते, ज्यामुळे स्वतः देव तिथे आले!
॥ अभंग ५२ ॥ अभंग रचना
एकी म्हणे भाव धरुं नेदी मौन । तेथींचे वो ज्ञान मज सांगे ॥१॥
एकीनें सांगितलें दुजीनें परिसलें । प्रपंचा पुसलें तेणें रुपें ॥२॥
तें घरटीं कडी सोकरी बागडी । सोहं कथा उघडी पंढरीये ॥३॥
ज्ञानदेव म्हणे निवृत्तीस मनें । नयनांसी पारणें देखतांची ॥४॥
पंढरपुरात त्या परमात्म्याची 'सोहं' कथा उघडपणे ऐकायला मिळते. ज्ञानेश्वर माऊली म्हणतात की, त्या विठ्ठलाचे रूप पाहताच माझ्या डोळ्यांचे पारणे फिटले आहे आणि मनाला परम शांती लाभली आहे.
॥ अभंग ५३ ॥ अभंग रचना
पंढरीचे वाटे अनंत घडती याग । वैकुंठीचा मार्ग तेणें संगें ॥१॥
जपतप अनुष्ठान क्रिया कर्म धर्म । हें जाणताती वर्म संतजन ॥२॥
भक्तिमार्ग फ़ुकटा आनंदाची पव्हे । लागलीसे सवे पुंडलीका ॥३॥
दिंडी टाळ घोळ गरुडटकियाचे भार । वैष्णवांचे गजर जये नगरीं ॥४॥
तिहीं लोकीं दुर्लभ अमर नेणती । होउनी पुढती सेविती ॥५॥
सनकादिक मुनी ध्यानस्त पै सदा । ब्रह्मादिकां कदा न कळे महिमा ॥६॥
ज्ञानदेव निवृत्ती पुसतसें कोडें । पुंडलिकें केवढें भाग्य केलें ॥७॥
पंढरीच्या वाटेने जाणे म्हणजेच अनंत यज्ञांचे पुण्य मिळवणे आणि वैकुंठाचा मार्ग मोकळा करणे होय. हा भक्तीचा सोपा आणि आनंदाचा मार्ग पुंडलिकाने सर्वांसाठी खुला केला. देव विठ्ठलाला पंढरीत आणणाऱ्या पुंडलिकाचे भाग्य खरोखर अथांग आहे.