संत संताजी जगनाडे महाराज

१. प्रस्तावना

आज आपण तुकाराम गाथा वाचतो तेव्हा आपल्या हातात जो ग्रंथ पडतो तो अनेकांच्या कष्टांचे फळ आहे. त्यात सर्वात आघाडीचे नाव म्हणजे संताजी जगनाडे. तुकोबांचे अभंग मुखोद्गत होऊन विरून जाऊ नयेत, म्हणून ते लिहून ठेवण्याचे काम त्यांनी केले, असे परंपरा सांगते.

सामान्यतः संतांच्या चरित्रात गुरूंचे वर्णन अधिक येते आणि शिष्यांचे कमी. संताजी जगनाडे हे या नियमाला अपवाद आहेत. त्यांचे योगदान इतके ठळक आहे की त्यांना स्वतंत्र संत म्हणून मान्यता मिळाली.

२. जन्मगाव : चाकण की सुदुंबरे?

संताजी जगनाडे यांचा जन्म इ.स. १६२४ च्या सुमारास तेली समाजातील कुटुंबात झाला, असे अनेक चरित्रपर स्रोत सांगतात. मात्र जन्मगावाबाबत स्रोतांत स्पष्ट मतभेद आहेत: काही स्रोत चाकण (जि. पुणे) हे जन्मगाव सांगतात, तर काही सुदुंबरे येथे जन्म झाल्याचे सांगतात. म्हणून आम्ही कोणतेही एक गाव निर्विवाद तथ्य म्हणून देत नाही.

वडील विठोबा जगनाडे असल्याचे काही स्रोत सांगतात; आईचे नाव स्रोतांनुसार वेगळे नोंदवले जाते. मूळ दस्तऐवजाशिवाय हे नाव निश्चित करता येत नाही. तेली समाज तेल गाळण्याच्या व्यवसायाशी जोडलेला होता; कष्ट, प्रामाणिकपणा आणि व्यावहारिक कौशल्य ही या समाजाची ओळख होती. संताजींनी आपल्या व्यवसायासोबत परमार्थाची वाट धरली, यातून कष्टकऱ्यांच्या घरातूनही संत घडतात हे दिसते.

३. तुकोबांशी भेट आणि शिष्यत्व

देहू परिसर आणि जगनाडे यांचे वास्तव्य यातील अंतर फारसे मोठे नव्हते. तुकोबांचे कीर्तन ऐकण्यासाठी संताजी देहू परिसरात जात असत, असे परंपरा सांगते. तुकोबांची वाणी ऐकून ते प्रभावित झाले आणि हळूहळू त्यांच्या सान्निध्यात राहू लागले.

संत तुकाराम महाराजांचे अभंग त्यांच्या आत्मानुभवातून सहज स्फुरत असत. ते लिहून ठेवण्यासाठी एका विश्वासू आणि सुवाच्च लिहिणाऱ्या व्यक्तीची गरज होती. संताजींनी ही जबाबदारी स्वीकारली, असे मानले जाते.

४. अभंग लेखनाचे कार्य

तुकोबा कीर्तनात किंवा एकांतात अभंग म्हणत आणि संताजी ते लिहून घेत, अशी संतचरित्र परंपरा आहे. असे अनेक अभंग संताजींच्या हातून लिहिले गेल्यामुळे तुकोबांच्या वाणीचे प्रत्यक्ष लेखन शक्य झाले.

अनेक अभ्यासक सांगतात की गाथेच्या उपलब्ध प्राचीन प्रतींमध्ये संताजींच्या लेखनाला विशेष महत्त्व आहे. कोणत्या प्रतीचे लेखन नेमके त्यांचे, याबाबत विद्वानांमध्ये चर्चा आहे; म्हणून या लेखात आम्ही केवळ त्यांच्या लेखनाच्या योगदानाचा सर्वसाधारण उल्लेख करत आहोत. मूळ अभंग वाचण्यासाठी तुकाराम गाथा पाहा.

५. गाथा बुडवण्याचा प्रसंग आणि जतन

परंपरेनुसार तुकोबांच्या अभंगांना कर्मठ विद्वानांनी विरोध केला आणि त्यांना ते इंद्रायणीत बुडवण्यास सांगितले. तुकोबांनी वह्या पाण्यात सोडल्या आणि तेरा दिवसांनंतर त्या वाचल्या, अशी वारकरी श्रद्धा आहे.

या काळात संताजींचे कार्य महत्त्वाचे ठरले, अशी चरित्रपरंपरा आहे. त्यांच्याकडे अनेक अभंग लिहिलेले होते आणि स्मरणातही होते. गाथा पुन्हा संकलित करण्यात त्यांच्या लेखनाचा आणि स्मरणाचा उपयोग झाला, असे परंपरा मानते. हा संपूर्ण प्रसंग परंपरागत चरित्रकथा म्हणूनच वाचावा; ऐतिहासिक पुरावा आणि भक्तिपरंपरा यांची सरमिसळ आम्ही येथे करत नाही.

६. जगनाडेंची स्वतःची रचना

संताजी जगनाडे यांच्या नावावर काही स्वतंत्र अभंग आणि रचना सांगितल्या जातात. त्यात भक्ती, गुरुमहिमा आणि समाजप्रबोधनाचे विषय आढळतात, असे अभ्यासक नमूद करतात. मात्र त्यांच्या रचनांची नेमकी नावे आणि संख्या याबाबत विश्वासार्ह सूची तपासणे आवश्यक आहे.

म्हणूनच आम्ही येथे काही नावे अंदाजाने देत नाही. तुमच्याकडे संताजींच्या रचनांचा विश्वासार्ह संदर्भ असेल तर हा विभाग त्यानुसार अधिक सविस्तर करता येईल.

७. समाजातील आदर आणि जयंती

संताजी जगनाडे महाराज यांना तेली समाजात विशेष आदराचे स्थान आहे. त्यांची जयंती ८ डिसेंबर रोजी साजरी केली जाते; ८ डिसेंबर १६२४ ही तारीख अनेक चरित्रांत आढळते. मात्र ही शासकीयदृष्ट्या मान्यताप्राप्त जयंती आहे का, हे स्वतंत्रपणे तपासावे लागेल.

सुदुंबरे (मावळ तालुका, जि. पुणे) येथे संताजी महाराजांचे समाधी मंदिर असल्याचे स्रोत सांगतात. तेथे दरवर्षी भाविक दर्शनासाठी येतात, असे सांगितले जाते. भेटीपूर्वी स्थानिक देवस्थानाकडून माहिती घेणे योग्य राहील.

८. जगनाडे महाराजांचा वारसा

त्यांच्या जीवनातून आणि परंपरेतून मिळणारे प्रमुख धडे पुढीलप्रमाणे सांगता येतात:

९. संत परंपरेतील स्थान आणि आजचा अर्थ

वारकरी संतांचे अभंग आज आपल्याला लिखित स्वरूपात मिळतात, यामागे अनेक अज्ञात आणि ज्ञात लेखनिकांचे श्रम आहेत. संताजी जगनाडे हे त्यातील सर्वात ठळक नाव. संतांच्या वाणीला आणि समाजाच्या स्मरणाला जोडणारा तो एक दुवा होता.

डिजिटल युगात आपण साहित्य जतन करण्याची नवी साधने वापरतो. संताजींचा वारसा आपल्याला आठवण करून देतो की परंपरा, ग्रंथ आणि स्मृती जपण्यासाठी कोणीतरी शांतपणे सेवा करावी लागते. संतवाणीसारख्या उपक्रमांमागेही हीच भावना आहे.

१०. संदर्भ आणि पुढील अभ्यास

या लेखाच्या पडताळणीत खालील स्रोत आढळले. अधिक खोलात जाऊ इच्छिणाऱ्या वाचकांनी हे मूळ स्रोत स्वतः पाहावेत:

• संताजी जगनाडे महाराज यांच्या चरित्रावरील प्रकाशित स्रोत आणि चरित्र संकेतस्थळे
• मराठी विकिपीडिया — संताजी जगनाडे
• तेली समाजाची चरित्रात्मक माहिती (समाज संकेतस्थळे)
• तुकाराम गाथा

११. नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न

१२. पुढील वाचन