संत रोहिदास (रविदास)

🔷 १. प्रस्तावना: भक्ती चळवळीचे क्रांतीकारक संत आणि समाजसुधारक

मध्ययुगीन भारतातील भक्ती चळवळीत **संत रोहिदास (संत रविदास)** यांचे स्थान अत्यंत महत्त्वपूर्ण आणि वंदनीय आहे. १५ व्या ते १६ व्या शतकाच्या काळात जेव्हा भारतीय समाज विषमतेच्या, जातीभेदाच्या आणि कर्मकांडाच्या जाळ्यात अडकला होता, तेव्हा संत रोहिदासांनी समता, बंधुता, श्रमप्रतिष्ठा आणि ईश्वराच्या निर्गुण-निराकार रूपाचा प्रसार केला. ते एक महान कवी, तत्त्वज्ञ, समाजसुधारक आणि अध्यात्मिक विचारवंत होते.

संत रोहिदास यांनी स्वतःच्या पारंपारिक चर्मकाराच्या कामाचा (चामड्याचे काम) कधीही न्यूनगंड बाळगला नाही. उलट, "श्रम हाच ईश्वर" मानून त्यांनी आपल्या कामातूनच उच्च अध्यात्मिक उन्नती साध्य केली. त्यांचा प्रभाव केवळ उत्तर भारतापुरता मर्यादित न राहता राजस्थान, गुजरात, महाराष्ट्र, पंजाब आणि मध्य प्रदेशापर्यंत पसरला. उत्तर भारतातील भक्ती संप्रदायात संत कबीरांच्या बरोबरीने संत रोहिदासांना आदराचे स्थान दिले जाते.

🔷 २. जन्म, बालपण आणि कौटुंबिक पार्श्वभूमी

संत रोहिदासांचा जन्म पवित्र काशी नगरीजवळील **'सीर गोवर्धनपूर'** (वाराणसी, उत्तर प्रदेश) या गावी एका साध्या कुटुंबात झाला. त्यांच्या आईचे नाव **घुरबिनिया** आणि वडिलांचे नाव **रघुराम** होते. त्यांचे कुटुंब चर्मकाराचा व्यवसाय करत असे. लहानपणापासूनच रोहिदास अत्यंत दयाळू, सत्यवचनी आणि अध्यात्मिक वृत्तीचे होते.

त्यांचे जन्मस्थान आज जगाभरातील करोडो अनुयायांसाठी **'श्री गुरु रविदास जन्मस्थान'** म्हणून एक अतिशय पवित्र तीर्थक्षेत्र बनले आहे. अनंतदास यांच्या प्राचीन 'परचाई' ग्रंथात वाराणसीतील संत रोहिदासांच्या जन्माचे वर्णन करताना म्हटले आहे की, ज्या काशी नगरीत प्रत्यक्ष भगवान शंकर मुक्ती देतात, त्याच पावन भूमीत उच्च तत्त्वज्ञानाचा प्रसार करण्यासाठी रोहिदासांचा पुनर्जन्म झाला.

🔷 ३. संत संगती, निर्गुण भक्ती आणि तीर्थाटन

संत रोहिदासांनी आपले बहुतांश आयुष्य गंगा नदीच्या काठावर, साधू-संत, सुफी फकीर आणि तपस्वी यांच्या सहवासात घालवले. त्यांनी संपूर्ण भारतात भ्रमण करून लोकजागृती केली. त्यांनी महाराष्ट्र, गुजरात, आंध्र प्रदेश, राजस्थान आणि हिमालयातील विविध तीर्थक्षेत्रांना भेटी दिल्या.

तीर्थाटनाच्या आणि चिंतनाच्या प्रवासात त्यांनी कर्मकांडी 'सगुण' भक्तीपेक्षा सर्वव्यापी, निराकार अशा **'निर्गुण'** ईश्वराच्या भक्तीवर लक्ष केंद्रित केले. त्यांच्या मते ईश्वर मंदिरांत किंवा विशिष्ट मूर्तींमध्ये नसून प्रत्येक प्राणिमात्राच्या हृदयात वसलेला आहे. बाह्य अवडंबर आणि विधींपेक्षा अंतःकरणाची शुद्धी हीच खरी ईश्वरभक्ती आहे, असा संदेश त्यांनी दिला.

🔷 ४. 'मन चंगा तो कठौती में गंगा': कर्म आणि निष्ठेचा महान संदेश

संत रोहिदासांच्या जीवनातील **"मन चंगा तो कठौती में गंगा"** (जर मन शुद्ध असेल तर लाकडाच्या पात्रातील किंवा कठौतीतील पाण्यातही गंगेचे पवित्र स्नान लाभते) हा प्रसंग जगप्रसिद्ध आहे.

एकदा एका पंडिताने त्यांना गंगेत स्नानाला चालण्याचा आग्रह केला. त्यावर रोहिदासांनी उत्तर दिले की, "माझे काम अर्धवट सोडल्यास माझ्या ग्राहकाला दिलेले वचन मोडेल. वचन पाळणे आणि आपले कर्तव्य प्रामाणिकपणे करणे हीच माझी गंगापूजा आहे." त्यांनी आपल्या कातडे भिजवण्याच्या लाकडी पात्रातूनच (कठौती) गंगेचे दर्शन घडवून आणले, अशी लोकश्रुती आहे. या प्रसंगातून त्यांनी दाखवून दिले की अंतःकरण पवित्र असेल तर कोणत्याही अवडंबराची गरज नसते.

"कृष्णा, करीम, राम, हरि, राघव, जब लग एक न पेखा ।
वेद कतेब कुरान पुरानन, सहज एक नहिं देखा ॥"

🔷 ५. सामाजिक लढा, समता आणि 'बेगमपुरा'ची संकल्पना

संत रोहिदास हे मध्ययुगातील एक प्रखर सामाजिक क्रांतीकारक होते. तत्कालीन समाजात पसरलेली जातीयता, अस्पृश्यता आणि विषमतेवर त्यांनी आपल्या वाणीतून थेट प्रहार केला. त्यांनी स्पष्टपणे सांगितले की, माणसाची ओळख त्याच्या जन्मावरून वा जातीवरून नसून त्याच्या गुणांवरून आणि कर्मावरून ठरते.

त्यांनी **'बेगमपुरा'** (गम/दुःख नसलेले शहर) नावाच्या एका आदर्श, शोषणमुक्त समाजाची स्वप्नवत संकल्पना मांडली. बेगमपुरा अशा समाजाचे प्रतीक आहे जिथे:

• कोणावरही कोणत्याही प्रकारचा सामाजिक वा आर्थिक कर (टॅक्स) किंवा अत्याचार असणार नाही.
• जातीभेद, धर्मभेद किंवा लिंगभेद असणार नाही.
• प्रत्येकाला स्वातंत्र्य, समता आणि हक्क समान प्रमाणात मिळतील.

🔷 ६. 'गुरु ग्रंथ साहिब' आणि शिख परंपरेतील स्थान

संत रोहिदासांच्या विचारांचा प्रभाव शिख धर्मावर आणि संपूर्ण उत्तर भारतावर प्रचंड पडला. शिख धर्माचे संस्थापक **श्री गुरु नानक देव जी** यांच्याशी संत रोहिदासांची भेट व संवाद झाला होता, असा बहुतांश इतिहासकारांचा विश्वास आहे.

त्यांच्या अलौकिक आणि सत्यशोधक विचारांमुळे शिखांच्या **'श्री गुरु ग्रंथ साहिब'** या अत्यंत पवित्र ग्रंथात संत रोहिदासांच्या **४१ महान पदांचा (कवितांचा)** समाविष्ट करून त्यांना सन्मानित करण्यात आले आहे. याव्यतिरिक्त, हिंदू दादूपंथ परंपरेतील 'पंचवाणी' ग्रंथातही त्यांच्या असंख्य रचना जतन करण्यात आल्या आहेत. संत रोहिदासांची पदे मानवी मूल्यांचे खजिना मानली जातात.

🔷 ७. संत रोहिदासांचे साहित्यिक योगदान आणि विचारधन

संत रोहिदासांचे साहित्य हे सोप्या, लोकबोलीतील भाषेत असले तरी त्यात अथांग तत्त्वज्ञान सामावलेले आहे. त्यांनी आपल्या काव्यातून वैराग्य, निष्काम भक्ती, सद्गुरूंचे महत्त्व आणि खऱ्या योग्याचे लक्षण याचे निरूपण केले आहे.

🔷 ८. मीराबाईंचे गुरू आणि अथांग शिष्य परंपरा

संत रोहिदासांच्या अलौकिक ज्ञानाचा आणि भक्तीचा प्रभाव तत्कालीन राजघराण्यांवरही पडला. राजस्थानची महान संत कवयित्री आणि मेवाडची राणी **संत मीराबाई** यांनी संत रोहिदासांना आपले अध्यात्मिक गुरू मानले होते.

एका राजघराण्यातील स्त्रीने एका चर्मकार संताला गुरू मानणे ही तत्कालीन काळात फार मोठी सामाजिक क्रांती मानली गेली. मीराबाईंनी आपल्या अनेक पदांमध्ये "गुरू मिल्या रविदास" असा गौरवपूर्ण उल्लेख केला आहे. याशिवाय चित्तोडचे चित्तौडगड किल्ल्यावर संत रोहिदासांची छत्री (स्मारक) आजही त्यांच्या थोर स्मृतीची साक्ष देत उभी आहे.

📚 ९. संत रोहिदास यांच्यावरील प्रमुख ग्रंथ आणि संदर्भ साहित्य

संत रोहिदासांचे जीवनचरित्र, त्यांचे साहित्य आणि त्यांच्या क्रांतीकारी विचारांचा सखोल अभ्यास करण्यासाठी खालील ग्रंथ अत्यंत महत्त्वाचे आहेत: