अभंग संग्रह : संत निवृत्तीनाथ

जो कधीही न संपणारा (अवीट) आणि अमूल्य आहे, ज्याची प्राप्ती कोणत्याही मोलाशिवाय केवळ भक्तीने होते, त्याला मी भीमा नदीच्या तीरावर (पंढरपुरात) प्रत्यक्ष पाहिले आहे. तो मुळात अव्यक्त होता, पण भक्तांच्या प्रेमापोटी त्याने सगुण-साकार रूप धारण केले; जणू भक्तीचे बीज अंकुरित झाले आणि त्यातून सर्व चराचरात ईश्वरी चैतन्य पाझरू लागले. सर्व प्राणीमात्रांच्या हृदयात वास करणारे ते परब्रह्म आज भक्ताच्या रक्षणासाठी आणि साहाय्यासाठी विटेवर उभे आहे. निवृत्तीनाथ म्हणतात, पुंडलिकाने हा भक्तीचा बाजार (पेठ) इतका समृद्ध केला आहे की, तिथे प्रत्यक्ष परब्रह्माचे पीक भरभरून आले आहे.

या जगातील सर्व प्राण्यांचा उद्धार करणारा केवळ तो श्रीधर (भगवान विठ्ठल) आहे. ही कृष्णमूर्ती म्हणजेच प्रत्यक्ष परब्रह्म आहे. तेच रूप चंद्रभागेच्या (भीवरेच्या) तीरावर पांडुरंगाच्या रूपात भक्त पुंडलिकाच्या दृढ निश्चयामुळे उभे राहिले आहे. हा हृषिकेश (इंद्रियांचा स्वामी) पुंडलिकाची भक्तीची हौस पुरवत तब्बल अठ्ठावीस युगे विटेवर उभा आहे. निवृत्तीनाथ म्हणतात, माझ्या अंतःकरणातील सर्वात मोठे गुपित (गुज) म्हणजे हा पांडुरंग आहे, जो या विश्वातील सर्व लोकांचे मनोरथ आणि कौतुक (कोडे) पूर्ण करतो.

सर्व रूपांमध्ये अत्यंत सुंदर असणारे रूप म्हणजेच विठ्ठल असून, तो पंढरपुरात राहणारा आमचा आत्माराम आहे. पुंडलिकाच्या संपूर्ण भाग्यामुळेच आज पंढरीत रात्रंदिवस 'विठ्ठल हरी' नामाचे कीर्तन चालते. या कीर्तनामुळे तिन्ही लोकांचा उद्धार अत्यंत वेगाने होतो, म्हणून कीर्तन हाच संसारातून तरून जाण्याचा निश्चित उपाय आहे. ज्याने चोख (शुद्ध) पुण्य केले, त्या सर्वांना या नामाने तारले आहे; हा देव जनात आणि वनात एकाच रूपाने व्यापून राहिला आहे. ज्याच्या स्वरूपाचा शोध घेताना वेदांची बुद्धीही गुंतून पडते, अशा लक्ष्मीपतीला पुंडलिकाने पंढरीत आणून उभे केले. निवृत्तीनाथ म्हणतात, तो विठ्ठल माझा सखा असून, तो आकाशाएवढ्या अथांग आणि निराधार अशा चैतन्याचे शिखर आहे.

सर्व साधनांचा विचार केला, तर विठ्ठलाचे कीर्तन हेच सर्वश्रेष्ठ साधन आहे; कारण हा आत्माराम भक्तांना जीवन देणारा (संजीवन) आहे. विठ्ठल हाच आमचा खरा आधार आहे, चंद्रभागेचे पाणी पवित्र आहे आणि केशवाचे नाम निरंतर कल्याणकारी आहे. ज्या कीर्तनाचा विचार पंढरपुरात चालतो, त्याचे ध्यान भगवान शिव आणि श्रेष्ठ देवही मधुर स्वरात करत असतात. निवृत्तीनाथ म्हणतात, अशा या विठ्ठल रूपाचे रात्रंदिवस ध्यान आणि कीर्तन केल्याने मानवी मन सांसारिक वासनांमधून मुक्त होऊन 'उन्मन' अवस्थेत (परम शांततेत) लीन होते.

माणसाने आपल्या मनातील सर्व भौतिक कामना नष्ट करून (मनाची बोहरी करून) जर केवळ श्रीहरीचे चिंतन केले, तर त्याला परम सुखाची व आनंदाची प्राप्ती होते. भक्त पुंडलिकाच्या तपोबळामुळेच हे सुंदर विठ्ठल रूप पृथ्वीवर प्रगट झाले, ज्याने सामान्य लोकांच्या सर्व पापांचा नाश (निर्दाळन) केला. जिथे वेणूचा (बासरीचा) नाद घुमतो आणि समर्थ चंद्रभागा नदी वाहते, तिथे आमचे दैवत विठ्ठल निवास करून राहते. निवृत्तीनाथ म्हणतात, माझ्या सर्व आचरणात विठ्ठल सामावला आहे आणि चंद्रभागेचे पाणी मला अमृतासारखे मधुर वाटते.

जे मूळचे निराकार तत्त्व होते, ते आज विठ्ठल रूपात आकारास आले आहे, ज्यामुळे संपूर्ण जगातील लोकांना परम विश्रांती मिळाली आहे. चंद्रभागेच्या संगमावर (तीरावर) ते परब्रह्म नेहमी सम चरणांनी भक्तांच्या प्रेमात तल्लीन होऊन उभे आहे. पुंडलिक वारंवार त्याचेच ध्यान धरतो आणि आपल्या संकीर्तनात केवळ विठ्ठल नामाचाच गजर करतो. निवृत्तीनाथ म्हणतात, विठ्ठलाचे संकीर्तन करणे म्हणजेच त्या निर्मळ ब्रह्माचा अनुभव घेणे होय; हे नाम अत्यंत रसाळ असून त्याचे वर्णन शब्दांत करणे अशक्य (अनिर्वाच्य) आहे.

पंढरपूर ही पुंडलिकाची पेठ असून, तो वैष्णवांचा बाजार आहे; तिथे सर्व भक्त मोठ्या आनंदाने हरिनामाचा गजर (बोभाट) करत असतात. चंद्रभागेच्या वाळवंटात (वाळलें अंबर) नामघोषातून अमृताचे जणू तुषार उडत आहेत आणि देवही चकोर पक्ष्याप्रमाणे ते अमृत गोळा करत आहेत. ब्रह्मादिकांसारखे मोठे देव आणि मुनी या पंढरीच्या बाजारात भक्तीच्या प्रेमाने वेडे झाले आहेत. निवृत्तीनाथ म्हणतात, मी स्वतः, ज्ञानदेव, सोपान आणि आमचे गुरू विसोबा खेचर हे सर्वजण या भक्तीच्या रंगात पूर्णपणे तल्लीन होऊन या विठ्ठल चरणी लीन झाले आहेत.

विठ्ठल श्रीहरी भीमा नदीच्या तीरावर उभा असून, चारी मुक्ती (सलोकता, समीपता, सरूपता, सायुज्यता) त्याच्या दारात दासींसारख्या सेवा करण्यासाठी उभ्या आहेत. तो ऋषीमुनींना अखंड सुख देणारे मुख्य ध्येय (लक्ष्य) आहे आणि भक्तांना त्यांचे आत्मसुख देणारा आहे. पुंडलिकाच्या पुण्यामुळे आणि पृथ्वीवरील (मेदिनी) करुणेमुळे आज कोटी-कोटी लोकांचा उद्धार झाला आहे. चंद्रभागेच्या तीरावर ते निराकार ब्रह्म अगदी नीटपणे विटेवर साकार झाले आहे. जो मनुष्य दररोज भजन करतो, त्याला सर्व लोकांमध्ये देवच (जनीं जनार्दन) दिसू लागतो; हीच ती खूण आहे जी ब्रह्मादी देवांनाही हवी असते. निवृत्तीनाथ म्हणतात, मी नेहमी हरी रूपाच्या चिंतनात तत्पर असतो; विठ्ठलाचे नाम घेतल्याने आमचा आत्माराम पूर्णपणे तृप्त होतो.

हे मानवी शरीर म्हणजे पाच तत्त्वांची माया असून हा संसार एक अथांग समुद्र आहे; यातून तरून जाण्यासाठी पंढरीनाथाचे भजन हाच एकमेव मार्ग आहे. भीमा नदीच्या तीरावर उभी असलेली पंढरी ही प्रत्यक्ष तारक आहे, अशी या विठ्ठलाची ख्याती (ब्रीद) वेदही संपूर्ण चराचरात सांगतात. संसारातील माया, मोह आणि ममता यांचे जाळे कितीही मोठे असले, तरी विठ्ठलाची सेवा केल्याने सर्व काही हरीमय होऊन जाते. निवृत्तीनाथ म्हणतात, माझ्या भक्तीचे अंतिम फळ हा गोपाळ कृष्ण (विठ्ठल) आहे, जो त्याच्या नामसंकीर्तनाने मानवाचे सर्व मायाजाळ क्षणात तोडून टाकतो.

ज्या घराण्यात किंवा कुळात नित्य हरिकथा आणि भगवंताच्या नामावळीचा गजर होतो, त्या वैष्णवांच्या कुळातील जन्म खरोखर धन्य आहे. म्हणूनच या संसारात राहून मनात नेहमी पंढरीची ओढ निर्माण करावी, कारण तिथे प्रत्यक्ष श्रीहरी भीमा तीरावर उभा आहे. पंढरीत दररोज भक्तीची दिवाळी साजरी होते, तिथे कोणामध्येही भेद (द्वैत) उरत नाही, कारण तिथे स्वतः अच्युत (कधीही च्युत न होणारा परमात्मा) भक्तांसाठी उभा आहे. निवृत्तीनाथ म्हणतात, मी अत्यंत आदराने सांगतो की, या विश्वाचे मुख्य सार हे विठ्ठलमय किंवा विष्णुमय असणे हेच आहे आणि पंढरीचा हा विठ्ठल आचारच सर्वात श्रेष्ठ आहे.