राष्ट्रसंत श्री भगवानबाबा महाराज

🔷 १. प्रस्तावना: भागवत धर्माचे आधुनिक प्रणेते

महाराष्ट्राच्या पावन भूमीला संतांचा मोठा वारसा लाभला आहे. याच उज्ज्वल परंपरेत विसाव्या शतकात ग्रामीण महाराष्ट्राच्या आध्यात्मिक, सामाजिक आणि सांस्कृतिक पुनरुज्जीवनासाठी ज्या महात्म्याने आपले संपूर्ण आयुष्य पणाला लावले, ते अलौकिक व्यक्तिमत्त्व म्हणजे राष्ट्रसंत श्री भगवानबाबा महाराज होय.

भगवानबाबांनी केवळ विठ्ठलनामाचा जप केला नाही, तर वारकरी संप्रदायाला आधुनिक विचारांची जोड दिली. भक्तिमार्ग, कर्ममार्ग आणि ज्ञानमार्ग यांचा अप्रतिम त्रिवेणी संगम त्यांच्या विचारांमध्ये व कीर्तनांमध्ये पाहायला मिळे. समाजात पसरलेला जातिभेद, धर्मभेद, अज्ञान, अंधश्रद्धा आणि जाचक अनिष्ट रूढी-परंपरांवर त्यांनी आपल्या रोखठोक कीर्तनवाणीने जोरदार प्रहार केले. मराठवाडा, विदर्भ, पश्चिम महाराष्ट्र, तेलंगणा आणि कर्नाटकाच्या सीमावर्ती भागांत पायी भ्रमंती करत त्यांनी समता, बंधुता आणि मानवतेची पेरणी केली.

🔷 २. सानप घराणे आणि कौटुंबिक पार्श्वभूमी

बीड जिल्ह्यातील पाटोदा तालुक्यातील 'सुपे (घाट सावरगाव)' हे भगवानबाबांचे जन्मगाव. एका अत्यंत सात्त्विक आणि वारकरी वृत्तीच्या वंजारी कुटुंबात त्यांचा जन्म झाला. त्यांचे मूळ घराणे सानप पाटील म्हणून ओळखले जाई.

त्यांच्या वडिलांचे नाव तुबाजीराव सानप (पाटील) आणि आईचे नाव कौतिकाबाई (कौतुकाबाई) असे होते. तुबाजीराव हे गावचे पाटीलकीचे काम पाहत असत. ते अत्यंत धार्मिक, न्यायप्रिय आणि भगवद्भक्त होते. आई कौतिकाबाईंच्या अथांग भक्तीचा आणि कष्टाळू वृत्तीचा प्रभाव कुटुंबावर पूर्णपणे होता. या सात्त्विक dampatyaच्या पोटी जन्माला आलेले पाचवे अपत्य म्हणजे आपले लाडके भगवानबाबा!

🔷 ३. बालपण आणि विठ्ठलभक्तीचा अंकुर

शके १८१८ च्या श्रावण कृष्ण पंचमीला (सोमवार, २९ जुलै १८९६ रोजी सूर्योदयाच्या वेळी) या बाळकाचा जन्म झाला. मोठ्या थाटामाटात बारसे होऊन मुलाचे नाव 'आबाजी' ठेवण्यात आले. त्यामुळे त्यांचे मूळ नाव 'आबाजी तुबाजी सानप' असे होते.

आबाजींचे प्राथमिक शिक्षण गावातील चौथ्या इयत्तेपर्यंतच्या शाळेत झाले. पुढील शिक्षणासाठी त्यांना शिरूर तालुक्यातील 'लोणी' या मामाच्या गावी पाठवण्यात आले. परंतु, तत्कालीन काळात शिक्षणाच्या पुरेशा सोयी नसल्यामुळे आबाजी पुन्हा सुपे गावी परत आले.

ग्रामीण भागातील पद्धतीनुसार आबाजी शेतातील कामे सांभाळत आणि शेतातील गुराढोरांची निगराणी करत. त्यांना निसर्गाच्या सानिध्यात राहायला आणि शेतीकाम करायला खूप आवडायचे. घरातच भक्तीचे वातावरण असल्याने लहानग्या आबाजींच्या मनात उपजतच विठ्ठलनामाची गोडी निर्माण झाली.

🔷 ४. पहिली पंढरपूर वारी आणि तुळशीमाळ

आबाजी अवघ्या ५-६ वर्षांचे असताना, दिघुळ येथील प्रसिद्ध वारकरी ह.भ.प. गितेबाबा दिघुळकर यांच्यासोबत त्यांनी पहिल्यांदा पंढरपूरच्या पायी वारीत सहभाग घेतला. 'पंढरीच्या विठुरायाचे दर्शन झाले की जन्माचे सार्थक होते', ही भावना त्यांच्या बालमनात पक्की रुजली.

पंढरपूरला पोहोचून चंद्रभागेच्या वाळवंटात विठ्ठलाचे रूप पाहताच लहानग्या आबाजींनी आपले संपूर्ण जीवन भगवंताच्या चरणी अर्पण करण्याचा ध्यास घेतला. त्यांनी गितेबाबा दिघुळकरांना आपले पहिले गुरू मानले. पंढरपूरहून परतल्यावर आबाजी घरी न जाता थेट गावातील मारुतीच्या मंदिरात जाऊन बसले. घरच्यांना ही बातमी कळताच ते मंदिरात आले. तेव्हा आबाजींनी गळ्यात तुळशीची माळ घालण्याचा हट्ट धरला. लहान आबाजींची ईश्वराप्रती असणारी अढळ निष्ठा पाहून कुटुंबाने त्यांना तुळशीमाळ घालण्याची परवानगी दिली आणि मगच ते घरी परतले.

🔷 ५. नारायणगड, गुरु-अनुग्रह आणि आळंदीतील शिक्षण

सानप घराणे पिढ्यानपिढ्या बीड जिल्ह्यातील नारायणगडाचे उपासक होते. त्या काळात नारायणगडाच्या गादीवर अलौकिक सिद्धपुरुष राष्ट्रसंत श्री माणिकबाबा महाराज विराजमान होते. आबाजींचे आई-वडील दरवर्षी विजयादशमीला (दसर्‍याला) नारायणगडावर जात असत.

एका विजयादशमीला आबाजी आई-वडिलांसोबत नारायणगडावर आले आणि त्यांनी माणिकबाबांकडे गुरु उपदेशाची (अनुग्रहाची) मागणी केली. सुरुवातीला लहान वय पाहून बाबांनी नकार दिला, पण आबाजींचा निग्रह आणि भक्तीची परीक्षा घेतल्यानंतर माणिकबाबा अत्यंत प्रसन्न झाले. त्यांनी आबाजींवर अनुग्रह केला आणि त्यांचे नाव 'भगवान' असे ठेवले!

"माणिकबाबांनी आबाजींच्या अलौकिक भक्तीची पारख करून त्यांना गुरुपदेश दिला आणि त्यांना 'भगवान' हे पावन नाव बहाल केले."

यानंतर, नारायणगडावर आलेल्या ह.भ.प. श्री बंकटस्वामी महाराजांनी भगवानबाबांमधील सुप्त अध्यात्मिक ज्ञान ओळखले. माणिकबाबांच्या संमतीने बंकटस्वामी भगवानबाबांना आळंदी येथे घेऊन गेले. आळंदीच्या वारकरी शिक्षण संस्थेत भगवानबाबांनी ज्ञानेश्वरी, भागवत आणि वेदांताचा सखोल अभ्यास केला. येथेच त्यांनी संन्यासी धर्माची दीक्षा घेतली आणि वयाच्या २१ व्या वर्षी पूर्ण ज्ञानी होऊन ते पुन्हा नारायणगडावर परतले!

📜 ६. गुरुपरंपरा आणि आदरस्थान

श्री क्षेत्र भगवानगड आणि वारकरी संप्रदायानुसार पूज्य भगवानबाबांची गुरुपरंपरा अत्यंत प्राचीन आणि पवित्र मानली जाते:

भगवानबाबांच्या आयुष्यात विविध टप्प्यांवर मार्गदर्शन करणाऱ्या गुरूंचे स्थान खालीलप्रमाणे होते:

• तुळशीमाळ देणारे गुरू: ह.भ.प. गीतेबाबा दिघुळकर
• अनुग्रह व नामाभिधान देणारे गुरू: राष्ट्रसंत माणिकबाबा महाराज (नारायणगड)
• ज्ञान आणि वारकरी शिक्षण देणारे गुरू: ह.भ.प. बंकटस्वामी महाराज (आळंदी)
• पारमार्थिक व फडाचे गुरू: शांतीब्रह्म संत एकनाथ महाराज (नाथ पंथ / पैठणकर फड)
• ज्येष्ठ बंधुसमान आदरस्थान: संत श्री वामनभाऊ महाराज
• आध्यात्मिक प्रेरणास्थान: संत नामदेवबाबा (सद्गुरू मठ, मेहकरी)

🔷 १. नारायणगडावरील कार्य आणि 'धाकटी पंढरी'

आळंदीतील वारकरी शिक्षण पूर्ण करून भगवानबाबा वयाच्या २१ व्या वर्षी नारायणगडावर परत आले. त्यांच्या ज्ञानाची आणि आध्यात्मिक तेजाची वार्ता पंचक्रोशीत पसरल्याने हजारो भाविक त्यांच्या भेटीसाठी येऊ लागले. पूज्य बंकटस्वामी महाराजांच्या कीर्तन प्रसाराने प्रभावित होऊन भगवानबाबांनी स्वतः कीर्तनाच्या माध्यमातून समाजप्रबोधनाचा ध्यास घेतला.

इ.स. १९१८ मध्ये त्यांनी नारायणगड ते पंढरपूर अशी भव्य पायी दिंडी सुरू केली. तेव्हापासून वारकरी संप्रदायात नारायणगडाला 'धाकटी पंढरी' म्हणून ओळखले जाऊ लागले. त्यानंतर १९२७ मध्ये नाथषष्ठीनिमित्त पैठणची पायी वारी सुरू करण्यात आली. पुढे १९३४ साली 'पखालडोह' या ठिकाणी पहिला अखंड 'नारळी सप्ताह' आयोजित केला गेला. या सप्ताहात भजन, कीर्तन, प्रवचन, कथाकथन, नामजप आणि गाथा पारायण असे उपक्रम अहोरात्र चालत. भगवानबाबा नारायणगडावर महंत असताना एकूण १७ भव्य नारळी सप्ताह संपन्न झाले.

इ.स. १९३७ मध्ये (ज्येष्ठ शुद्ध त्रयोदशी, शके १८५९) त्यांचे गुरू माणिकबाबा आजारी पडले. त्यांनी भगवानबाबांना जवळ बोलावून आशीर्वाद दिला आणि गडाची संपूर्ण जबाबदारी त्यांच्या खांद्यावर सोपवून देह ठेवला. पुढे काही काळानंतर एका प्रसंगात विनाकारण अवाजवी आरोप झाल्यावर विरक्त वृत्तीच्या भगवानबाबांनी क्षणाचाही विचार न करता नारायणगड सोडण्याचा निर्णय घेतला.

🔷 २. श्री क्षेत्र भगवानगडाची (धौम्यगड) ऐतिहासिक उभारणी

नारायणगड सोडल्यानंतर खरवंडीचे बाजीराव पाटील बाबांना अहमदनगर आणि बीड जिल्ह्याच्या सीमेवर असलेल्या ऐतिहासिक धौम्यगडावर (धोंडराई टेकडी) घेऊन आले. येथे आल्यावर बाबांनी परिसरातील खेड्यापाड्यांत जाऊन लोकांना वारकरी परंपरेशी जोडले आणि टेकडीवर भक्तीचे केंद्र उभारण्याचा संकल्प केला.

बाबा स्वतः उत्कृष्ट वास्तुशास्त्रज्ञ होते. त्यांनी संपूर्ण गडाची उभारणी केवळ भक्कम काळ्या पाषाणात (दगडी चिऱ्यांमध्ये) केली; बांधकामात कुठेही लाकडाचा वापर केला नाही! नवगण राजुरी येथील राजूबाईच्या डोंगरावरून दगडी खांड आणून बैलगाड्यांद्वारे गडावर आणले गेले. या कार्यासाठी हजारो भक्तांनी तन, मन आणि धनाने योगदान दिले. गरीब महिलांनी आपल्या अंगावरील सोन्या-चांदीचे दागिने, आभूषणे गडाच्या बांधकामासाठी दान केली. भक्तांनी स्वतःच्या भाकरी पाठीवर बांधून आणून रात्रंदिवस श्रमदान केले आणि एका विस्तीर्ण, भव्य भक्तीपीठाची निर्मिती झाली.

"अहंकार विरहित भक्ती, भक्तांचे अथांग श्रमदान आणि असीम त्यागातून साकारलेली वास्तुशिल्पकलेची अलौकिक वास्तू म्हणजेच श्री क्षेत्र भगवानगड!"

🔷 ३. विठ्ठल मूर्ती प्रतिष्ठापना आणि 'भगवानगड' नामकरण

गडाच्या बांधकामानंतर १ मे १९५८ रोजी स्वामी सहजानंद सरस्वती, ह.भ.प. मामासाहेब दांडेकर आणि बाळासाहेब भारदे यांच्या पावन उपस्थितीत गडावरील मंदिरात श्री विठ्ठल-रुक्मिणीच्या मूर्तीची भक्तिभावाने प्रतिष्ठापना करण्यात आली.

या सोहळ्याचे भव्य उद्घाटन मुंबई प्रांताचे तत्कालीन मुख्यमंत्री यशवंतराव चव्हाण यांच्या हस्ते झाले. याप्रसंगी बोलताना यशवंतराव चव्हाण भावुक होऊन म्हणाले:

"धर्मरक्षणासाठी आणि समाजप्रबोधनासाठी भगवानबाबांनी भक्तांना संघटित करून भक्तीचा हा अभेद्य गड उभारला आहे. त्यामुळे आजपासून या धौम्यगडाला 'भगवानगड' म्हणून ओळखले जावे!"

तेव्हापासून या पावन क्षेत्राचे नाव 'भगवानगड' असे पडले. याच वेळी ग्रामीण व दुर्गम भागातील तांड्या-पाड्यांवरील मुलांच्या शिक्षणाची सोय व्हावी म्हणून बाबांच्या संकल्पनेतून 'भगवान विद्यालय' या निवासी शाळेची पायाभरणी करण्यात आली.

🔷 ४. पालखी सोहळा आणि वारीची परंपरा

भगवानबाबांनी आपल्या आयुष्यात पश्चिम महाराष्ट्र आणि मराठवाड्यातील खेडोपाडी पायी भ्रमंती करून कीर्तनाचा प्रचार केला. त्यांनी आषाढी वारीसाठी भगवानगडाची विशेष पालखी सुरू केली. ही पालखी खरवंडी, खोकरमोहा, करंजवण, पाटोदा, भूम, परंडा आणि कुर्डूवाडी मार्गे पंढरपुरकडे मार्गस्थ होते.

या पालखीचे विशेष महत्त्व म्हणजे - आपल्या गुरू परंपरेचा आदर म्हणून ही पालखी पंढरपुरात संत एकनाथ महाराजांच्या पालखीला आडवी जाऊन दर्शन घेते. बाबांच्या काळात पालखीसोबत हत्ती, घोडे, नगारखाना आणि प्रचंड लवाजमा असे. बाबांना आपल्या वारकरी परंपरेचा प्रचंड अभिमान होता. ते अत्यंत स्वाभिमानाने सांगत - "मी शांतीब्रह्म श्री एकनाथ महाराजांच्या पैठणकर फडाचा निष्ठावंत टाळकरी आहे!" त्यामुळेच नाथसंस्थान पैठण येथील नाथषष्ठी सोहळ्यात भगवानगडाच्या दिंडीला अत्यंत मानाचे स्थान दिले जाते.

🔷 ५. तेजस्वी आणि शिस्तप्रिय व्यक्तिमत्त्व

भगवानबाबांचे राहणीमान अत्यंत साधे पण व्यक्तिमत्त्व अत्यंत रुबाबदार आणि प्रभावी होते. पांढरेशुभ्र साधे धोतर, पांढरा सदरा, डोक्यावर पांढरा फेटा आणि प्रसंगी गुडघ्यापर्यंत पोहोचणारा बंद गळ्याचा कोट असा त्यांचा पोषाख असे.

🔷 १. ऐतिहासिक पार्श्वभूमी आणि भागवत धर्माचे पुनरुज्जीवन

अठराव्या आणि १९ व्या शतकाच्या उत्तरार्धात मराठवाडा व आसपासच्या प्रदेशात सामाजिक परिस्थिती अत्यंत बिकट होती. मराठेशाहीच्या अस्तानंतर या भागावर निजामाची अन्यायी सत्ता प्रस्थापित झाली होती. निजामी राजवटीच्या अमानुष त्रासामुळे धार्मिक उत्सव, मंदिरे आणि संस्कृती धोक्यात आली होती. समाज अज्ञान, अंधश्रद्धा, कर्मकांड, मांसाहार आणि धर्मांतराच्या दुष्टचक्रात भरडला जात होता.

अशा भीषण आणि राजकीयदृष्ट्या अस्थिर काळात, समाजाला अधर्माच्या अंधकारातून आध्यात्माच्या प्रकाशाकडे नेण्यासाठी राष्ट्रसंत भगवानबाबा एखाद्या अवतारासारखे प्रकट झाले. त्यांनी निजामाची अन्यायी वृत्ती आणि सामाजिक दांभिकतेवर आपल्या कीर्तनवाणीने थेट प्रहार केले. डोंगरदऱ्यांत विखुरलेल्या वंजारी समाजासह संपूर्ण बहुजन समाजाला संघटित करून त्यांनी भागवत धर्माचे पुनरुज्जीवन केले आणि लोकांच्या मनात स्वधर्माचा स्वाभिमान पेटवला.

🔷 २. भक्तिमार्ग प्रसाराचे महान कार्य

इ.स. १९१८ च्या सुमारास भगवानबाबांनी भक्तिमार्गाचा जो ज्ञानयज्ञ पेटवला, तो त्यांनी आयुष्याच्या शेवटच्या श्वासापर्यंत तेवत ठेवला. कीर्तनाच्या माध्यमातून त्यांनी लाखो भाविकांना व्यसने, दुराचरण आणि आपापसातील कलहापासून दूर केले.

समाजात भक्तीचा पाया भक्कम करण्यासाठी त्यांनी अन्नदान, गोरक्षण, वैदिक अनुष्ठान, नामस्मरण आणि गावागावांत 'वार्षिक नारळी सप्ताह' सुरू केले. त्यांच्या कीर्तनातील विठ्ठलभक्ती आणि ओघवती भाषा थेट सामान्यांच्या हृदयाला भिडत असे. 'मी शांतीब्रह्म एकनाथ महाराजांच्या पैठणकर फडाचा निष्ठावंत वारकरी आहे', असा सार्थ अभिमान बाळगणाऱ्या बाबांनी वारकरी संप्रदायाला एका नव्या शिखरावर नेऊन ठेवले.

"कीर्तनातून केवळ देव-धर्माची चर्चा न करता, सामान्य माणसाच्या बोलीभाषेत संवाद साधून त्याला सन्मार्गाला लावणारे भगवानबाबा हे वारकरी संप्रदायाचे खरे तारणहार ठरले."

🔷 ३. अहिंसावाद आणि गोहत्या बंदीची शिकवण

धर्माच्या नावाखाली जिवंत प्राण्यांचा बळी देणे हा धर्म नसून महापाप आहे, ही रोकठोक भूमिका बाबांनी मांडली. मराठवाड्यात देवी-देवतांसमोर बोकड कापण्याची अमानुष रूढी त्यांनी आपल्या उपदेशाने बंद पाडली. माजलगाव, पाथर्डी, धारूर, केज आणि शेगाव यांसारख्या अनेक भागांतील पशूहत्या त्यांनी पूर्णपणे रोखली.

तुळशीची माळ देताना 'आयुष्यात कधी मांसाहार करणार नाहीस ना?' अशी स्पष्ट अट घालूनच ते नवदीक्षित वारकऱ्याला गळ्यात माळ घालत असत. वंजारी समाजातील मांसाहाराच्या प्रथेला त्यांनी तीव्र विरोध केला आणि गोहत्या बंदीची भावना लोकांच्या मनात रुजवली.

🔷 ४. धर्मनिरपेक्षता आणि मानवतेची प्रतिष्ठा

भगवानबाबांच्या दृष्टीने सर्व मानव समान होते. ते केवळ एका जातीचे किंवा धर्माचे संत नव्हते, तर सर्वच धर्मांतील लोक त्यांना आपले मानत असत. त्यांनी आयुष्यात जातपात, उच्च-नीचता आणि पंथभेदाला कधीही थारा दिला नाही.

🔷 ५. समाजप्रबोधन आणि वास्तववादी विचार

"देव दगडात नसून माणसांत आहे, आणि माणसाची सेवा हीच खरी ईश्वरसेवा आहे", हा मूलमंत्र बाबांनी बहुजन समाजाच्या मनावर बिंबवला. बुवाबाजी, गंडेदोरे, अंगारा-धुपारा आणि कालबाह्य अंधश्रद्धांच्या जाळ्यातून त्यांनी अडाणी समाजाची सोडवणूक केली.

अत्यंत प्रतिकूल परिस्थितीत निंदा आणि टीकेचे प्रहार झेलत त्यांनी जनकल्याणाचे व्रत अखंड चालू ठेवले. ज्यांना समाजात कोणी विचारत नव्हते, अशा दीनदुबळ्या माणसांना आत्मसन्मान मिळवून देणारे भगवानबाबा हे एक चालते-बोलते समाजप्रबोधन पीठ होते.

🔷 ६. ज्ञानदान आणि शिक्षणप्रसाराचे महत्कार्य

'ज्ञानदानापेक्षा श्रेष्ठ कोणतेही दान नाही' हे ओळखून बाबांनी खेडोपाडी शिक्षणाची मोहीम उघडली. अज्ञानाच्या अंधकारात बुडालेला बहुजन समाज जोपर्यंत शिकणार नाही, तोपर्यंत त्याचा उद्धार होणार नाही, या विचाराने त्यांनी जागोजागी शाळा आणि वसतिगृहे उभारली.

• भगवान विद्यालय: वाड्या, तांड्या आणि पाड्यांवरील गरीब मुलांच्या शिक्षणासाठी भगवानगडावर निवासी शाळेची स्थापना केली.
• वसतिगृह व उच्च शिक्षण: औरंगाबाद येथे वसतिगृहाची उभारणी केली, ज्याचे उद्घाटन महाराष्ट्राचे तत्कालीन मुख्यमंत्री वसंतराव नाईक यांच्या हस्ते झाले. तसेच 'भगवान होमिओपॅथी मेडिकल कॉलेज'ची पायाभरणी केली.
• स्त्री-शिक्षण व लोकजागृती: तत्कालीन समाजात मुलींना शाळेत पाठवले जात नसे, अशा काळात बाबांनी अनेक मुलींना शिक्षणाच्या प्रवाहात आणले. याचे उत्तम उदाहरण म्हणजे 'दगडाबाई'! बाबांच्या प्रेरणेने शिकलेल्या दगडाबाईंनी पुढे लोकगीते व अभंग रचले. १९७४ मध्ये मुख्यमंत्री वसंतराव नाईक यांच्या हस्ते त्यांचा विशेष सत्कार झाला, तसेच तत्कालीन पंतप्रधान इंदिरा गांधी यांची भेट घेऊन त्यांनी तांड्या-पाड्यांवर पाण्याच्या विहिरी व हापसे मंजूर करून घेतले!

🔷 १. अलौकिक कीर्तनशैली आणि रोकठोक उपदेश

राष्ट्रसंत भगवानबाबांच्या काळात 'कीर्तन म्हणजे भगवानबाबा आणि भगवानबाबा म्हणजे कीर्तन' असे अतुट समीकरण बनले होते. कीर्तनाच्या माध्यमातून त्यांनी समाजाला तळागाळातून ढवळून काढले आणि लोकांच्या मनाला नवी दिशा दिली. त्यांच्या बोलण्यात प्रचंड सच्चेपणा, पारदर्शकता, निर्भयता आणि जनमनावर मोहिनी घालणारे सामर्थ्य होते.

जवळपास चार दशके त्यांनी आपल्या ओघवत्या कीर्तनवाणीने लाखो लोकांच्या हृदयावर राज्य केले. बाबांच्या कीर्तनाला माणसांची इतकी अथांग गर्दी होई की, कीर्तनाचा मंडप आणि परिसर भक्तांच्या अलोट गर्दीने फुलून जाई. संत अभंगांचे दाखले देत ते अत्यंत सोप्या आणि व्यावहारिक भाषेत जीवन जगण्याचा मार्ग दाखवत असत.

"भगवानबाबांचे कीर्तन म्हणजे केवळ अध्यात्म नव्हे, तर माणसाला माणसांसारखे जगायला शिकवणारे आणि अन्यायाविरुद्ध पेटवून उठवणारे जीवनप्रबोधन होते!"

🔷 २. सामान्यांसाठी भगवानबाबांचा रोकठोक संदेश

बाबांचा उपदेश अत्यंत साधा पण थेट हृदयाला भिडणारा असे. त्यांनी समाजात पसरलेल्या वाईट रूढी आणि अंधश्रद्धांवर थेट प्रहार करताना खालील मूलभूत गोष्टींवर भर दिला:

• कर्ज काढून प्रपंच व वारी करू नका: कर्ज काढून किंवा घरच्यांचा प्रपंच उघड्यावर पाडून तीर्थयात्रा करणे ही सर्वात मोठी चूक आहे. उपाशी राहा पण कधीही कर्ज काढू नका.
• सत्याचरण व जनसेवा: चोरी करू नका, लाचार बनू नका, सदाचाराने जगा. दीन-दलित आणि गरिबांची सेवा हीच खरी ईश्वराची पूजा आहे.
• प्राणीमात्र आणि मूल्यांची जपणूक: मुक्या प्राण्यांवर दया करा, पशूहत्या व हिंसा पूर्णपणे थांबवा. मुलांना चांगले शिक्षण द्या आणि व्यसनांच्या आहारी जाऊ नका.
• समता व बंधुता: जातपात आणि अस्पृश्यता मानणे हा महाअपराध आहे. प्रत्येकाशी प्रेमाने आणि आदराने वागा.

🔷 ३. ऐतिहासिक 'वार्षिक नारळी हरिनाम सप्ताह' परंपरा

समाजात एकी, शिस्त आणि नामस्मरणाची गोडी निर्माण करण्यासाठी भगवानबाबांनी इ.स. १९३४ मध्ये बीड जिल्ह्यातील 'पखालडोह (खांबा लिंबा)' येथून वार्षिक नारळी अखंड हरिनाम सप्ताहाला सुरुवात केली. त्यानंतर दरवर्षी एका नवीन गावात हा सप्ताह घेण्याची अखंड परंपरा सुरू झाली.

बाबा नारायणगडावर असताना १७ सप्ताह पार पडले. पुढे भगवानगडाची उभारणी झाल्यावर १९५१ मध्ये नाथापूर येथे तर १९६४ मध्ये 'शिंगोरी' येथे बाबांच्या हस्ते शेवटचा सप्ताह पार पडला. या सप्ताहात दरवर्षी हजारो-लाखो भाविक ज्ञानेश्वरी पारायण, काकडा आरती, कीर्तन आणि भजनाचा आनंद घेतात.

🔷 ४. खोटे आरोप, क्रांतिसिंह नाना पाटील आणि हैदराबाद मुक्तीसंग्राम

बाबांची वाढती लोकप्रियता आणि धार्मिक प्रबोधन पाहून समाजातील काही विघ्नसंतोषी लोकांनी त्यांच्याविरोधात षड्यंत्र रचले. थेट त्यांच्या हत्येचे प्रयत्न झाले आणि त्यांच्या चारित्र्यावर डाग लावण्याचा प्रयत्न केला गेला.

'भगवानबाबा इंग्रज सरकार आणि निजामासाठी खबरे म्हणून काम करतात', असा खोटा सांगोवांगी आरोप विरोधकांनी क्रांतिसिंह नाना पाटील यांच्याकडे केला. नाना पाटलांचे 'पत्री सरकार' अशा खबऱ्यांना कठोर शिक्षा देण्यासाठी प्रसिद्ध होते. आरोप ऐकून नाना पाटील स्वतः काठी आणि पथकासह नारायणगडावर बाबांना अद्दल घडवण्यासाठी आले.

परंतु, गडावर आल्यावर भगवानबाबांचे अलौकिक तेज, डोळ्यांतील निष्कलंक प्रामाणिकपणा आणि करारी बाणा पाहून नाना पाटलांना वस्तुस्थितीची जाणीव झाली. आपल्याकडे चुकीची माहिती पोहोचवली गेल्याचे नानांनी मान्य केले आणि ते आदराने बाबांचा निरोप घेऊन परतले.

🔷 १. प्रकृती अस्वास्थ्य आणि वैकुंठगमन

अनेक दशके पायी भ्रमंती, अखंड कीर्तने आणि अथांग समाजप्रबोधनामुळे १९६५ च्या प्रारंभी राष्ट्रसंत भगवानबाबांची प्रकृती खालावत गेली. प्रकृतीत वारंवार होणाऱ्या उतार-चढावामुळे त्यांना उपचारासाठी पुण्यातील प्रसिद्ध 'रुबी हॉल क्लिनिक' येथे दाखल करण्यात आले. डॉ. के. बी. ग्रँट आणि त्यांच्या वैद्यकीय पथकाने बाबांवर उपचार सुरू केले. बाबांच्या इच्छेनुसार तिथे नाथा मिसाळ हे सातत्याने ज्ञानेश्वरीचे पारायण करत असत.

अखेर तो अत्यंत दुःखाचा दिवस उजाडला. पौष कृष्ण प्रतिपदा, शके १८८६ (सोमवार, १८ जानेवारी १९६५ रोजी मध्यरात्री १ वाजता), वयाच्या ६९ व्या वर्षी बाबांनी आपला नश्वर देह सोडला. 'पुंडलीक वरदा हरी विठ्ठल, श्री ज्ञानदेव तुकाराम, पंढरीनाथ महाराज की जय, शांतीब्रह्म श्री एकनाथ महाराज की जय' असा तीन वेळा गजर करत बाबांचा आत्मा पांडुरंगचरणी विलीन झाला!

"जवळपास चार दशके संपूर्ण महाराष्ट्रात भक्तिचळवळीची मशाल पेटवणारा एक महान युगपुरुष शांत झाला. भागवत धर्माचा वटवृक्ष उन्मळून पडला आणि वारकरी संप्रदायाचा मोठा आधारवड हरपला!"

🔷 २. गादीचा वारसा आणि भीमसिंह महाराजांचा त्याग

बाबांच्या अंतिम इच्छेनुसार त्यांचे पार्थिव पुण्याहून भगवानगडावर आणण्याचे ठरले. परंतु परंपरेनुसार, उत्तराधिकारी (गादीचा वारसदार) नेमल्याशिवाय पुढील अंत्यसंस्कार करता येत नव्हते. त्यामुळे बाबांचे अत्यंत लाडके आणि निष्ठावंत शिष्य ह.भ.प. भीमसिंह महाराज यांना गादीवर बसण्याची विनंती केली गेली.

परंतु अत्यंत नम्र असलेल्या भीमसिंह महाराजांनी, "माझी पूज्य भगवानबाबांच्या या पवित्र गादीवर बसण्याची पात्रता नाही" असे म्हणून गादीवर बसण्यास स्पष्ट नकार दिला. अखेर बाबांचे परममित्र बाबुलाल महाराज पाडळीकर यांनी ह.भ.प. मामासाहेब दांडेकर यांच्याकडून विशेष आज्ञापत्र आणले. दांडेकरांचे आज्ञापत्र पाहिल्यानंतरच भीमसिंह महाराजांनी आज्ञा मानली. बाबांच्या गळ्यातील पवित्र तुळशीची माळ भीमसिंह महाराजांच्या गळ्यात घालण्यात आली आणि त्यांनी उत्तराधिकारी म्हणून अंत्यविधीचे सर्व धार्मिक संस्कार पूर्ण केले.

🔷 ३. अंतिम दर्शन आणि अश्रूंचा महापूर

आपल्या लाडक्या लोकसंताचे अंतिम दर्शन घेण्यासाठी संपूर्ण महाराष्ट्रातून दिंड्या, भजनी मंडळी, टाळ-मृदंगाचा गजर करत भगवानगडावर धडकल्या. कडक उन्हात, गडाच्या कानाकोपऱ्यात लाखो भाविकांचा अथांग महासागर लोटला होता. इतकी प्रचंड गर्दी झाली होती की यंत्रणेला नियंत्रण मिळवणे कठीण जात होते.

सायंकाळी बाबांचे पार्थिव रथातून व्यासपीठावर ठेवण्यात आले. 'परत या, परत या, भगवानबाबा परत या!' या आर्त हाकेने आणि जयघोषाने संपूर्ण भगवानगड दुमदुमून गेला. भाविक धाय मोकलून रडत होते. संपूर्ण परिसर शोकसागरात बुडाला होता. अंत्यविधी पूर्ण झाल्यानंतर श्री विठ्ठल मंदिराच्या पवित्र आवारातच बाबांचे पार्थिव लीन करण्यात आले, जिथे आज त्यांची भव्य संगमरवरी पाषाण समाधी दिमाखात उभी आहे.

🔷 ४. संत भगवानबाबा महाराजांचे दिव्य चमत्कार

भक्तांच्या निस्सीम भक्तीसाठी आणि आध्यात्मिक उन्नतीसाठी बाबांच्या आयुष्यात अनेक अलौकिक चमत्कार घडल्याच्या आख्यायिका भाविक अत्यंत श्रद्धेने सांगतात:

🔷 ५. निष्कर्ष: अक्षय्य प्रकाश आणि भगवानगडाचा महिमा

वैराग्यमूर्ती, प्रबोधनाचा महामेरू आणि भक्तिरसाचा सागर असलेले राष्ट्रसंत श्री भगवानबाबा हे आधुनिक काळातील महान कर्मयोगी होते. त्यांनी समाजात पसरलेले वैचारिक प्रदूषण नष्ट केले आणि अडाणी, दीन-दलित समाजाला सन्मार्गावर आणले.

आजही श्री क्षेत्र भगवानगडावरील त्यांची पावन समाधी लाखो भाविकांना शांती, समाधान आणि दिशा दाखवत आहे. भाविकांची अशी श्रद्धा आहे की अनन्यभावाने भक्ती करणाऱ्या भक्तांच्या पाठीशी बाबा आज आणि अनंतकाळापर्यंत सदैव पाठीराखे म्हणून उभे आहेत!

🔷 १. श्री क्षेत्र भगवानबाबांची मंदिरे व संस्थाने

राष्ट्रसंत भगवानबाबांचे कार्य आणि त्यांची अलौकिक कीर्ती संपूर्ण महाराष्ट्रात पसरल्यामुळे, भाविकांनी ठिकठिकाणी त्यांच्या स्मृती जतन करण्यासाठी सुंदर मंदिरे, संस्थाने आणि अध्यासन केंद्रे उभारली आहेत:

🔷 २. भगवानगडाचे थोर उत्तराधिकारी

भगवानबाबांनी लावलेले भक्तीचे रोपटे पुढे वटवृक्षात रूपांतरित करण्याचे महान कार्य गडाच्या खालील उत्तराधिकाऱ्यांनी केले:

१. ह.भ.प. भीमसिंह महाराज सानप (पहिले उत्तराधिकारी)

भगवानबाबांच्या वैकुंठगमनानंतर गडाची सूत्रे त्यांचे आवडते शिष्य ह.भ.प. भीमसिंह महाराज यांनी हाती घेतली. त्यांनी सलग ४० वर्षे (१९६५ ते २००३) गडाची धुरा अत्यंत निष्ठेने सांभाळली. बाबांनी सुरू केलेल्या सर्व वारकरी परंपरा, नारळी सप्ताह आणि अन्नछत्र त्यांनी अविरत चालू ठेवले. ९ नोव्हेंबर २००३ रोजी भीमसिंह महाराजांचे निधन झाले.

२. डॉ. ह.भ.प. नामदेवशास्त्री सानप महाराज (दुसरे उत्तराधिकारी)

भीमसिंह महाराजांच्या पश्चात गडाचे दुसरे उत्तराधिकारी म्हणून न्यायाचार्य डॉ. नामदेवशास्त्री सानप यांची निवड झाली. नामदेवशास्त्री हे महाराष्ट्रातील अत्यंत प्रकांड विद्वान, ज्ञानेश्वरीचे गाढे अभ्यासक, प्रवचनकार व कीर्तनकार आहेत.

त्यांच्या नेतृत्वाखाली भगवानगडाचा अभूतपूर्व कायापालट झाला. त्यांनी गडावर 'ज्ञानेश्वरी विद्यापीठा'ची स्थापना केली. गडावर येणाऱ्या हजारो भाविकांसाठी मोफत अन्नछत्र, निवासव्यवस्था आणि आधुनिक सुविधा निर्माण केल्या. तसेच 'श्री क्षेत्र भगवानगड ट्रस्ट'च्या वतीने विविध सामाजिक व आध्यात्मिक उपक्रम लोकवर्गणीतून राबवले जात आहेत.

🔷 ३. चित्रपट, मालिका आणि माध्यमांतील गौरव

भगवानबाबांचे विचार आणि महाचरित्र नव्या पिढीपर्यंत पोहोचवण्यासाठी कला, साहित्य व माध्यम जगतात खालील मोलाचे कार्य झाले आहे:

• भारतीय टपाल तिकीट: दिवंगत केंद्रीय मंत्री प्रमोद महाजन यांच्या विशेष प्रयत्नांतून भारत सरकारतर्फे राष्ट्रसंत भगवानबाबांच्या नावाने विशेष टपाल तिकीट (Postal Stamp) जारी करून त्यांचा राष्ट्रीय स्तरावर गौरव करण्यात आला.
• 'राजयोगी भगवानबाबा' चित्रपट (२०१०): शेवगाव (जि. अहमदनगर) येथील शिक्षक उमेश घेवरीकर व मफिज इनामदार यांनी बाबांच्या जीवनकार्यावर आधारित या पहिल्या मराठी चित्रपटाची निर्मिती केली, जो १३ जून २०१० रोजी प्रदर्शित झाला.
• 'दयानिधी संत भगवानबाबा' चित्रपट: आजिनाथ ढाकणे, भरत डोंगरे व ऋषिकेश बाम निर्मित या भव्य चित्रपटात बाबांच्या भूमिकेत ऋषिकेश बाम आणि संत वामनभाऊंच्या भूमिकेत ज्येष्ठ अभिनेते कै. रवींद्र महाजनी होते. सोबत कुलदीप पवार, रवी पटवर्धन या दिग्गज कलाकारांनी काम केले.
• दूरचित्रवाणी मालिका (२०१२): 'साधना' वाहिनीवर ३ ऑक्टोबर २०१२ पासून बाबांच्या जीवनावर आधारित 'भगवानबाबा' ही मालिका प्रसारित झाली. यामध्ये प्रसिद्ध अभिनेते डॉ. विलास उजवणे यांनी भगवानबाबांची भूमिका साकारली होती.
• काव्य पुरस्कार व पोवाडे: वर्धा येथील यशवंतराव दाते स्मृती संस्थेतर्फे प्रतिवर्षी 'संत भगवानबाबा काव्यसंग्रह पुरस्कार' दिला जातो. शाहीर कल्याण काळे यांनी बाबांच्या जीवनचरित्रावर आधारित खणखणीत पोवाडा रचला आहे, तर गायक मुरली कुटे यांनी भक्तिगीतांची व्हिडिओ सीडी तयार केली आहे.