संत नारायण महाराज देहूकर

१. प्रस्तावना: तुकोबांचे धाकटे सुपुत्र

संत नारायण महाराज देहूकर हे संत तुकाराम महाराजांचे धाकटे सुपुत्र. मोरे (देहूकर) घराण्याचे वारसदार म्हणून वारकरी परंपरेत ते 'तपोनिधी' या उपाधीने ओळखले जातात. आषाढी वारीसाठी देहूहून निघणारा तुकाराम महाराजांचा पालखी सोहळा त्यांनी इ.स. १६८५ मध्ये सुरू केला, असे देहू संस्थानाच्या प्रकाशनापासून अनेक वृत्तलेखांपर्यंत नोंदवले आहे.

त्यांच्या कार्याचे तीन भाग दिसतात: घराण्यात चालत आलेली वारीची परंपरा पुढे नेणे, तिला पालखीच्या रूपात नवे स्वरूप देणे आणि देहू क्षेत्राच्या देवस्थानाची व्यवस्था सांभाळणे. वारकरी परंपरेत त्यांना संतकवी म्हणून नव्हे, तर वारी आणि क्षेत्रपरंपरेचे आधारस्तंभ म्हणून स्मरले जाते. त्यांच्या स्वतःच्या रचना या पानावर घेतलेल्या नाहीत.

या पानावरील माहिती मुख्यतः देहू संस्थानाने प्रकाशित केलेल्या पुस्तिकेतील लेखन (श्रीधरबुवा देहूकर आणि डॉ. सदानंद मोरे यांच्या लेखनातील संपादित अंश) आणि काही वृत्तलेखांवर आधारित आहे. जे अनेक स्रोतांत जुळते ते निश्चित म्हणून आणि जे एकाच स्रोतात किंवा लोकश्रुतीत येते ते तसे सांगितले आहे.

२. जन्म, कुटुंब आणि कान्होबांचा सांभाळ

नारायण महाराजांचा जन्म तुकाराम महाराजांच्या वैकुंठगमनानंतर तीन-चार महिन्यांनी झाला, असे देहूकर घराण्यातील लेखनात आणि अनेक वृत्तलेखांत सांगितले जाते. त्यांच्या मातेचे नाव जिजाबाई (आवली या नावानेही त्या ओळखल्या जातात). त्यामुळे नारायण महाराजांना वडिलांचा प्रत्यक्ष सहवास लाभला नाही.

तुकोबांचे धाकटे बंधू कान्होबा हे नारायण महाराजांचे काका. ते तुकोबांचे अनुग्रहित, निष्ठावंत वारकरी आणि कवी होते. तुकोबांच्या निधनानंतर मुले लहान असल्याने पंढरीच्या वारीची परंपरा कान्होबांनी चालू ठेवली. तुकोबांचे पुत्र महादेवबुवा आणि विठ्ठलबुवा यांनीही हा दिंडी सोहळा पुढे चालवला, असा उल्लेख आढळतो.

कान्होबांनी आपल्या हयातीतच वारीची, परंपरेची आणि देवस्थानाची धुरा नारायणबाबांवर सोपवली, असे देहूकर यांच्या लेखनात नोंदवले आहे. नारायणबाबांनी तुकोबांच्या शेकडो अभंगांचे पाठांतर केले आणि कान्होबा प्रसंगी त्यांना कीर्तनासाठी उभे करीत, असेही सांगितले जाते. वयाने लहान असतानाच त्यांच्यावर वारकरी संस्कार झाले, हे या नोंदींतून दिसते.

३. मोरे घराण्याची वारी परंपरा

देहूच्या मोरे घराण्यात पंढरीची वारी पिढ्यान्पिढ्या चालत आली होती. तुकाराम महाराज स्वतःच्या अभंगांत वारी आपल्या घरी चालत असल्याचे सांगतात. घराण्याचे मूळ पुरुष विश्वंभरबाबा हे तुकोबांचे आठव्या पिढीतील पूर्वज मानले जातात. आईच्या सांगण्यावरून ते दर एकादशीला पंढरपूरला जाऊ लागले आणि त्यांच्या भक्तीमुळे विठ्ठल-रखुमाई देहूला आले, अशी श्रद्धा सांगितली जाते.

तुकोबांची दिंडी मोठी होती; तिच्यात सुमारे चौदाशे टाळकरी असल्याचा उल्लेख देहू संस्थानाच्या लेखनात येतो. ते दर वद्य एकादशीला आळंदीला जाऊन कीर्तन करीत असेही सांगितले जाते. वारीचा हा नेम त्यांनी वैकुंठगमनापर्यंत पाळला. ही पार्श्वभूमी लक्षात घेतली की नारायण महाराजांनी सुरू केलेली पालखी ही अचानक निर्माण झालेली नवी गोष्ट नव्हती, तर चालत आलेल्या दिंडीच्या परंपरेला दिलेला पुढचा टप्पा होता, असे दिसते.

४. पालखी सोहळ्याचा प्रारंभ (इ.स. १६८५)

देहू संस्थानाच्या लेखनानुसार कान्होबांनंतर वारीचा सर्व भार नारायण महाराजांवर आला. तुकोबांच्या वियोगाचे दुःख त्यांच्या जवळच्या टाळकऱ्यांना आणि दिंडीतील वारकऱ्यांना सतत जाणवत होते, आणि या दुःखाची तीव्रता कमी करण्यासाठी काहीतरी मार्ग काढणे गरजेचे वाटले. यावर नारायण महाराजांनी तोडगा काढला.

त्यांनी तुकाराम महाराज आणि ज्ञानेश्वर महाराज यांच्या पादुका एकाच पालखीत ठेवल्या. देहूहून तुकोबांच्या पादुका पालखीत घेऊन ते आळंदीला जात आणि तेथे माउलींच्या पादुका त्याच पालखीत विराजमान करीत, असे नोंदवले आहे. त्यानंतर दिंड्या, पताका आणि टाळ-मृदंगाच्या गजरात पालखी पंढरपूरच्या वाटेला लागे. ज्ञानोबा-तुकोबा आपल्यासोबत पालखीत आहेत, अशी वारकऱ्यांची भावना यातून दृढ झाली.

हा सोहळा इ.स. १६८५ मध्ये सुरू झाला, असे अनेक स्रोतांत जुळते. त्याच लेखनानुसार त्यापूर्वी कोणत्याही संताची पालखी त्याच्या जन्मगावाहून आषाढी वारीला पंढरपूरला नेली जात नव्हती, आणि नारायण महाराजांनी पालखी सोहळ्याची तसेच ज्ञानोबा-तुकाराम भजनाची प्रथा सुरू केली. २०२६ मध्ये या परंपरेला ३४१ वर्षे झाल्याचा उल्लेख प्रस्थान सोहळ्याच्या वृत्तांतांत आढळतो.

५. देहू क्षेत्राची सेवा आणि समाजाशी संबंध

देहूकर यांच्या लेखनात नारायण महाराजांच्या पारमार्थिक कार्यासोबत सामाजिक कार्याचेही उल्लेख येतात. त्यानुसार तुकोबांच्या काळात त्रास देणाऱ्या मंबाजी नावाच्या व्यक्तीला त्यांनी देहूगावातून हाकलून दिले, असे सांगितले जाते.

देहूजवळच्या सांगुर्डी गावी लोदीखान नावाचा सरदार काही सैनिकांसह राहत होता आणि आसपासच्या गावांत लुटालूट करीत असे, असा उल्लेख आहे. नारायण महाराजांनी आसपासच्या लोकांना एकत्र करून त्याच्यावर हल्ला केला आणि त्याला सांगुर्डीतून हटवले, असे नोंदवले आहे. हा प्रसंग एका स्थानिक संघर्षाचा आहे; त्याचा कोणत्याही समाजाशी संबंध लावणे योग्य नाही. काही लोकप्रिय लेखांत हा प्रसंग वेगळ्या स्वरूपात, मुघल सैन्यासोबतची चकमक म्हणून मांडलेला दिसतो; मात्र देहू संस्थानाच्या लेखनात तसा उल्लेख आढळत नाही.

नारायण महाराजांच्या काळातही दुष्काळ पडला, असे सांगितले जाते. तुकोबांनी बांधलेले देऊळ वाढत्या यात्रेला अपुरे पडू लागल्याने त्यांनी नवे देऊळ बांधण्याचे काम सुरू केले, दुष्काळग्रस्तांना कामावर लावले आणि स्वतःच्या घरातील धान्य दिले. छत्रपती शाहू महाराजांनी या कामासाठी पाच हजार रुपये पाठवले आणि फलटणचे रंभाजी बाजी निंबाळकर तसेच तळेगावचे खंडेराव दाभाडे यांनीही मदत केली, अशी नोंद आहे.

यात्रा, सदावर्त, अन्नछत्र आणि पूजाअर्चा नियमित चालाव्यात म्हणून मराठा राज्याकडून गावे इनाम मिळवण्यात त्यांनी पुढाकार घेतला, असेही देहू संस्थानाच्या लेखनात सांगितले आहे. यावरून त्यांनी केवळ वारीच नव्हे, तर देहू क्षेत्राच्या कायमस्वरूपी व्यवस्थेकडेही लक्ष दिले, असे दिसते.

६. राजघराण्याशी संपर्क आणि संकटाचा काळ

नारायण महाराजांचा काळ स्वराज्यावर मोठे संकट असण्याचा काळ होता. मुघल सैन्याच्या हालचालींमुळे पंढरपूर, शंभू महादेव आणि देहू येथील यात्रेला जाणाऱ्या यात्रेकरूंना उपद्रव होत असे. तो दूर करावा यासाठी नारायण महाराजांनी छत्रपती राजाराम महाराजांना पत्र पाठवले आणि राजाराम महाराजांनी त्याला उत्तर दिले, असे देहू संस्थानाच्या लेखनात नोंदवले आहे.

त्या उत्तरात राजाराम महाराजांनी आपल्याला आशीर्वाद चिंतावा अशी विनंती केली आणि यात्रेकरूंना उपद्रव न देण्याचे आदेश सैन्याला दिल्याचे सांगितले, असे सांगितले जाते. राजाराम महाराजांनी इ.स. १६९४ मध्ये दिलेल्या येलवंडी गावच्या इनामाच्या सनदेतही संत-महंतांच्या दर्शनाचा संदर्भ आढळतो, असे या लेखनात नमूद आहे. यावरून देहूच्या मोरे घराण्याचा तत्कालीन राजघराण्याशी संपर्क होता, असे दिसते.

काही वृत्तलेखांत छत्रपती संभाजी महाराजांच्या पाठिंब्यामुळे हा पालखी सोहळा सुरू झाला असे म्हटले आहे. हा उल्लेख देहू संस्थानाच्या लेखनात आढळलेला नाही आणि त्यासाठी स्वतंत्र कागदपत्रांचा संदर्भ पडताळता आलेला नाही, म्हणून तो येथे ठाम म्हणून दिलेला नाही.

७. पालखी सोहळ्याचा पुढील प्रवास आणि आजचा वारसा

देहू संस्थानाच्या लेखनानुसार देहूहून आळंदीला जाऊन ज्ञानोबा-तुकोबांच्या पादुकांसह पंढरपूरला जाण्याचा हा उपक्रम साधारणपणे इ.स. १६८० पासून १८३५ पर्यंत अखंड चालू राहिला. १८३५ च्या सुमारास देहू संस्थानात तुकोबांच्या वंशजांमध्ये मालकी हक्क आणि सेवेच्या प्रश्नावरून तंटा सुरू झाला.

त्याचा परिणाम पालखी सोहळ्यावर होऊ नये या शंकेने शिंद्यांचे सरदार हैबतराव आरफळकर यांनी ज्ञानदेवांची पालखी आळंदीहून स्वतंत्रपणे नेण्यास सुरुवात केली, असे या लेखनात सांगितले आहे. त्यापूर्वी हैबतबाबा देहूकरांच्या दिंडी सोहळ्यासोबत पंढरीला जात आणि देहूच्या उत्सवातही भाग घेत. या कामात सरदार शितोळे आणि बाबासाहेब आजरेकर यांची मोठी मदत झाल्याचे सांगितले जाते, आणि आजही माउलींच्या सोहळ्यात शितोळे व आजरेकर यांना अग्रमान आहेत.

आज तुकाराम महाराजांची पालखी दरवर्षी आषाढी वारीसाठी देहूहून प्रस्थान करते, आणि माउलींची पालखी आळंदीहून निघते. सोहळ्याचे बीज नारायण महाराजांच्या उपक्रमात असल्याचे देहू संस्थान मानते. श्रीक्षेत्र देहू हे पुणे जिल्ह्यात इंद्रायणी नदीच्या काठी वसलेले असून वारकऱ्यांसाठी महत्त्वाचे क्षेत्र आहे. वारीच्या परंपरेविषयी अधिक माहिती आषाढी वारी परंपरा या लेखात मिळेल.

८. स्रोत आणि मतभेद: वाचकाने काय लक्षात ठेवावे

नारायण महाराजांविषयी इंटरनेटवर अनेक लेख आढळतात, पण त्यात काही तपशील एकमेकांपेक्षा वेगळे आहेत. पालखी सोहळ्याचे वर्ष इ.स. १६८५ हे अनेक स्रोतांत जुळते. मात्र एका लेखात ज्येष्ठ वद्य सप्तमी अशी तिथी दिली आहे, जी इतर स्रोतांत नाही; त्यामुळे ती येथे ठाम म्हणून दिलेली नाही.

हैबतबाबा आरफळकर यांनी माउलींचा स्वतंत्र सोहळा सुरू केल्याचे वर्ष काही लेखांत १८३१-३२ असे, तर देहू संस्थानाच्या लेखनात १८३५ च्या सुमारास असे आढळते. म्हणून येथे 'एकोणिसाव्या शतकाच्या तिसऱ्या-चौथ्या दशकात' असा सावध उल्लेख केला आहे. मुघल सैन्यासोबतची चकमक किंवा संभाजी महाराजांचे विशेष लष्करी संरक्षण यांसारख्या काही लोकप्रिय दाव्यांना कागदपत्रांचा आधार पडताळता आला नाही, म्हणून ते वगळले आहेत.

तुकोबांच्या वैकुंठगमनानंतर नारायण महाराजांचा जन्म झाला, ही माहिती वारकरी परंपरेतून चालत आलेली आहे आणि अनेक लेखांत जुळते. त्यांचे निश्चित जन्म-निधन वर्ष किंवा तिथी, तसेच स्वतःचे अभंग या पानावर दिलेले नाहीत. ते माहिती उपलब्ध झाल्यावर संपादकीय टीपेच्या खाली जोडता येतील. अधिक अभ्यासासाठी संत साहित्य विभाग आणि निवडक अभंग संग्रह उपयुक्त ठरतील.

९. नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न

१०. पुढील वाचन