संत निर्मळाबाई

१. प्रस्तावना: चोखामेळा परिवारातील संत कवयित्री

संत निर्मळाबाई यांना निर्मळा किंवा निर्मलाबाई असेही म्हटले जाते. त्या चौदाव्या शतकातील वारकरी परंपरेतील संत कवयित्री आहेत. नात्याने त्या संत चोखामेळा यांच्या लहान बहीण, संत सोयराबाई यांच्या नणंद आणि संत बंका यांच्या पत्नी होत्या. चोखामेळा, सोयराबाई, बंका, निर्मळा आणि चोखोबांचा मुलगा कर्ममेळा या पाचही जणांनी अभंगरचना केली, असे अभ्यासक नोंदवतात.

वारकरी संप्रदायात एकाच घरातील अनेक सदस्यांनी रचना केल्याची उदाहरणे कमी आहेत. चोखामेळा परिवार हे त्यातील ठळक उदाहरण आहे. निर्मळाबाईंच्या रचना संख्येने मर्यादित आहेत, पण त्या या संतपरिवाराचा आणि वारकरी परंपरेतील स्त्री-स्वराचा महत्त्वाचा भाग मानल्या जातात.

त्यांच्या जीवनाविषयी ठोस तपशील फार कमी उपलब्ध आहेत. जन्म आणि निधनाचे वर्ष, समाधीचे ठिकाण अशा गोष्टींवर स्रोतांत एकमत नाही. म्हणून हे पान मुख्यतः त्यांचे कुटुंब, पंढरपूर आणि मेहुणाराजाशी असलेले नाते आणि रचनांचे स्वरूप यांवर भर देते. जे निश्चित आहे ते निश्चित म्हणून आणि जे वेगवेगळ्या स्रोतांत वेगळे आहे ते तसेच सांगितले आहे.

२. कुटुंब आणि नातेसंबंध

निर्मळाबाईंचे बंधू संत चोखामेळा हे महार समाजातील होते आणि ते मंगळवेढा येथे राहत असत, असे स्रोत नोंदवतात. चोखोबांची पत्नी सोयराबाई आणि मुलगा कर्ममेळा हेही अभंगकार म्हणून ओळखले जातात. निर्मळाबाईंचे पती बंका हे सोयराबाईंचे बंधू होते, म्हणजे बंका हे चोखोबांचे मेहुणे.

काही चरित्रांत असे सांगितले जाते की चोखोबांची बहीण निर्मळा बंकांना दिली गेली आणि बंकांची बहीण सोयरा चोखोबांना दिली गेली, म्हणजे दोन्ही घरांत दुहेरी नाते जुळले. त्यामुळे निर्मळाबाई एकाच वेळी चोखोबांच्या बहीण आणि सोयराबाईंच्या वहिनी तसेच नणंद अशा दोन्ही नात्यांत दिसतात.

बंकांचे सुमारे चाळीस अभंग उपलब्ध असल्याचा उल्लेख आढळतो, आणि त्यांनी चोखोबांना गुरुस्थानी मानले असे सांगितले जाते. सोयराबाई, बंका, कर्ममेळा आणि निर्मळा यांचे अभंग वेगवेगळ्या संकलनांत एकत्रही आढळतात. त्यामुळे निर्मळाबाईंची ओळख चोखामेळा परिवाराच्या संदर्भातच अधिक स्पष्ट होते.

३. जन्मगाव आणि निर्मळा नदी

निर्मळाबाईंचा जन्म बुलढाणा जिल्ह्यातील मेहुणाराजा येथे झाला, असे बहुतेक मराठी संतचरित्र-संदर्भांत सांगितले जाते. हे गाव देऊळगाव राजा तालुक्यात आहे आणि काही ठिकाणी त्याला मेहुणपुरा असेही म्हटले जाते. चोखामेळा यांचाही जन्म याच गावाशी जोडला जातो, मात्र काही लेखक चोखोबांचा जन्म पंढरपूर येथे झाल्याचेही सांगतात.

गावाजवळून निर्मळा नावाची नदी वाहते आणि तिच्या नावावरून निर्मळाबाईंचे नाव पडले, असे सांगितले जाते. ही गोष्ट लोकस्मृतीतून आलेली असल्याने तिला ठाम इतिहास मानता येत नाही. बंकांच्या एका अभंगात निर्मळेच्या तीरावरील मेहुणपुरा या गावाचा आणि तेथील बहिणीच्या घराचा उल्लेख येतो, असेही नोंदवले जाते.

४. पंढरपूरचा काळ आणि चोखामेळा यांच्या निधनानंतरचे वळण

हे कुटुंब पंढरीची नित्य वारी करणारे होते, असे स्रोत सांगतात. मेहुणाराजा येथून वारी करणे अवघड होऊ लागल्यानंतर कुटुंब बराच काळ पंढरपूर येथे राहिले, अशी नोंद आहे. पंढरपूरचा महाद्वार परिसर आणि तेथील संतमेळा त्यांच्या अभंगांतील भावविश्वाचा भाग मानला जातो.

चोखामेळा यांचे निधन मंगळवेढा येथे इ.स. १३३८ मध्ये झाले, असे नोंदवले जाते. तेथे भिंतीच्या बांधकामाच्या वेळी भिंत कोसळून झालेल्या अपघातात ते गेले, असा उल्लेख मिळतो. या घटनेनंतर निर्मळा आणि बंका पुन्हा मेहुणाराजा येथे आले, असे काही संदर्भांत सांगितले जाते.

हा काळ कुटुंबासाठी दुःखाचा होता, एवढेच येथे नोंदवणे पुरेसे आहे. त्यानंतरच्या त्यांच्या आयुष्याचे तपशील उपलब्ध नाहीत, आणि ते कल्पनेने भरण्याचा प्रयत्न या पानावर केलेला नाही.

५. रचना: उपलब्ध अभंग आणि त्यांचे विषय

निर्मळाबाईंचे सुमारे पंचवीस अभंग उपलब्ध असल्याचा उल्लेख वारकरी साहित्याच्या अभ्यासात आढळतो. ही संख्या संकलनानुसार थोडीफार बदलू शकते. चोखामेळा परिवाराच्या अभंगांच्या संग्रहात त्यांचे अभंग इतर सदस्यांच्या रचनांसोबत दिलेले असतात.

त्यांच्या रचनांचे विषय देवाशी साधलेला संवाद, नामाचा अनुभव आणि पंढरपूरच्या भक्तिवातावरणाचे चित्रण असे सांगितले जातात. काही अभ्यासकांच्या मते त्यांच्या अभंगांत जातिव्यवस्थेमुळे वाट्याला आलेल्या अन्यायाची आणि विषमतेची जाणीवही व्यक्त होते. आणखी एका नोंदीनुसार त्या संसारिक जीवनाविषयी खिन्न होत्या आणि पंढरपूरच्या विठ्ठलात रमल्या, तसेच आपल्या रचनांत त्या पतीचा उल्लेख करत नाहीत.

नाममुद्रा म्हणून त्यांच्या अभंगांच्या शेवटी "निर्मळा म्हणे" अशी रूपे आढळतात. त्यांचे अभंग वाचण्यासाठी निवडक अभंग विभागही उपयुक्त ठरेल. अभंगांचे पाठ संकलनानुसार थोडे वेगळे असू शकतात, म्हणून अभ्यासासाठी एकापेक्षा जास्त संकलने पाहणे चांगले.

६. नामसाधना आणि चोखामेळा यांचे गुरुस्थान

निर्मळाबाई चोखामेळा यांना आपले गुरू मानत, आणि नामसाधनेचा सोपा मार्ग आपल्याला चोखोबांनीच सांगितला असे त्या म्हणतात, असे संदर्भांत नोंदवले आहे. वारकरी परंपरेत नामसाधना म्हणजे विशिष्ट विधी, खर्चिक कर्मकांड किंवा कठीण तपाशिवाय रोजची कामे करत भगवंताचे नाम घेणे.

काही संदर्भांनुसार निर्मळा आपल्या अभंगांत शास्त्र आणि पुराणांची साक्ष देऊन सांगतात की नामावर विश्वास ठेवला तर काळाचीही सत्ता तेथे चालत नाही. म्हणजे त्यांचा आग्रह शास्त्राला नाकारण्यावर नव्हे, तर त्याच शास्त्रांच्या आधाराने नामाचे महत्त्व सांगण्यावर होता.

हा विचार त्यांच्या एकट्याचा नव्हता. नामदेवांपासून चालत आलेल्या वारकरी संतांच्या विचारात नामस्मरणाला हेच स्थान आहे. निर्मळाबाईंचे वेगळेपण असे की हा विचार त्या एका स्त्रीच्या अनुभवातून आणि घरगुती नात्यांतून मांडतात.

७. सामाजिक अनुभव आणि भक्तीचा आधार

चौदाव्या शतकातील समाजात महार समाजाला विषमतेचा अनुभव येत असे, आणि चोखामेळा परिवाराच्या रचनांत त्याचे प्रतिबिंब अभ्यासक पाहतात. निर्मळाबाईंच्या काही अभंगांतही ही जाणीव दिसते, असे नोंदवले जाते.

मात्र या परिवाराच्या रचना केवळ तक्रारीच्या नाहीत. त्यांत विठ्ठलावरचा विश्वास, पंढरपूरबद्दलची ओढ आणि नामातून मिळणारे समाधान हेही तितक्याच ठळकपणे येते. भक्तीमार्गाने या कुटुंबाला एक आधार दिला, असे वाचकाला त्यातून जाणवते. या पानावर कोणत्याही समाजाला दोष देण्याचा हेतू नाही; केवळ स्रोतांत नोंदलेला अनुभव सांगितला आहे.

बंकांच्या एका अभंगात चोखोबांच्या घरी देव पाहुणा म्हणून आल्याचे आणि सोयराबाई व निर्मळा दोघी घरी असल्याचे वर्णन येते, असे सांगितले जाते. हे वर्णन भक्तीच्या श्रद्धेचे प्रतीक म्हणून पाहावे; यातून या कुटुंबाच्या भावविश्वाची झलक मिळते.

८. समाधी आणि स्मृती: स्रोत भिन्न

निर्मळाबाईंच्या समाधीबाबत स्रोतांत एकमत नाही. काही मराठी संदर्भ सांगतात की मेहुणाराजा येथील निर्मळा नदीच्या तीरावर निर्मळा आणि बंका यांच्या समाधी आहेत. दुसरीकडे, काही अभ्यासलेखनात समाधी कोठे आहे याविषयी माहिती उपलब्ध नसल्याचे म्हटले आहे. म्हणून ठिकाण निश्चित म्हणून सांगणे योग्य ठरणार नाही.

वाचकाला उपयोगी पडेल अशी इतर ठिकाणांची माहिती: मेहुणाराजा हे बुलढाणा जिल्ह्यात देऊळगाव राजा तालुक्यात आहे. चोखामेळा यांच्या स्मृतीची ठिकाणे पंढरपूर आणि मंगळवेढा येथे आहेत; पंढरपुरात विठ्ठल मंदिराच्या बाहेर महाद्वाराजवळ त्यांची समाधी असल्याचे सांगितले जाते. पंढरपूर आणि मंगळवेढा हे दोन्ही सोलापूर जिल्ह्यात आहेत. आषाढी वारीच्या वाटेवर संतपरिवारांचे स्मरण होते, त्याविषयी आषाढी वारी लेखात अधिक माहिती मिळेल.

९. वारकरी परंपरेतील स्थान आणि पुढे कसे वाचावे

निर्मळाबाई संतपरिवारात आपल्या बंधूंच्या आणि पतीच्या सावलीत दिसत असल्या तरी त्यांच्या रचना स्वतंत्रपणे वाचल्या जातात. पंढरपूरच्या परंपरेत संत जनाबाई, संत मुक्ताबाई आणि संत बहिणाबाई यांच्यासोबत त्यांचे नाव स्त्री संतकवयित्रींच्या वाचनात येते.

अभ्यासक एलिनॉर झेलिएट यांनी चोखामेळा आणि त्यांच्या परिवाराच्या मराठी परंपरेतील स्थानावर लेखन केले आहे, आणि त्याचा संदर्भ इतर लेखनांत वारंवार येतो. निर्मळाबाईंविषयी वाचताना संत चोखामेळा यांचे पान सोबत वाचल्यास संदर्भ अधिक स्पष्ट होतात.

या परिवाराकडे पाहताना एक गोष्ट लक्षात ठेवावी: उपलब्ध माहिती थोडी आहे, आणि म्हणूनच प्रत्येक दावा काळजीने मांडणे आवश्यक आहे. संत साहित्य विभागात (संत साहित्य) या परिवाराच्या अभंगांचे संग्रह पाहता येतील.

१०. नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न

११. पुढील वाचन