संत शिरोमणी नामदेव महाराज संजीवन समाधी सोहळा

"वतन आमुची मिरासी पंढरी । विठोबाचे घरी नांदणूक ॥
सेवा करू नित्य नाचु महाद्वारीं । नामाची उजरी जागऊं तेथें ॥
साधुसंता शरण जाऊं मनोभावें । प्रसाद स्वभावे देती मज ॥
नामा म्हणे आम्ही पायरीचे चिरे । संत पाय हिरे देती वरी ॥"

आषाढ वद्य त्रयोदशी... हा दिवस म्हणजे वारकरी संप्रदायातील अलौकिक भक्तीचे आणि परम त्यागाचे प्रतीक असलेला संतश्रेष्ठ नामदेव महाराजांचा संजीवन समाधी दिन! पंढरपूरच्या पांडुरंगाच्या चरणी येणाऱ्या अथांग साधू-संतांच्या आणि भाविकांच्या चरणधूळीचा नित्य लाभ व्हावा, या एकाच निस्सीम भावनेतून माऊली नामदेवांनी पंढरीच्या विठ्ठल मंदिराच्या मुख्य महाद्वारातील पायरीशी समाधी घेण्याचे निश्चित केले. "नामा म्हणे आम्ही पायरीचे चिरे । वरी संत हिरे पाय देती ।।" हा भाव उराशी बाळगून त्यांनी काळ्या पाषाणाच्या पायरीत स्वतःला कायमचे लीन करून घेतले.

संत नामदेव महाराजांच्या या अलौकिक समाधी सोहळ्याचे आणखी एक अद्वितीय वैशिष्ट्य म्हणजे, केवळ नामदेव महाराजच नव्हे तर त्यांच्या सोबत त्यांच्या संपूर्ण कुटुंबीयांनी आणि स्वतःला 'नामयाची दासी' मानणाऱ्या संत जनाबाईंनीसुद्धा याच ठिकाणी पांडुरंगचरणी समाधी घेतली.

दरवर्षी पंढरपुरात नामदेव महाराजांचे मूळ राहते घर असणारे 'केशीराज मंदिर' आणि श्री विठ्ठल मंदिरातील पावन 'नामदेव पायरी' या दोन्ही ठिकाणी हा समाधी सोहळा अत्यंत भक्तिमय वातावरणात आणि मोठ्या उत्साहात साजरा केला जातो.

🛕 १. समाधी उत्सवाचे आयोजन व परंपरा

पंढरपुरातील नामदेव पायरीसमोर संत नामदेव महाराजांचा समाधी उत्सव दरवर्षी परंपरेनुसार साजरा होतो. या पवित्र उत्सवाचे मुख्य आयोजन देहूकर फडतर्फे केले जाते. या उत्सवास टेंभूकर मंडळी आणि स्थानिक व्यापारी वर्गाचे मोलाचे सहकार्य लाभते.

आषाढ वद्य त्रयोदशीच्या पावन तिथीला समाधीचे विशेष कीर्तन पार पडल्यानंतर महाद्वारात व्यापारी वर्गातर्फे भव्य महाप्रसादाचे आयोजन केले जाते. श्री विठ्ठल-रुक्मिणी मंदिर समितीतर्फेही या महाप्रसादासाठी आदराने शिधा दिला जातो.

🚩 २. संत नामदेव महाराजांचा परिचय व जीवनपट

संत नामदेव महाराज (जन्म: कार्तिक शुद्ध एकादशी, शके ११९२ / इ.स. १२७० - समाधी: ३ जुलै, १३५०) हे महाराष्ट्रातील वारकरी संप्रदायाचे आद्य संतकवी, प्रचारक आणि नामाचे महिमा सांगणारे थोर प्रणेते होते. मराठी भाषेतील सर्वात जुन्या काळातील महान कवींपैकी ते एक मानले जातात. त्यांनी केवळ मराठीतच नव्हे, तर ब्रज भाषा आणि शौरसेनी भाषेतही अवीट काव्यरचना केल्या.

शिखांच्या पवित्र 'गुरू ग्रंथ साहिब'मध्ये समाविष्ट असणारे चरित्रकार, आत्मचरित्रकार आणि आपल्या ओघवत्या 'कीर्तना'च्या माध्यमातून भागवत धर्म अगदी पंजाबपर्यंत नेणारे ते आद्य प्रचारक होते. त्यामुळेच पंजाबी समाज आणि शीख बांधव आज त्यांच्या जन्मस्थळाचा म्हणजेच 'नरसी (नामदेव)' या गावाचा विकास करण्यासाठी विशेष धडपड करताना दिसतात.

नरसी (नामदेव) हे गाव महाराष्ट्रातील मराठवाडा विभागातील हिंगोली जिल्ह्यात वसलेले आहे. येथील संत नामदेव महाराजांच्या ऐतिहासिक मंदिराचा भव्य जीर्णोद्धार २०१९ मध्ये पार पडला आहे.

🌱 ३. जन्म, मूळ घराणे व कौटुंबिक परिवार

भक्तशिरोमणी संत नामदेव हे संत ज्ञानेश्वरांच्या समकालीन कालखंडात होऊन गेले. नामवेदाचे आणि नामविद्येचे आद्य प्रणेते असलेल्या नामदेव महाराजांचे मूळ आडनाव 'रेळेकर' असे होते.

दामाशेट्टी हे संत नामदेवांचे वडील आणि गोणाई या त्यांच्या माता होत्या. दामाशेट्टींचा व्यवसाय कपडे शिवण्याचा होता, म्हणजेच ते शिंपी समाजाचे होते. त्यांच्या अगोदरच्या सातव्या पिढीतील पुरुष 'यदुशेट' हे अत्यंत सात्त्विक प्रवृत्तीचे भगवद्भक्त होते. नामदेवांचा जन्म प्रभव नाम संवत्सरात, शके ११९२ (इ.स. १२७०) मध्ये कार्तिक शुद्ध एकादशीस, रोहिणी नक्षत्रावर रविवारी हिंगोली जिल्ह्यातील नरसी (नामदेव) येथे झाला.

संत नामदेवांना ८० वर्षांचे प्रदीर्घ आयुष्य लाभले. त्यांचे बालपण पंढरपुरात गेले. त्यांनी लहानपणापासूनच श्री विठ्ठलाची अनन्यसाधारण भक्ती केली.

त्यांच्या कौटुंबिक परिवारात पत्नी राजाई, मोठी बहीण आऊबाई; नारा, विठा, गोंदा आणि महादा हे चार पुत्र आणि मुलगी लिंबाई असा परिवार होता. त्यांच्या कुटुंबात एकूण पंधरा माणसे राहती होती. स्वतःला 'नामयाची दासी' म्हणून धन्यता मानणाऱ्या संत जनाबाई याही त्यांच्या याच परिवारातील एक मुख्य सदस्य होत्या.

🧘‍♂️ ४. आध्यात्मिक गुरु आणि गुरू-अनुग्रह

एकदा संत गोरा कुंभार यांच्या तेरढोकी येथील निवासस्थानी निवृत्तीनाथ, ज्ञानेश्वर महाराज, सोपानदेव, मुक्ताबाई, संत नामदेव, चोखामेळा आणि विसोबा खेचर आदी सर्व प्रमुख संतांचा मेळा जमला होता. या प्रसंगी संत ज्ञानेश्वरांच्या विनंतीवरून गोरोबाकाकांनी उपस्थितांच्या आध्यात्मिक परिपक्वतेविषयी आपले मतप्रदर्शन केले (मडके परीक्षा केली).

या ऐतिहासिक प्रसंगानंतरच संत नामदेवांना आपल्या भक्तीला अद्वैत ज्ञानाची जोड देण्यासाठी औंढा नागनाथ येथे विसोबा खेचर हे आध्यात्मिक गुरू म्हणून लाभले.

🌾 ५. पंजाबमधील कार्य आणि शीख संप्रदायातील स्थान

भागवत धर्माचे आद्य प्रचारक म्हणून संत नामदेवांनी संत ज्ञानेश्वरांच्या संजीवन समाधीनंतर सुमारे ५० वर्षे भागवत धर्माचा विचार भारतभर पोहोचवला. अत्यंत प्रतिकूल परिस्थितीमध्ये महाराष्ट्राची भावनिक एकात्मता जपण्याचे आणि वारकरी संस्कृतीचा विस्तार करण्याचे ऐतिहासिक काम त्यांनी केले.

पंजाबमधील शीख बांधव संत नामदेवांना 'बाबा नामदेवजी' म्हणून अत्यंत आदराने पूजतात. पंजाबातील 'शबदकीर्तन' आणि महाराष्ट्रातील 'वारकरी कीर्तन' यामध्ये विलक्षण साम्य दिसून येते. पंजाबमधील घुमान येथे शीख बांधवांनी संत नामदेवांचे अत्यंत भव्य मंदिर उभारले आहे. बहोरदास, लढ्विष्णूस्वामी आणि केशव कलाधारी हे त्यांचे प्रमुख पंजाबी शिष्य होते. याशिवाय राजस्थानमध्येही शीख बांधवांनी नामदेव महाराजांची मंदिरे उभारली आहेत. म्हणूनच त्यांना 'संत शिरोमणी' हे संबोधन अगदी यथार्थपणे लावले जाते.

📚 ६. नामदेव गाथा व साहित्यनिर्मिती

संत नामदेवाची अभंगगाथा अत्यंत प्रसिद्ध असून त्यात सुमारे २५०० अभंगांचा समावेश आहे. त्यांनी शौरसेनी आणि ब्रज भाषेतही सुमारे १२५ पदांची रचना केली. त्यातील ६१ अभंग (नामदेवजीकी मुखबानी) शीख पंथाच्या अत्यंत पवित्र 'श्री गुरू ग्रंथ साहिब'मध्ये गुरूमुखी लिपीत समाविष्ट करण्यात आले आहेत.

संत नामदेवांनी आदि, समाधी आणि तीर्थावळी या तीन प्रमुख अध्यायांतून संत ज्ञानेश्वरांचे प्रामाणिक चरित्र जगासमोर मांडले. त्यांच्या कीर्तनांमध्ये अनेक महान ग्रंथांचे संदर्भ असायचे, यावरून ते अत्यंत बहुश्रुत आणि अभ्यासू होते हे स्पष्ट होते. 'नामदेव कीर्तन करी, पुढे नाचे पांडुरंग' अशी त्यांची अलौकिक योग्यता होती. "नाचू कीर्तनाचे रंगी, ज्ञानदीप लावू जगी" हेच त्यांच्या संपूर्ण आयुष्याचे परम ध्येय होते.

✨ ७. संत नामदेव महाराजांशी संबंधित प्रसिद्ध आख्यायिका

संत नामदेवांच्या भक्तीचे सामर्थ्य दाखवणाऱ्या अनेक प्रसिद्ध कथा वारकरी परंपरेत श्रद्धेने सांगितल्या जातात:

• प्रत्यक्ष पांडुरंगाने नैवेद्य स्वीकारणे: बालपणी नामदेवांच्या निरागस आणि अढळ हट्टाला मान देऊन प्रत्यक्ष विठ्ठल प्रकट झाले आणि त्यांनी नामदेवांनी दिलेला नैवेद्य ग्रहण केला.
• कुत्र्यामागे तुपाची वाटी घेऊन धावणे: एका कुत्र्याने पोळी पळवली असता, त्याला ती कोरडी लागू नये म्हणून नामदेव महाराज हातात तुपाची वाटी घेऊन अत्यंत लीनतेने त्याच्यामागे धावले. प्राणिमात्रांमधील ईश्वरी भाव त्यांनी जपला.
• औंढा नागनाथ येथे मंदिर फिरणे: औंढा येथील नागनाथ मंदिरात कीर्तन करताना पुजाऱ्यांनी अडविल्यावर नामदेव महाराज मंदिराच्या मागील बाजूस बसून भजन करू लागले. नामदेवांच्या निष्पाप भक्तीमुळे प्रत्यक्ष नागनाथाचे मंदिर पश्चिमाभिमुख फिरले, जे आजही तसेच पाहायला मिळते.

📖 ८. संत नामदेवांवरील प्रसिद्ध ग्रंथ व साहित्य

संत नामदेव महाराजांच्या जीवनकार्यावर आणि अभंगांवर अनेक अभ्यासकांनी विपुल ग्रंथनिर्मिती केली आहे:

🌸 ९. संत तुकाविप्रकृत नामदेव स्तवन

संत तुकाविप्र यांनी संत नामदेवांच्या अलौकिक भक्तीचे वर्णन करताना अत्यंत सुंदर अभंग रचले आहेत:

"नामदेव संत प्रसिद्ध प्रेमळ । विठ्ठल निर्मळ अवतार गोणाईच्या पोटी ॥
भक्तिसाठी देव जाले संतराव । जनतारू तुकाविप्र म्हणे ऐसाची विठ्ठल ॥

नामदेव ऐसा भक्त कलयुगी । प्रमाण त्रिजगी दुजा नाही निरुपम ॥
नामा देवा आवडता तयासी समता । नाही दुजा शतकोटी ग्रंथ अभंग वदला ॥
शिरोमणि जाला भक्त एक तुकाविप्र । म्हणे धन्य नामदेव कलीत वैष्णव ज्ञान सिंधु ॥"

🏛️ १०. संत नामदेव महाराजांची प्रमुख स्मारके

• नरसी नामदेव (हिंगोली): संत नामदेवांचे जन्मगाव असून येथे भव्य स्मारक व जीर्णोद्धारित मंदिर आहे.
• नामदेव शिंपी समाज: महाराष्ट्रातील शिंपी पोटजातीला नामदेव महाराजांच्या स्मरणाधारे 'नामदेव शिंपी' ओळख प्राप्त झाली.
• पुणे विद्यापीठ: सावित्रीबाई फुले पुणे विद्यापीठात 'संत नामदेव अध्यासन' आणि भव्य 'संत नामदेव सभागृह' स्थापित आहे. महर्षीनगर, पुणे येथे संत नामदेव शाळा आहे.
• घुमान (पंजाब): पंजाबातील घुमान येथे 'बाबा नामदेव पदवी महाविद्यालय' आणि ऐतिहासिक मंदिर आहे. येथेच ८८ वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन पार पडले होते.

भगवद्भक्तांच्या व साधु-संतांच्या चरणधुळीचा स्पर्श व्हावा म्हणून पंढरपूर येथील विठ्ठल मंदिराच्या महाद्वारी "पायरीचा दगड" होण्यात त्यांनी धन्यता मानली. असे हे भक्तशिरोमणी संत नामदेव महाराज आषाढ वद्य त्रयोदशी, शके १२७२ मध्ये (३ जुलै, १३५०) पंढरपूर येथे श्री पांडुरंगचरणी कायमचे विलीन झाले.