संत बहिणाबाई

🔷 १. प्रस्तावना: वारकरी इमारतीचा दैवी 'कळस'

मराठी संत परंपरेमध्ये वारकरी संप्रदायाच्या रचनेला एका भव्य मंदिराचे रूप दिले जाते. या मंदिराचा पाया संत ज्ञानेश्वरांनी रचला, विस्तार संत एकनाथांनी केला, खांब संत तुकारामांनी रचले; परंतु या संपूर्ण मंदिरावर ज्यांनी सुवर्णमयी **'कळस'** चढवला, त्या थोर संत म्हणजे **संत बहिणाबाई** होत!

संत बहिणाबाई या केवळ एक विठ्ठलभक्त नव्हत्या, तर त्या महाराष्ट्रातील पहिल्या 'आत्मचरित्रकार' स्त्री संत मानल्या जातात. त्यांनी स्वतःच्या आयुष्यातील सुख-दुःखे, कौटुंबिक छळ, स्त्री म्हणून सोसावे लागणारे कष्ट आणि त्यातून भक्तीच्या बळावर मिळवलेले स्वातंत्र्य आपल्या अभंगांतून अत्यंत स्पष्टपणे मांडले. तत्कालीन कर्मठ व्यवस्थेला न डगमगता त्यांनी संत तुकाराम महाराजांचे शिष्यत्व पत्करले, हा वारकरी साहित्यातील एक सुवर्ण इतिहास आहे.

🔷 २. जन्म, बालपण आणि बालविवाहाचा संघर्ष

संत बहिणाबाईंचा जन्म इ.स. १६२८ मध्ये गोदावरी नदीच्या खोऱ्यात असलेल्या वैजापूर जवळील **'देवगाव'** येथे एका संभ्रांत पाठक ब्राह्मण कुटुंबात झाला. लहानपणापासूनच बहिणाबाई अत्यंत हुशार आणि देवाधर्मात रमणाऱ्या होत्या. परंतु, त्या काळातील रूढी-परंपरेनुसार वयाच्या अवघ्या पाचव्या वर्षी त्यांचा विवाह ३० वर्षे वयाच्या 'रत्नाकर पाठक' यांच्याशी करून देण्यात आला.

पती रत्नाकर हे कर्मठ, क्रोधी आणि शास्त्रज्ञ ब्राह्मण होते. बहिणाबाईंचे वय लहान आणि पतीचे वय मोठे असल्यामुळे त्यांच्या विचारात मोठी दरी होती. कौटुंबिक वाद आणि गरिबीमुळे त्यांच्या कुटुंबाला देवगाव सोडावे लागले. तेथून ते नाशिक, त्र्यंबकेश्वर, कोल्हापूर अशा अनेक ठिकाणी भटकंती करत शेवटी पुणे जवळील 'देहू' नगरीत स्थायिक झाले.

🔷 ३. देहू नगरीत आगमन आणि तुकोबांच्या विचारांचा ध्यास

जेव्हा बहिणाबाईंचे कुटुंब देहू येथे आले, तेव्हा तिथे **जगद्गुरू संत तुकाराम महाराज** यांच्या कीर्तनाची आणि भक्तीची मोठी धूम सुरू होती. बहिणाबाईंनी जेव्हा तुकोबांचे कीर्तन ऐकले, तेव्हा त्यांच्या मनातील सर्व संभ्रम दूर झाले. तुकोबांचे साधे, विद्रोही आणि थेट मनाला भिडणारे अभंग ऐकून बहिणाबाईंनी त्यांना मनातल्या मनात आपले 'गुरू' मानले.

परंतु, एका ब्राह्मण स्त्रीने शूद्र मानल्या गेलेल्या संताचे (तुकारामांचे) शिष्यत्व पत्करणे, हे तत्कालीन समाजाला आणि त्यांच्या कर्मठ पतीला अजिबात मान्य नव्हते. येथूनच बहिणाबाईंच्या आयुष्यातील एका मोठ्या संघर्षाला आणि सत्त्वपरीक्षेला सुरुवात झाली.

🔷 ४. पतीचा क्रूर छळ आणि सामाजिक छळवणूक

बहिणाबाईंनी संत तुकाराम महाराजांना गुरू मानल्याचे समजताच त्यांचे पती रत्नाकर पाठक संतप्त झाले. "एका उच्चवर्णीय ब्राह्मण स्त्रीने खालच्या वर्णातील गुरूचे भजन करावे?" या विचाराने त्यांच्यातील अहंकार जागा झाला. त्यांनी बहिणाबाईंना घरात कोंडून ठेवले, त्यांना उपाशी ठेवले आणि अनेकदा पाठीवर काठीने क्रूर मारहाण केली.

केवळ पतीच नव्हे, तर गावातील कर्मठ लोकांनीही बहिणाबाईंवर बहिष्कार टाकण्याचा प्रयत्न केला. पण बहिणाबाईंनी हा सर्व छळ अत्यंत शांतपणे आणि सोशिकतेने सहन केला. त्या म्हणायच्या, "माझा देह पतीच्या स्वाधीन आहे, पण माझे मन आणि आत्मा केवळ पांडुरंग आणि तुकोबांच्या चरणी समर्पित आहे." त्यांनी पतीशी कधीही बंड केले नाही, तर आपल्या पतिव्रता धर्माचे पालन करत आपली भक्ती सुरूच ठेवली.

🔷 ५. अलौकिक प्रसंग: गायीच्या वासराची भक्ती आणि चमत्कार

बहिणाबाईंच्या चरित्रात एका गायीच्या वासराचा प्रसंग अत्यंत प्रसिद्ध आहे. देहूत असताना बहिणाबाईंकडे एक लहान वासरू होते. ते वासरू बहिणाबाईंवर इतके प्रेम करायचे की, त्या जिथे कीर्तनाला जात, तिथे ते वासरूही त्यांच्या मागे मागे जायचे. जेव्हा तुकाराम महाराजांचे कीर्तन सुरू असायचे, तेव्हा ते वासरू अगदी शांतपणे एका कोपऱ्यात उभे राहून कीर्तन ऐकायचे.

एकदा बहिणाबाईंच्या पतीने रागाच्या भरात त्या वासऱ्याला कीर्तनातून ओढत आणले आणि त्याला जबर मारहाण केली. प्राण्यावरील हा अन्याय पाहून बहिणाबाईंच्या मनाला तीव्र वेदना झाल्या. चमत्कार असा घडला की, जसा जसा मार त्या वासऱ्याला बसत होता, तशा तशा वळकुड्या (वळ) बहिणाबाईंच्या पाठीवर उमटत होत्या! पुढे काही दिवसांतच त्या वासऱ्याने प्राण सोडले. या घटनेने बहिणाबाईंना इतका मोठा धक्का बसला की त्या स्वतः गंभीर आजारी पडल्या आणि अनेक दिवस बेशुद्धावस्थेत होत्या.

"माझा प्रपंच केला सवंगडा ।
परमार्थाचा पाया रचिला धडा ॥"

🔷 ६. पतीचे मतपरिवर्तन आणि तुकोबांचे प्रत्यक्ष दर्शन

बहिणाबाई मृत्यूच्या दारात असताना, त्यांचे पती रत्नाकर यांना स्वतःच्या चुकीची जाणीव झाली. त्यांना समजले की आपली पत्नी कोणी सामान्य स्त्री नसून साक्षात भक्तीची मूर्ती आहे. त्यातच त्यांना रात्री स्वप्नात साक्षात विठ्ठल आणि संत तुकाराम महाराजांचे दर्शन झाले. स्वप्नात तुकोबांनी रत्नाकर यांना त्यांच्या क्रोधाची जाणीव करून दिली.

सकाळी उठताच रत्नाकर पाठक यांचे मन पूर्णपणे बदलले होते. त्यांचा अहंकार गळून पडला. त्यांनी आजारी बहिणाबाईंच्या पायावर डोके ठेवून माफी मागितली. जेव्हा बहिणाबाई शुद्धीवर आल्या, तेव्हा पती स्वतः बदललेले होते. यानंतर रत्नाकर पाठक यांनीही संत तुकाराम महाराजांचे शिष्यत्व पत्करले. पती-पत्नी दोघांनी मिळून देहूमध्ये तुकोबांच्या सोबतीने विठ्ठलभक्तीचा पूर आणला. बहिणाबाईंच्या सोशिकतेचा आणि शुद्ध भक्तीचा हा फार मोठा विजय होता.

🔷 ७. संत बहिणाबाईंचे साहित्यिक योगदान आणि 'आत्मचरित्र'

संत बहिणाबाईंचे वाङ्मय मराठी साहित्यात अत्यंत क्रांतीकारी आणि वेगळे मानले जाते. त्यांच्या नावावर सुमारे ७०० पेक्षा जास्त अभंग प्रसिद्ध आहेत. त्यांचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांनी लिहिलेले **'आत्मचरित्रात्मक अभंग'**! मराठी साहित्यात स्वतःचे आत्मचरित्र काव्यरूपात लिहिणाऱ्या त्या पहिल्या स्त्री संत ठरल्या. त्यांनी आपल्या पूर्वजन्मांचे आणि या जन्मातील संघर्षाचे अतिशय सुंदर वर्णन केले आहे.

त्यांनी रचलेला 'संतवाणी झाली' हा अभंग वारकरी संप्रदायाचा जणू राष्ट्रगीत किंवा मुख्य जाहीरनामाच मानला जातो. या एकाच अभंगात त्यांनी संपूर्ण वारकरी संप्रदायाचा इतिहास आणि संतांचे योगदान अचूकपणे मांडले आहे. त्यांचे काही मुख्य अभंग खालीलप्रमाणे आहेत:

🔷 ८. क्षेत्र शिवाना येथील समाधी सोहळा

आपल्या अथांग भक्तीने आणि सोशिकतेने पतीचे आणि संपूर्ण समाजाचे मतपरिवर्तन करणाऱ्या या थोर संत कवयित्रीने आपल्या आयुष्याचा शेवटचा काळ छत्रपती संभाजीनगर (औरंगाबाद) जिल्ह्यातील वैजापूर तालुक्यातील **'शिवाना' (शिवपूर)** या गावी घालवला. इ.स. १७०० मध्ये वयाच्या ७२ व्या वर्षी त्यांनी याच पवित्र भूमीत महासमाधी घेतली.

आज क्षेत्र शिवाना येथे संत बहिणाबाईंचे अतिशय सुंदर आणि शांत समाधी मंदिर आहे. दरवर्षी त्यांच्या पुण्यतिथी सोहळ्याला राज्यभरातून लाखो भाविक आणि वारकरी शिवाना नगरीत नतमस्तक होण्यासाठी येतात. स्त्री मुक्तीचा आणि शुद्ध भक्तीचा एक जिवंत आदर्श म्हणून बहिणाबाईंचे नाव वारकरी संप्रदायात सदैव अमर राहील.

📚 ९. संत बहिणाबाई यांच्यावरील प्रमुख मराठी पुस्तके

बहिणाबाईंचे आत्मचरित्र, त्यांचा संघर्ष आणि त्यांच्या तत्त्वज्ञानाचा सखोल अभ्यास करण्यासाठी खालील पुस्तके अत्यंत उपयुक्त आहेत: