संत भगवानबाबा

१. प्रस्तावना: समाजप्रबोधनाची वारकरी वाटचाल

महाराष्ट्राच्या धार्मिक आणि सांस्कृतिक जीवनात वारकरी संप्रदायाचे स्थान महत्त्वाचे आहे. विसाव्या शतकात ग्रामीण महाराष्ट्रात कीर्तन आणि प्रवचनांच्या माध्यमातून नैतिक मूल्यांचा प्रसार करणाऱ्या संतांमध्ये संत भगवानबाबा यांचे नाव आदराने घेतले जाते. लोक त्यांना राष्ट्रसंत म्हणूनही ओळखतात.

त्यांनी सामान्य जनतेला व्यसनमुक्ती, सदाचार आणि परस्पर सहकार्याची दिशा दिली. स्वतःच्या निस्वार्थी आचरणाने त्यांनी ग्रामीण भागातील लोकांना एकत्र आणून भक्ती आणि कर्माचा समतोल राखण्यास शिकवले. अहिल्यानगर (पूर्वीचे अहमदनगर) आणि बीड जिल्ह्यांच्या सीमाभागात त्यांनी उभारलेला भगवानगड हे आजही हजारो भाविकांचे श्रद्धास्थान आहे.

२. जन्म आणि कौटुंबिक पार्श्वभूमी

संत भगवानबाबांचे मूळ नाव आबाजी तुबाजी सानप असे होते. त्यांचा जन्म २९ जुलै १८९६ रोजी बीड जिल्ह्यातील पाटोदा तालुक्यातील सुपे या गावी झाला.

त्यांच्या वडिलांचे नाव तुबाजी सानप असे होते. ग्रामीण भागातील कुटुंबव्यवस्थेत आबाजी यांचे प्राथमिक संगोपन झाले, असे सांगितले जाते.

३. बालपण आणि वारकरी ओढ

बालवयातच आबाजी यांचे मन वारकरी भक्तीमार्गाकडे वळले होते, असा उल्लेख चरित्रात येतो. पंढरपूरची वारी आणि विठ्ठलभक्ती यांविषयी त्यांच्या मनात आदरभाव निर्माण झाला होता.

संतांचे विचार समजून घेणे आणि साध्या भाषेत ते लोकांपर्यंत पोहोचवणे याकडे त्यांचा कल वाढत गेला. त्यामुळे त्यांनी आपले लक्ष पारमार्थिक साधनेवर केंद्रित केले, असे सांगितले जाते.

४. गुरू माणिकबाबा आणि अनुग्रह

भगवानबाबा यांचे गुरू नारायणगड (जिल्हा बीड) येथील माणिकबाबा हे होते. माणिकबाबांच्या मार्गदर्शनाखाली त्यांनी आध्यात्मिक साधनेचा मार्ग अनुसरला.

भगवानबाबा स्वतःला एकनाथ महाराजांच्या पैठणकर फडाचे मानत, असे सांगितले जाते. या परंपरेतील संत विचारांचा प्रभाव त्यांच्या पुढील जीवनकार्यावर राहिला.

५. नारायणगड ते भगवानगड

नारायणगडावर काही काळ कार्य केल्यानंतर भगवानबाबांनी लोकसंग्रहासाठी आणि लोकप्रबोधनासाठी नवी दिशा निश्चित केली. ग्रामीण भागातील जनतेला संघटित करून भक्तीचा प्रसार करणे हा त्यांचा हेतू होता.

त्या प्रवासातून त्यांनी अहिल्यानगर आणि बीड जिल्ह्यांच्या सीमेवरील टेकडी परिसराची निवड केली. तेथे स्थानिक भाविकांच्या सहकार्याने पुढे भगवानगड या केंद्राची स्थापना झाली.

६. भगवानगडाची ओळख

भगवानगड हे स्थान खरवंडी (कासार) परिसर, तालुका पाथर्डी, जिल्हा अहिल्यानगर येथे बीड जिल्ह्याच्या सीमेजवळ वसलेले आहे. डोंगरमाथ्यावर वसलेल्या या गडावर विठ्ठल मंदिराची उभारणी करण्यात आली.

परिसरातील खेड्यापाड्यांतील लोकांनी एकत्र येऊन श्रमदानातून या वास्तूच्या निर्मितीत हातभार लावला. आज हे ठिकाण वारकरी संप्रदायाचे एक प्रमुख केंद्र मानले जाते, जेथे भाविक दर्शनासाठी आणि सण-उत्सवांसाठी नियमितपणे एकत्र येतात.

७. कीर्तन, समाजप्रबोधन आणि शिक्षण

भगवानबाबांनी आपल्या आयुष्यात कीर्तनाच्या माध्यमातून गावोगावी प्रबोधन केले. सामाजिक सलोखा राखणे, व्यसनांपासून दूर राहणे आणि कष्टाने प्रामाणिक जीवन जगणे यावर त्यांचा भर असे.

त्यांच्या उपक्रमांत वारी आणि नारळी सप्ताह यांसारख्या सामूहिक उपासनांना स्थान होते. तसेच ग्रामीण भागातील विद्यार्थ्यांसाठी त्यांनी भगवान विद्यालय आणि वसतिगृह यांसारख्या शैक्षणिक सुविधा उभारण्यास प्रोत्साहन दिले, ज्यामुळे परिसरातील मुलांना शिक्षणाची संधी मिळाली.

८. समाधी आणि उत्तराधिकारी परंपरा

आयुष्याच्या अखेरच्या काळात प्रकृती अस्वास्थ्यामुळे संत भगवानबाबांवर उपचार सुरू होते. १८ जानेवारी १९६५ रोजी पुणे येथे उपचारादरम्यान त्यांचे निधन झाले. त्यानंतर त्यांचे पार्थिव भगवानगडावर आणण्यात आले आणि तेथे त्यांची समाधी उभारण्यात आली.

भीमसिंह महाराज १९६५ पासून गडाचे उत्तराधिकारी झाले. २००३ मध्ये भीमसिंह महाराज यांचे निधन झाले. त्यानंतर नामदेवशास्त्री सानप हे गडाचे उत्तराधिकारी झाले.

भगवानबाबांच्या लोककार्याची दखल घेऊन भारतीय टपाल खात्याने १५ ऑक्टोबर २००२ रोजी त्यांच्या स्मरणार्थ विशेष टपाल तिकीट जारी केले.

९. नैतिक शिकवण आणि विचार

संत भगवानबाबांची शिकवण आचरणावर आधारित होती. त्यांनी लोकांना दिलेला संदेश पुढीलप्रमाणे होता:

• कर्ज काढून अनावश्यक खर्च किंवा सण-समारंभ करू नयेत.
• सदाचाराने आणि प्रामाणिक कष्टाने जीवन जगावे.
• कोणत्याही जिवावर विनाकारण हिंसा करू नये आणि दयाभाव बाळगावा.
• आपापसातील मतभेद दूर ठेवून समाजात ऐक्य आणि शांतता राखावी.
• शिक्षणाचे महत्त्व ओळखून पुढील पिढीला सुशिक्षित करावे.

१०. नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न

११. पुढील वाचन