संत रोहिदास (रविदास)

१. प्रस्तावना: एकाच संताची अनेक नावे

संत रोहिदास हे मध्ययुगीन भक्ती आंदोलनातील निर्गुण भक्तिपरंपरेचे कवी-संत म्हणून ओळखले जातात. उत्तर भारतात त्यांना रविदास आणि रैदास या नावांनी ओळखले जाते, महाराष्ट्रात रोहिदास हे रूप रूढ आहे, तर रुहिदास असाही उच्चार आढळतो. ही सर्व नावे एकाच संताची आहेत. गुरु ग्रंथ साहिबातील रविदास आणि काशीतील रैदास हे एकच असल्याचे अभ्यासकांनी रचनांच्या तुलनेतून नोंदवले आहे.

आज त्यांचे नाव एकाच वेळी अनेक प्रवाहांशी जोडलेले दिसते: उत्तर भारतातील संतकाव्याची परंपरा, शीख धर्मग्रंथातील त्यांच्या रचना, दादूपंथातील संकलन आणि रविदासिया पंथ. महाराष्ट्रातही त्यांच्या जयंतीला शासकीय पातळीवर अभिवादन केले जाते. वारकरी संतचरित्रे वाचणाऱ्या मराठी वाचकासाठी हे पान त्यांच्या जीवनाची आणि विचारांची शांत, स्रोतांवर आधारित ओळख करून देते.

एक गोष्ट सुरुवातीलाच स्पष्ट करणे योग्य ठरेल. रोहिदासांच्या जीवनाचे तपशील अनिश्चित आणि चर्चेचे आहेत. जन्मवर्ष, निधनाचे ठिकाण, कुटुंबातील नावे अशा अनेक बाबींत वेगवेगळ्या ग्रंथांत वेगवेगळे उल्लेख येतात. म्हणून जे अनेक स्रोतांत जुळते ते येथे निश्चित म्हणून, तर जे लोककथेत किंवा काही चरित्रांतच येते ते तसे सांगितले आहे. पडताळता न आलेल्या गोष्टी या पानावर घेतलेल्या नाहीत.

२. जन्मस्थान आणि काळाचा प्रश्न

रोहिदासांचा जन्म वाराणसी (काशी) जवळच्या सीर गोवर्धनपूर या गावी झाला, असे बहुतेक स्रोत नोंदवतात. हे ठिकाण आज 'श्री गुरु रविदास जन्मस्थान' म्हणून ओळखले जाते आणि त्यांच्या अनुयायांसाठी महत्त्वाचे तीर्थस्थान आहे. अनंतदास यांचा 'परचई' हा ग्रंथ भक्ती आंदोलनातील कवींच्या सर्वात जुन्या उपलब्ध चरित्रांपैकी मानला जातो, आणि त्यात रोहिदासांच्या जन्माचे वर्णन येते.

जन्मवर्षाबाबत मात्र एकमत नाही. अनेक ठिकाणी इ.स. १३७७ हे वर्ष दिले जाते आणि शासकीय माहितीपत्रकांतही त्याचा उल्लेख आढळतो. दुसरीकडे, त्यांच्या जीवनाचे तपशील ज्ञात नाहीत आणि वादग्रस्त आहेत, अशी नोंद विश्वकोशीय संदर्भांतच आहे. काही लेखक त्यांना पंधराव्या शतकात ठेवतात, तर काही अभ्यासकांनी याहून वेगळा काळ सुचवला आहे. म्हणून त्यांचा जन्म एखाद्या ठराविक वर्षी झाला असे ठामपणे सांगता येत नाही.

निधनाच्या बाबतीतही अशीच अनिश्चितता आहे. काही स्रोत वाराणसीचा उल्लेख करतात, पण वर्ष निश्चित नाही. काही ठिकाणी दीडशे वर्षांहून अधिक आयुष्य सांगितले जाते; असे आकडे इतिहासदृष्ट्या निश्चित मानू नयेत. काही स्रोत त्यांना कबीरांचे समकालीन मानतात, मात्र हेही अभ्यासकांच्या चर्चेचा विषय आहे.

३. चामड्याचे काम, श्रम आणि सामाजिक पार्श्वभूमी

रोहिदास हे चामड्याच्या कामाशी पारंपरिकरीत्या जोडलेल्या समाजातून आले, असे सरकारी माहितीपत्रकांपासून अभ्यासग्रंथांपर्यंत अनेक ठिकाणी नोंदवले आहे. काही चरित्रांत त्यांना जोडे बनवणे आणि दुरुस्त करणे या कामात दाखवले जाते, आणि पुढे अनुयायी जमू लागल्यानंतरही हे काम त्यांच्या जीवनाचा भाग राहिले, असे सांगितले जाते.

त्या काळात अशा कामांशी जोडलेल्या समाजाला सामाजिक विषमतेचा अनुभव येत असे, आणि अभ्यासक त्या अनुभवाचे प्रतिबिंब त्यांच्या रचनांत पाहतात. येथे महत्त्वाची गोष्ट अशी की रोहिदासांनी आपल्या कामाकडे कमीपणाने पाहिले नाही. श्रमाने जगणे आणि त्याच जगण्यातून परमार्थ साधणे हा विचार त्यांच्या जीवनकथेचा गाभा म्हणून सांगितला जातो.

महाराष्ट्राच्या वाचकाला हे परिचित वाटेल. वारकरी परंपरेतही कुंभार, शिंपी अशा व्यवसायांतून आलेल्या संतांनी आपले काम सोडले नाही; संत गोरा कुंभार यांचे जीवन याचे ठळक उदाहरण आहे. दोन वेगळ्या प्रदेशांतील आणि वेगळ्या भाषांतील संतांमध्ये हा समान धागा दिसतो.

४. निर्गुण भक्ती आणि विचारांचा गाभा

रोहिदासांच्या रचना आज दोन जुन्या स्रोतांत नोंदलेल्या स्वरूपात सर्वाधिक विश्वासार्ह मानल्या जातात: शीखांचा आदिग्रंथ (गुरु ग्रंथ साहिब) आणि दादूपंथाची पंचवाणी. या रचनांत ईश्वर कुठल्या एका मूर्तीत किंवा विधीत बांधलेला नाही, तो मनाच्या निर्मळतेतून भेटतो, असा सूर अभ्यासक नोंदवतात.

निर्गुण भक्ती म्हणजे ईश्वराला विशिष्ट रूप, मूर्ती किंवा कर्मकांडापुरते मर्यादित न मानता सर्वांतर्यामी मानणारा मार्ग. वारकरी परंपरेतील सगुण विठ्ठलभक्तीपेक्षा हा मार्ग स्वरूपाने वेगळा आहे. तरीही सद्गुरूची महती, अंतःशुद्धी, वैराग्य आणि सर्वांविषयी समभाव हे विषय दोन्ही परंपरांच्या संतसाहित्यात वारंवार येतात.

रोहिदासांच्या काव्यात वैराग्याची गरज, खरा योगी कोण याचे निरूपण आणि कोणीही दुय्यम नागरिक नसेल अशा न्यायपूर्ण राज्याची कल्पना हे विषय येतात, असे अभ्यासक सांगतात. उत्तर भारतातील संत परंपरेत कबीर, नानक आणि मीराबाई यांच्या सोबत त्यांचे नाव घेतले जाते.

५. कठौतीतील गंगा: लोककथा आणि तिचा आशय

रोहिदासांशी जोडलेली सर्वात लोकप्रिय कथा 'कठौतीतील गंगा' म्हणून ओळखली जाते. लोकश्रुतीनुसार एकदा एका धर्मपंडिताने त्यांना गंगास्नानासाठी येण्याचा आग्रह केला. ग्राहकाला दिलेल्या वचनानुसार काम पूर्ण करणे हेच आपले कर्तव्य असल्याने रोहिदासांनी जाण्यास नकार दिला, असे सांगितले जाते. पुढे कातडे भिजवण्याच्या लाकडी पात्रातील, म्हणजे कठौतीतील, पाण्यातच गंगेचे दर्शन झाले, अशी कथा पुढे येते.

ही कथा इतिहास म्हणून सिद्ध करता येत नाही आणि रोहिदासांच्या रचनांतूनही तिची नोंद पडताळता आलेली नाही. तिचे महत्त्व तिच्या आशयात आहे: बाह्य तीर्थयात्रेपेक्षा दिलेला शब्द पाळणे, प्रामाणिक श्रम करणे आणि मन शुद्ध ठेवणे हेच खरे स्नान आहे, असा संदेश लोकमानसाने त्यातून घेतला. लोकजीवनात हा प्रसंग रोहिदासांची ओळख बनला आहे; तो चमत्कारापेक्षा श्रमप्रतिष्ठेच्या शिकवणीचे प्रतीक म्हणून वाचणे अधिक योग्य ठरेल.

६. समतेचा विचार आणि बेगमपुरा

रोहिदासांच्या नावाशी जोडली जाणारी एक महत्त्वाची कल्पना म्हणजे 'बेगमपुरा'. या शब्दाचा अर्थ दुःख नसलेले शहर असा सांगितला जातो. शासकीय माहितीनुसार ही अशा समतावादी समाजाची कल्पना आहे, जिथे दुःख, भय आणि भेदभाव नाही. रोहिदासांच्या एका रचनेत ही कल्पना मांडली आहे, असे अभ्यासक सांगतात.

हा आदर्श शहराचा नकाशा नसून समाजाकडून असलेल्या अपेक्षेचे चित्र आहे. प्रत्येक माणसाला समान सन्मान मिळावा, कुणालाही जन्मामुळे कमी लेखले जाऊ नये आणि जगणे भीतीशिवाय असावे, हा त्यामागचा विचार आहे. आजही सामाजिक समतेवरच्या चर्चेत या कल्पनेचा संदर्भ दिला जातो.

रोहिदासांची समतेची शिकवण कोणत्याही एका समाजाविरुद्धची नव्हती, तर सर्वांना सामावून घेणाऱ्या अंतःशुद्धीच्या विचारावर आधारलेली होती, हे लक्षात ठेवणे उपयुक्त ठरते. त्यांच्या अनुयायांमध्ये वेगवेगळ्या जातींचे लोक होते, असे अभ्यासक नोंदवतात.

७. रचना आणि त्यांचे जतन

रोहिदासांच्या रचनांचे जतन मुख्यतः तीन मार्गांनी झाले आहे. पहिला मार्ग गुरु ग्रंथ साहिब. पाचवे गुरू अर्जनदेव यांनी आदिग्रंथ संकलित करताना रोहिदासांच्या रचना समाविष्ट केल्या, असे सांगितले जाते. रचनांची संख्या स्रोतांनुसार चाळीस किंवा एकेचाळीस अशी दिली जाते; त्या ग्रंथातील छत्तीस योगदानकर्त्यांपैकी ते एक आहेत.

दुसरा मार्ग दादूपंथाची पंचवाणी. हिंदू परंपरेतील या संग्रहातही रोहिदासांची अनेक पदे आढळतात. आदिग्रंथ आणि पंचवाणी हे त्यांच्या रचनांचे सर्वात जुने उपलब्ध स्रोत मानले जातात. तिसरा मार्ग रविदासिया पंथाचा 'अमृतबाणी' ग्रंथ, ज्यात सुमारे दोनशे चाळीस पदे असल्याचा उल्लेख येतो. वेगवेगळ्या संकलनांत पाठभेद आणि संख्येतील फरक आढळतात, म्हणून एका संकलनाच्या आकड्यावरून सर्व रचनांचे मोजमाप करू नये.

रोहिदासांच्या रचना भाषेने साध्या आणि लोकबोलीच्या जवळ जाणाऱ्या आहेत, असे अभ्यासक नोंदवतात. त्यांच्या काव्यात ईश्वर आणि भक्त यांच्यातील जिव्हाळ्याचे नाते, गुरूचे महत्त्व आणि मनाच्या शुद्धतेवरचा भर वारंवार दिसतो. मराठी वाचकांनी वारकरी संतांच्या रचना निवडक अभंग संग्रहात वाचून तुलना केली तर दोन्ही परंपरांतील विचारांची जवळीक आणि फरक स्पष्ट होतात.

८. गुरू नानक आणि मीराबाई: संबंधित परंपरा

बहुसंख्य अभ्यासक मानतात की रोहिदासांची गुरू नानक यांच्याशी भेट झाली होती. काही शीख स्रोतांत या भेटीचे ठिकाण सुलतानपूर असे सांगितले जाते आणि वाराणसीतील भेटीचाही उल्लेख येतो. त्यांच्या रचना पुढे आदिग्रंथात स्थान पावल्या, हे या संबंधाचे महत्त्वाचे लक्षण मानले जाते.

मीराबाईंच्या संदर्भात असे सांगितले जाते की त्यांनी रोहिदासांना आध्यात्मिक गुरू मानले. चित्तौडगडमध्ये मीराबाईंच्या मंदिराशेजारी एक छत्री आहे, जिच्यावर रोहिदासांची चरणचिन्हे कोरलेली आहेत, असे नोंदवले जाते आणि ती या परंपरेची खूण मानली जाते. मीराबाईंच्या पदांत गुरू म्हणून रोहिदासांचा उल्लेख येतो, असेही सांगितले जाते.

मात्र रोहिदासांचा काळ निश्चित नसल्याने या दोन्ही संबंधांचे स्वरूप कालगणनेच्या दृष्टीने अभ्यासकांत चर्चेचे आहे. त्यामुळे ही नाती परंपरेतील श्रद्धा आणि स्मृती म्हणून वाचावीत; त्यांच्या तारखा किंवा प्रसंगांचे तपशील येथे दिलेले नाहीत.

९. जन्मस्थान, जयंती आणि महाराष्ट्रातील स्मरण

सीर गोवर्धनपूर येथील श्री गुरु रविदास जन्मस्थान हे त्यांच्या स्मरणाचे मुख्य केंद्र आहे. रविदास जयंती दरवर्षी माघ पौर्णिमेला साजरी केली जाते, जी साधारणतः फेब्रुवारी महिन्यात येते. पंजाब, हिमाचल प्रदेश आणि हरियाणा या भागांत हा दिवस विशेष उत्साहाने साजरा होतो, असे नोंदवले जाते. पंजाबच्या दोआब भागात रविदासिया समाजाचे मोठे अस्तित्व आहे.

महाराष्ट्रातही संत रोहिदास महाराज यांच्या जयंतीला अभिवादन केले जाते. उदाहरणार्थ, २०२५ मध्ये जयंतीनिमित्त मुंबईतील राजभवन येथे राज्यपालांनी त्यांच्या प्रतिमेला पुष्पांजली वाहिली होती. रोहिदासांचा प्रभाव उत्तर भारतासोबत राजस्थान, गुजरात, महाराष्ट्र आणि मध्य प्रदेश या भागांतही मानला जातो.

वारकरी संतांच्या पानांशी जोडून वाचताना हे लक्षात येते की श्रम, अंतःशुद्धी आणि समता हे विषय महाराष्ट्राच्या संतपरंपरेतही तितकेच महत्त्वाचे आहेत. त्यासाठी संत नामदेव, संत गोरा कुंभार आणि संत चोखामेळा यांची पाने तसेच संत साहित्य विभाग उपयोगी ठरतील.

१०. नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न

११. पुढील वाचन