संत बहिणाबाई

१. प्रस्तावना: वारकरी परंपरेतील अनन्य स्थान

महाराष्ट्रातील वारकरी संप्रदायाने शतकानुशतके भक्तीचा, समतेचा आणि नैतिक आचरणाचा विचार जनमानसात रुजवला. या समृद्ध परंपरेमध्ये संतांनी केवळ भक्तीची अनुभूती घेतली नाही, तर संप्रदायाच्या तत्त्वज्ञानाची मांडणीही अत्यंत प्रभावी रूपकांमध्ये केली. या परंपरेत संत बहिणाबाईंचे स्थान अत्यंत आदरणीय आणि वैशिष्ट्यपूर्ण मानले जाते. १७ व्या शतकात होऊन गेलेल्या बहिणाबाईंनी आपल्या अभंगांतून वारकरी परंपरेचा समग्र पट मांडला.

वारकरी संप्रदायाच्या उभारणीला एका भव्य मंदिराचे अथवा इमारतीचे रूप देऊन प्रत्येक संताचे योगदान नेमकेपणाने दाखवणारा प्रसिद्ध अभंग बहिणाबाईंच्या नावावर ओळखला जातो. संत ज्ञानेश्वरांनी पाया रचला, संत नामदेवांनी त्याचा विस्तार केला, संत एकनाथांनी भागवत धर्माचा खांब दिला आणि संत तुकारामांनी त्यावर कळस चढवला, असे देखणे वर्णन त्यांनी केले आहे. स्वतः अनेक कौटुंबिक अडचणींचा सामना करत असतानाही त्यांनी आपली निष्ठा ढळू दिली नाही.

आपल्या वैयक्तिक जीवनातील अनुभव, कौटुंबिक ओढाताण आणि आध्यात्मिक वाटचाल प्रांजळपणे अभंगबद्ध करणारी संत कवयित्री म्हणून त्यांचे नाव मराठी साहित्यात आदराने घेतले जाते. अभ्यासकांच्या मते, मुक्ताबाई आणि जनाबाई यांच्या परंपरेत बहिणाबाईंच्या रूपाने एक चिंतक आणि सशक्त विचार मांडणारी संत कवयित्री वारकरी परंपरेला लाभली.

२. जन्म, घराणे आणि बालपण

परंपरेनुसार संत बहिणाबाईंचा जन्म १७ व्या शतकात मराठवाड्यातील गोदावरी काठच्या देवगाव (रंगारी) येथे झाला, असे सांगितले जाते. त्यांच्या कुटुंबात धार्मिक वातावरण होते. देवगाव हे त्या काळातील एक शांत गाव होते आणि तेथे बहिणाबाईंचे बालपण धार्मिक संस्कारांच्या सान्निध्यात गेले.

लहानपणापासूनच बहिणाबाईंची वृत्ती ईश्वरी चिंतनाकडे आणि कथा-कीर्तनांकडे झुकलेली होती, असा उल्लेख चरित्रात येतो. त्या काळातील सामाजिक चालीरीतींनुसार घरात पारंपरिक धार्मिक आचरण केले जात असे. बहिणाबाईंच्या अंतर्मनात बालवयातच भक्तीची बीजे रुजली होती, ज्याचा प्रभाव त्यांच्या पुढील संपूर्ण आयुष्यावर कायम राहिला.

३. विवाह आणि कुटुंबाचे स्थलांतर

तत्कालीन सामाजिक परंपरेनुसार बहिणाबाईंचा विवाह बालवयातच रत्नाकर पाठक यांच्याशी झाला. चरित्रात पतीला शास्त्राभ्यासी म्हटले जाते. वयातील अंतर आणि विचारांमधील फरक यामुळे सुरुवातीच्या काळात कौटुंबिक समन्वयात अडचणी येत असत, असे चरित्रात सांगितले जाते.

काही स्थानिक वाद आणि उपजीविकेच्या अडचणींमुळे पाठक कुटुंबाला देवगाव सोडावे लागले, अशी नोंद मिळते. त्यानंतर कुटुंब अनेक ठिकाणी फिरत राहिले. या प्रवासात नाशिक, त्र्यंबकेश्वर आणि कोल्हापूर अशा तीर्थक्षेत्री कुटुंबाचे वास्तव्य झाले, असे सांगितले जाते. स्थलांतराचा हा काळ कुटुंबासाठी शारीरिक आणि मानसिक कष्टांचा होता. वारंवार जागा बदलत शेवटी हे कुटुंब पुणे परिसरातील देहू नगरीत येऊन पोहोचले.

प्रवासाच्या या टप्प्यामध्ये कोल्हापूर येथे असताना जयरामस्वामी वडगावकर यांच्या कीर्तनाचा प्रभाव पडल्याचा उल्लेख काही नोंदींमध्ये येतो. तथापि, विविध चरित्रकारांमध्ये या प्रवासातील तपशील आणि घटनाक्रमाबाबत काही मतभेदही आढळतात.

४. देहूतील वास्तव्य आणि तुकोबांशी नाते

कुटुंब देहू येथे आले, तेव्हा तिथे संत तुकाराम महाराज यांच्या कीर्तनांचा आणि भक्तीचा मोठा प्रभाव सर्वत्र पसरलेला होता. इंद्रायणीच्या काठावर तुकोबांच्या वाणीतून पाझरणाऱ्या अमृतासारख्या अभंगांनी जनमानस भारून गेले होते. बहिणाबाईंनी जेव्हा तुकोबांचे विचार आणि कीर्तने ऐकली, तेव्हा त्यांच्या मनातील आध्यात्मिक ओढ अधिकच तीव्र झाली.

बहिणाबाईंच्या अभंगांनुसार, त्यांनी संत तुकाराम महाराजांना अंतःकरणातून आपले गुरू मानले. तुकोबांनी स्वप्नात येऊन आपल्याला अनुग्रह दिला, असा उल्लेख बहिणाबाई स्वतःच्या अभंगांत करतात. प्रत्यक्ष भेटीगाठींवर तत्कालीन मर्यादा असल्या, तरी मनाच्या पातळीवर बहिणाबाईंचे गुरूशी नाते अत्यंत घट्ट जोडले गेले होते. तुकोबांच्या शिकवणुकीतून त्यांना आंतरिक बळ मिळाले आणि त्यातूनच त्यांच्या अभंगरचनेला नवी दिशा मिळाली.

५. कौटुंबिक विरोध आणि वाटचालीतील अडथळे

बहिणाबाईंनी संत तुकाराम महाराजांना गुरू मानणे आणि वारकरी भक्तीमार्गाकडे आकर्षित होणे हे त्यांच्या कुटुंबाला सहज स्वीकारता आले नाही. तत्कालीन सामाजिक रूढी आणि वर्गीय चौकटींमुळे कुटुंबाचा या गोष्टीला तीव्र विरोध झाला, असे चरित्रात सांगितले जाते. पती रत्नाकर पाठक यांना आपल्या कुलपरंपरेबाहेरील संतांचे विचार बहिणाबाईंनी अंगीकारावेत हे मान्य नव्हते.

या मतभेदामुळे बहिणाबाईंना घरात मानसिक आणि शारीरिक त्रास सहन करावा लागला, असा उल्लेख येतो. त्यांना घरात बंदीस्त ठेवणे आणि भक्तीपासून रोखण्याचे प्रयत्न झाले. परंतु अशा कठीण प्रसंगातही बहिणाबाईंनी कटुता बाळगली नाही. त्यांनी पतीची सेवा आणि संसाराची कर्तव्ये सांभाळत आपल्या अंतर्मनातील भक्तीची ज्योत तेवत ठेवली.

आपला देह संसाराच्या बंधनात असला तरी मन ईश्वराच्या आणि गुरूच्या चरणी समर्पित आहे, असा भाव त्यांच्या आचरणातून दिसून येत असे. कोणत्याही उग्र बंडाशिवाय, केवळ शांत सोशिकतेने त्यांनी कौटुंबिक संकटांचा सामना केला.

६. वासराचा प्रसंग (परंपरेनुसार)

संत बहिणाबाईंच्या चरित्रात एका लहान वासराचा प्रसंग भाविकांमध्ये श्रद्धेने सांगितला जातो. बहिणाबाईंच्या आत्मचरित्रपर अभंगांत या प्रसंगाची हकीकत येते, असे अभ्यासक नोंदवतात. देहूतील वास्तव्यात बहिणाबाईंकडे एक लहान वासरू होते, ज्याचा त्यांच्यावर विशेष जीव जडला होता.

बहिणाबाई जेथे जात, तेथे ते वासरूही जात असे. तुकोबांचे कीर्तन ऐकण्यासाठी ते वासरूही शांतपणे उभे राही, अशी कथा परंपरेत सांगितली जाते. एकदा बहिणाबाईंच्या पतीने रागाच्या भरात त्या वासराला कीर्तनातून ओढून आणले आणि मारहाण केली. निष्पाप प्राण्याला मारहाण होत असल्याचे पाहून बहिणाबाईंचे मन अत्यंत व्यथित झाले.

परंपरेनुसार, वासराला बसलेल्या माराचे वळ बहिणाबाईंच्या पाठीवर उमटले, अशी श्रद्धा सांगितली जाते. पुढे काही दिवसांत त्या वासराने प्राण सोडले आणि त्या धक्क्याने बहिणाबाई स्वतः गंभीर आजारी पडल्या. हा प्रसंग बहिणाबाईंच्या जीवाची संवेदनशीलता आणि ईश्वरी सृष्टीतील सर्व जिवांशी जोडलेले त्यांचे आत्मीय नाते अधोरेखित करतो.

७. पतीचे मतपरिवर्तन (परंपरेनुसार)

बहिणाबाई आजारी पडल्यानंतर त्यांच्या घरात मोठे परिवर्तन घडून आले. परंपरेनुसार, आपल्या पत्नीची निष्पाप वृत्ती आणि प्रगाढ भक्ती पाहून रत्नाकर पाठक यांच्या अंतर्मनात पश्चात्ताप निर्माण झाला. त्यांना बहिणाबाईंच्या आध्यात्मिक सामर्थ्याची जाणीव झाली.

असे मानले जाते की, रात्री स्वप्नात त्यांना संत तुकाराम महाराजांचे दर्शन झाले आणि त्यांच्यातील संशयाचे मळभ दूर झाले. सकाळी उठल्यानंतर त्यांनी स्वतःमधील क्रोध बाजूला सारला आणि आजारी बहिणाबाईंशी प्रेमाने संवाद साधला. यानंतर रत्नाकर पाठक यांच्या वृत्तीत मोठा बदल झाला आणि त्यांनीही तुकोबांच्या विचारांचा आदर करण्यास सुरुवात केली, असे चरित्रात सांगितले जाते.

कौटुंबिक विरोध मावळल्यामुळे बहिणाबाईंच्या साधनेतील मुख्य अडथळा दूर झाला. पुढे दोघांनीही मिळून शांततेने संसार आणि परमार्थ यांची सांगड घातली. बहिणाबाईंच्या सोशिकतेने आणि निष्ठेने अखेर कौटुंबिक सलोखा निर्माण केला.

८. अभंगरचना आणि आत्मचरित्रपर अभंग

संत बहिणाबाईंचे मराठी साहित्यातील योगदान अत्यंत मोलाचे आहे. त्यांनी विपुल अभंगांची निर्मिती केली. त्यांच्या अभंगांमध्ये आध्यात्मिक विचार, गुरुभक्ती आणि नीतिनियम यांसोबतच स्वतःच्या जीवनाचे अनुभवही प्रामाणिकपणे मांडलेले दिसतात.

अभ्यासकांच्या मते, मराठी साहित्यात आत्मचरित्रात्मक काव्य रचणाऱ्या प्रमुख संतांमध्ये बहिणाबाईंचे स्थान महत्त्वाचे मानले जाते. त्यांनी आपल्या पूर्वजन्मांचे वर्णन आणि या जन्मातील बालपण, विवाह, स्थलांतर आणि तुकोबांच्या अनुग्रहाचा प्रवास सविस्तरपणे अभंगबद्ध केला आहे. स्त्रियांच्या अनुभवांची अशी मांडणी त्या काळात लक्षवेधी ठरते.

स्त्री संत परंपरेचा विचार करताना संत मुक्ताबाई आणि संत जनाबाई यांच्या काव्यातून जो भक्तीचा आणि ज्ञानाचा प्रवाह वाहतो, तोच समृद्ध वारसा बहिणाबाईंच्या काव्यातून अधिक व्यापक बनलेला दिसतो. त्यांनी वापरलेली 'बहिणी' ही नाममुद्रा वारकरी जगतात आदराने ओळखली जाते. वारकरी संतांचे निवडक विचार आपण आमच्या निवडक अभंग संग्रहात पाहू शकता.

९. इमारतीचे रूपक असलेला प्रसिद्ध अभंग

संत बहिणाबाईंच्या नावावर असलेला, सहसा 'संतकृपा झाली' या नावाने ओळखला जाणारा आणि वारकरी संप्रदायाचा संपूर्ण इतिहास एकाच रूपकात मांडणारा अभंग अत्यंत प्रसिद्ध आहे. या अभंगात त्यांनी भागवत धर्माच्या परंपरेला एका विशाल मंदिराची किंवा इमारतीची उपमा दिली आहे.

या अभंगात बहिणाबाईंनी मांडले आहे की, संत ज्ञानेश्वर महाराज यांनी वारकरी मंदिराचा भक्कम पाया रचला. संत नामदेव महाराज यांनी या मंदिराचा विस्तार केला. पुढे संत एकनाथ महाराज यांनी भागवत धर्माचा भक्कम खांब उभारला आणि शेवटी संत तुकाराम महाराज हे या मंदिराचा कळस झाले.

या मंदिरावर भक्तीची ध्वजा कशी फडकत आहे, याचे सुंदर वर्णन त्यांनी केले आहे. संतांच्या परंपरेची ही मांडणी अत्यंत समर्पक मानली जाते.

१०. समाधी परंपरा

आयुष्याच्या उत्तरार्धात संत बहिणाबाई यांनी मराठवाड्यातील वैजापूर परिसरातील शिऊर (शिवपूर) येथे वास्तव्य केले, असे सांगितले जाते. तेथे त्यांनी आपले उर्वरित आयुष्य ईश्वरी चिंतनात आणि भजनात व्यतीत केले.

परंपरेनुसार १७ व्या शतकाच्या अखेरीस त्यांनी शिऊर येथे समाधी घेतली. आज शिऊर येथे संत बहिणाबाईंचे समाधीस्थान भाविकांसाठी एक पवित्र श्रद्धास्थान मानले जाते. दरवर्षी त्यांच्या पुण्यतिथी सोहळ्यानिमित्त भाविक आणि वारकरी मोठ्या श्रद्धेने तेथे दर्शनासाठी येतात. शांत आणि सोशिक वृत्तीने परमार्थाची वाट चालणाऱ्या एका थोर संत कवयित्रीचे हे स्मारक मानले जाते.

११. नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न

१२. पुढील वाचन