॥ जय जय विठ्ठल रखुमाई ॥ श्री गुरुपरंपरेचे अभंग
गुरुमहिमा

श्री गुरुपरंपरेचे अभंग

नाथ आणि वारकरी संप्रदायातील आदिनाथांपासून सुरू होणाऱ्या पावन गुरुपरंपरेचे सार्थ अभंग.

॥ अभंग १ ॥ अभंग रचना
सत्यगुरुराये कृपा मज केली । परी नाहीं घडली सेवा कांहीं ।। १ ।।
सांपडविलें वाटे जातां गंगास्नाना । मस्तकीं तो जाणा ठेविला कर ।। ध्रु ।।
भोजना मागती तूप पावशेर । पडिला विसर स्वप्नामाजी ।। २ ।।
कांहीं कळे उपजला अंतराय । म्हणोनियां काय त्वरा जाली ।। ३ ।।
राघव चैतन्य केशव चैतन्य । सांगितली खुण माळिकेची ।। ४ ।।
बाबाजी आपुलें सांगितलें नाम । मंत्र दिला राम कृष्ण हरि ।। ५ ।।
माघशुद्ध दशमी पाहुनि गुरुवार । केला अंगीकार तुका म्हणे ।। ६ ।।
सद्गुरू रायांनी माझ्यावर कृपा केली, परंतु माझ्याकडून त्यांची कोणतीही सेवा घडली नाही. मी वाटेने गंगास्नानाला जात असताना त्यांनी मला गाठले आणि माझ्या मस्तकावर आपला वरदहस्त ठेवला. त्यांनी जेवणासाठी माझ्याकडे पावशेर तूप मागितले, परंतु स्वप्नात असल्यामुळे मला त्याचा विसर पडला. माझ्याकडून हा जो अडथळा (अंतराय) निर्माण झाला, म्हणूनच की काय गुरुरायांनी घाईघाईने कार्य आटोपले. त्यांनी मला राघव चैतन्य आणि केशव चैतन्य अशी आपल्या गुरुपरंपरेची (माळिकेची) खूण सांगितली. त्यांनी आपले स्वतःचे नाव 'बाबाजी' असे सांगितले आणि मला 'राम कृष्ण हरि' हा सोपा मंत्र दिला. तुकाराम महाराज म्हणतात, माघ शुद्ध दशमी हा गुरुवारचा दिवस पाहून सद्गुरूंनी माझा शिष्य म्हणून स्वीकार (अंगीकार) केला.
॥ अभंग २ ॥ अभंग रचना
माझिये मनींचा जाणोनियां भाव । तो करी उपाव गुरुराजा ।। १ ।।
आवडीचा मंत्र सांगितला सोपा । जेणें गुंफ़ा कांहीं कोठें ।। ध्रु ।।
जाती पुढें एक उतरले पार । हा भवसागर साधुसंत ।। २ ।।
जाणत्या नेणत्या ज्या जैसी आवडी । उतार सांगडी तापे पेटे ।। ३ ।।
तुका म्हणे मज दावियेला तारू । कृपेचा सागरु पांडुरंग ।। ४ ।।
माझ्या मनातील तीव्र भाव जाणून घेऊन त्या गुरुराजांनी माझ्या उद्धाराचा उपाय केला. त्यांनी मला माझ्या आवडीचा आणि अतिशय सोपा असा मंत्र सांगितला, ज्याच्या प्रभावामुळे माणूस संसारात कुठेही अडकत (गुंतत) नाही. या नामस्मरणाच्या बळावर अनेक साधुसंत आधीच हा अथांग संसारसागर पार करून पलीकडे गेले आहेत. सुजाण असो की अज्ञानी, ज्याची जशी आवड असेल, त्याप्रमाणे हा भक्तीचा मार्ग त्यांना संसाराच्या दुःखातून (तापातून) बाहेर काढणारी नौका किंवा तराफा (सांगडी) बनून तारून नेतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, कृपेचा सागर असलेल्या पांडुरंगानेच मला संसारात तारून नेणारे हे नामस्मरणाचे जहाज (तारू) दाखवले आहे.
॥ अभंग ३ ॥ अभंग रचना
घालुनियां भार राहिलों निश्चितीं । निरविलें संतीं विठोबासि ।। १ ।।
लावूनियां हात कुरवाळिला माथा । सांगितली चिंता न करावी ।। ध्रु ।।
कटीं कर समचरण साजिरे । राहिला भीवरें तीरीं उभा ।। २ ।।
खुंटले सायास आणिक या जीवा । धरिले केशवा पाय तुझे ।। ३ ।।
तुज वाटे आतां तें करीं अनंता । तुका म्हणे संता लाज माझी ।। ४ ।।
मी संतांच्या सांगण्यावरून माझा संपूर्ण भार विठ्ठलावर सोपवून आता अगदी निर्धास्त (निश्चित) झालो आहे, कारण संतांनी स्वतः मला विठोबाच्या स्वाधीन (निरविले) केले आहे. भगवंताने माझ्या डोक्यावर हात ठेवून मला प्रेमाने कुरवाळले आणि संसाराची कोणतीही चिंता करू नकोस असे सांगितले. कंबरेवर हात आणि विटेवर समचरण ठेवून उभा असलेला तो सुंदर विठ्ठल चंद्रभागेच्या (भीवरेच्या) तीरावर भक्तांसाठी उभा आहे. हे केशवा, आता या माझ्या जीवाची इतर सर्व धडपड (सायास) संपली आहे, मी केवळ तुझ्या चरणांना घट्ट धरून ठेवले आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे अनंता, आता तुला योग्य वाटेल ते तू कर; संतांनी माझी जबाबदारी तुझ्यावर सोपवली असल्यामुळे आता माझी लाज राखणे तुझ्याच हातात आहे.
॥ अभंग ४ ॥ अभंग रचना
माझ्या विठोबाचा कैसा प्रेमभाव । आपणचि देव होय गुरू ।। १ ।।
पढिये देहभाव पुरवी वासना । अंतीं तें आपणा पाशीं न्यावें ।। ध्रु ।।
मागें पुढें उभा राहे सांभाळीत । आलिया आघात निवाराया ।। २ ।।
योगक्षेम त्यांचा जाणे जडभारी । वाट दावी करीं धरूनियां ।। ३ ।।
तुका म्हणे नाहीं विश्वास ज्या मनीं । पाहावें पुराणीं विचारूनी ।। ४ ।।
माझ्या विठ्ठलाचा भक्तांवरील प्रेमभाव किती अगाध आहे बघा, तो स्वतः देव असूनही भक्तासाठी गुरूचे रूप घेतो. त्याला भक्ताचा देहभाव आणि भक्ती मनापासून आवडते (पढिये), तो भक्ताच्या चांगल्या इच्छा पूर्ण करतो आणि शेवटी त्या जीवाला स्वतःच्या चरणापाशी (मोक्षाला) घेऊन जातो. भक्तावर येणारे संकट किंवा आघात दूर करण्यासाठी तो विठ्ठल नेहमी त्याच्या मागे-पुढे उभा राहून त्याचे रक्षण करतो. आपल्या भक्तांचा सर्व योगक्षेम आणि सुखा-दुःखाची काळजी तो स्वतः वाहतो, आणि त्याचा हात धरून त्याला योग्य मार्ग दाखवतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, ज्याच्या मनात या गोष्टीवर विश्वास नसेल, त्याने जुन्या पुराणांचा सखोल विचार करून आणि ती वाचून खात्री करून घ्यावी.
॥ अभंग ५ ॥ अभंग रचना
आदिनाथ उमा बीज प्रगटले । मच्छिंद्रा लाधले सहज स्थिती ।। १ ।।
तेची प्रेममुद्रा गोरक्षा दिधली । पूर्ण कृपा केली गहिनीनाथा ।। २ ।।
वैराग्ये तापला सप्रेमे निवाला । ठेवा जो लाधला शांतीसुख ।। ३ ।।
निर्व्दंव्द नि:शंक विचरता मही । सुखानंद हृदयी स्थिरावला ।। ४ ।।
विरक्तीचे पात्र अन्वयाचे मुख । देऊनॉ सम्यक अनन्यता ।। ५ ।।
निवृत्ती गहिनी कृपा केली पूर्ण । कुळ हे पावन कृष्ण नामे ।। ६ ।।
भगवान शंकर (आदिनाथ) आणि माता पार्वती (उमा) यांच्या संवादातून जे ज्ञानबीज प्रकट झाले, ते सहज स्थितीमध्ये मच्छिंद्रनाथ यांना प्राप्त झाले. तीच ब्रह्मज्ञानाची प्रेममुद्रा मच्छिंद्रनाथांनी गोरक्षनाथांना दिली, आणि गोरक्षनाथांनी गहिनीनाथांवर पूर्ण कृपा करून ते ज्ञान त्यांना सोपवले. गहिनीनाथ हे वैराग्याने तप्त झाले होते, परंतु गुरूंच्या प्रेमामुळे शांत झाले; त्यांना शांती आणि सुखाचा अमूल्य ठेवा प्राप्त झाला. सर्व संशयांपासून मुक्त (द्वंद्वरहित आणि नि:शंक) होऊन ते पृथ्वीवर (मही) संचार करू लागले आणि त्यांच्या हृदयात परमानंद स्थिरावला. त्यांनी विरक्तीचे आणि पूर्ण शरणागतीचे दान देऊन आपल्या शिष्याला अनन्य भक्ती दिली. पुढे गहिनीनाथांनी निवृत्तीनाथांवर पूर्ण कृपा केली, ज्यामुळे 'कृष्ण' नामाच्या प्रवाहाने हे संपूर्ण कुळ पावन झाले.
॥ अभंग ६ ॥ अभंग रचना
आदिनाथ गुरु सकळ सिद्धांचा । मच्छिंद्र तयाचा मुख्य शिष्य ।। १ ।।
मच्छिंद्राने बोध गोरक्षासी केला । गोरक्ष वोळला गहिनीप्रती ।। २ ।।
गहिनीप्रसादे निनिवृत्ती दातार । ज्ञानदेवा सार चोजाविले ।। ३ ।।
सर्व सिद्ध पुरुषांचे मूळ गुरू हे साक्षात भगवान शंकर (आदिनाथ) आहेत, आणि मच्छिंद्रनाथ हे त्यांचे मुख्य शिष्य आहेत. मच्छिंद्रनाथांनी आत्मज्ञानाचा बोध गोरक्षनाथांना केला, आणि गोरक्षनाथ हे गहिनीनाथांवर प्रसन्न (वोळले) झाले. पुढे गहिनीनाथांच्या कृपेने आणि प्रसादाने थोर दाते संत निवृत्तीनाथ सार्थ झाले, आणि निवृत्तीनाथांनी तेच अंतिम ज्ञानसार संत ज्ञानेश्वर महाराजांना (ज्ञानदेवांना) समजावून दिले.
॥ अभंग ७ ॥ अभंग रचना
अवघेंचि त्रैलोक्य आनंदाचें आतां । चरणीं जगन्नाथा चित्त ठेलें ।। १ ।।
माय जगन्नाथ बाप जगन्नाथ । अनाथांचा नाथ जनार्दन ।। २ ।।
एका जनार्दनीं एकपणें उभा । चैतन्याची शोभा शोभतसे ।। ३ ।।
आता हे संपूर्ण तिन्ही लोक (त्रैलोक्य) केवळ आनंदाने भरून गेले आहे, कारण माझे मन (चित्त) त्या जगाचा स्वामी असणाऱ्या जगन्नाथाच्या चरणी कायमचे स्थिरावले आहे. आता तो जगन्नाथच माझी माता आहे आणि तोच माझा पिता आहे; तो जनार्दन हरी सर्व अनाथांचा कैवारी आणि विसावा आहे. संत एकनाथ महाराज म्हणतात, मी माझ्या गुरूंच्या (जनार्दनांच्या) कृपेने देवाशी एकरूप (एकपणाने) होऊन उभा आहे, आणि मला आता सर्वत्र साक्षात परब्रह्माच्या चैतन्याचीच दिव्य शोभा दिसत आहे.
॥ अभंग ८ ॥ अभंग रचना
अवघाची संसार सुखाचा करीन । आनंदे भरीन तिन्ही लोक ।। १ ।।
जाईन गे माये तया पंढरपुरा । भेटेन माहेरा आपुलिया ।। २ ।।
सर्व सुकृताचे फळ मी लाहीन । क्षेम मी देईन पांडुरंगी ।। ३ ।।
बापरखुमादेवीवरू विठ्ठालाची भेटी । आपुल्या संवसाठी करुनी ठेला ।। ४ ।।
(संत ज्ञानेश्वर महाराज म्हणतात) मी हरीच्या भक्तीने माझा हा संपूर्ण संसार सुखाचा करून टाकीन, आणि केवळ स्वतःचाच नव्हे तर तिन्ही लोकांमध्ये आनंदाचा वर्षाव करीन. हे आई, मी आता त्या पवित्र पंढरपूर क्षेत्राला जाईन आणि माझ्या खऱ्या माहेराला (विठ्ठलाला) भेटेन. तिथे गेल्यावर मला माझ्या जन्माजन्मांतरीच्या पुण्याचे (सुकृताचे) अंतिम फळ लाभेल, आणि मी पांडुरंगाला प्रेमाने कडकडून मिठी (क्षेम) मारीन. रखुमादेवीचा पती असणारा तो बाप विठ्ठल जेव्हा मला भेटला, तेव्हा त्याने मला स्वतःसारखेच मुक्त आणि आनंदी करून सोडले.
॥ अभंग ९ ॥ अभंग रचना
श्रीगुरु सारीखा असता पाठीराखा । इतरांची लेखा कोण करी ।। १ ।।
राजयाची कांता काय भीक मागे । मनाचिया जोगा सिध्दी पावे ।। २ ।।
कल्पतरु तळवटी जो कोणी बैसला । काय उणे त्याला सांगा जोजी ।। ३ ।।
ज्ञानदेव म्हणे तरलो तरलो । आता उद्धरलो गुरुकृपे ।। ४ ।।
जेव्हा साक्षात सद्गुरूंसारखा समर्थ पाठीराखा आपल्या पाठीशी उभा असतो, तेव्हा जगातील इतर सामान्य लोकांची किंवा संकटांची कोण पर्वा (लेखा) करणार? एखाद्या राजाची राणी (कांता) कधी भीक मागेल का? ती तर आपल्या मनाला पटेल त्या सर्व गोष्टी आणि वैभव सहज प्राप्त करते. जो मनुष्य इच्छित गोष्टी देणाऱ्या कल्पवृक्षाच्या छायेत (तळवटी) जाऊन बसला आहे, त्याला जगात कोणत्या गोष्टीची कमतरता पडू शकते? तुम्हीच सांगा. संत ज्ञानेश्वर महाराज म्हणतात, आज मी माझ्या गुरूंच्या अपार कृपेमुळे या संसारसागरातून पूर्णपणे तरून गेलो आहे, माझा उद्धार झाला आहे.