समर्थ रामदास स्वामी

१. प्रस्तावना: भक्ती आणि प्रपंचाचा विवेक

महाराष्ट्रातील संत परंपरेत समर्थ रामदास स्वामींचे स्थान वैशिष्ट्यपूर्ण मानले जाते. त्यांनी भक्तीच्या जोडीला व्यावहारिक शहाणपण, सारासार विचार आणि शरीरसामर्थ्याची आवश्यकता मांडली. संसारापासून पूर्णपणे विन्मुख न होता, प्रापंचिक कर्तव्ये सांभाळून ईश्वराची भक्ती कशी करावी, याचा मार्ग त्यांनी दाखवला.

परमार्थ आणि दैनंदिन व्यवहार यांचा योग्य मेळ घातला पाहिजे, असा विचार त्यांच्या ग्रंथांमधून समोर येतो. त्यांनी उभारलेला समर्थ संप्रदाय याच तत्त्वांवर आधारलेला होता. मंदिरांची स्थापना आणि लोकशिक्षणाची मांडणी हे त्यांच्या कार्यपद्धतीचे वैशिष्ट्य राहिले.

त्यांच्या साहित्यात मानवी मनाची घडण, आळसाचा त्याग आणि उद्यमशीलता यावर मार्गदर्शन आढळते. हे विचार सर्वसामान्य माणसाला दैनंदिन जीवनात दिशा देणारे ठरतात, असे संप्रदायात सांगितले जाते.

२. जन्म, घराणे आणि विवाहाचा प्रसंग

समर्थ रामदास स्वामींचा जन्म साधारणपणे इ.स. १६०८ मध्ये (शके १५३०, रामनवमीच्या दिवशी) जालना जिल्ह्यातील जांब या गावी झाला, असे चरित्रात येते. त्यांचे नाव नारायण होते. त्यांचे वडील सूर्याजीपंत ठोसर आणि आई राणूबाई या दोघांची श्रीरामावर निष्ठा होती, असा उल्लेख आढळतो. घरात पारंपरिक उपासना चालत आली होती. त्यांच्या थोरल्या बंधूंचे नाव गंगाधरपंत होते.

लहान वयात असताना ते एकांतात बसून चिंतन करत असत, अशी कथा चरित्रात सांगितली जाते. एकदा आईने त्यांना विचारणा केल्यावर त्यांनी विश्वाच्या काळजीविषयी व्यक्त केलेला भाव परंपरेतील एका प्रसंगात सांगितला जातो.

वयाच्या साधारण बाराव्या वर्षी कुटुंबीयांनी नारायणाचा विवाह करण्याचे ठरवले. लग्नाच्या वेळी पुरोहितांनी मंगलाष्टके म्हणताना सावधान हा शब्द उच्चारताच नारायणाच्या मनात वैराग्याची जाणीव निर्माण झाली, असे सांगितले जाते. संसाराच्या बंधनात न अडकता साधना करण्याचा निर्णय घेऊन त्यांनी मंडपातून प्रस्थान केले आणि अरण्याच्या दिशेने निघून गेले, अशी पारंपरिक नोंद चरित्रात मिळते.

३. नाशिक-टाकळी येथील बारा वर्षांची साधना

गृहत्याग केल्यानंतर नारायण नाशिक जवळ गोदावरी नदीच्या तीरावर असलेल्या टाकळी या ठिकाणी पोहोचले. तिथे त्यांनी वयाच्या बाराव्या वर्षापासून चोविसाव्या वर्षापर्यंत, म्हणजेच सुमारे १२ वर्षे सलग साधना केली, असे चरित्रात येते.

टाकळीतील त्यांच्या साधनेचा दिनक्रम शिस्तबद्ध होता, असे मानले जाते. ते पहाटे ब्राह्ममुहूर्तावर गोदावरीच्या प्रवाहात छातीइतक्या पाण्यात उभे राहून श्रीराम मंत्राचा जप करत असत. दुपारच्या वेळेत पाच घरांतून माधुकरी मागून ते आपला निर्वाह करत आणि अन्न ग्रहण करत असत. या बारा वर्षांच्या काळात त्यांनी रामायणाचा सखोल अभ्यास केला. अखंड श्रीरामचिंतनातून त्यांनी स्वतःला 'रामदास' (रामाचा सेवक) हे नाव दिले, अशी नोंद संप्रदायात आढळते.

४. भारत तीर्थाटन आणि समाजस्थितीचे दर्शन

टाकळी येथील बारा वर्षांची साधना पूर्ण झाल्यानंतर समर्थ रामदास स्वामींनी वयाच्या चोविसाव्या वर्षी तीर्थाटनाला सुरुवात केली. हा प्रवास साधारणपणे इ.स. १६३२ ते १६४४ या बारा वर्षांच्या काळात झाला, असे सांगितले जाते. त्यांनी उत्तर भारतापासून दक्षिण भारतापर्यंत पायी प्रवास केला.

या भ्रमणादरम्यान त्यांनी हिमालय, काशी, अयोध्या, जगन्नाथपुरी, तिरुपती, रामेश्वरम आणि द्वारका यांसारख्या विविध धार्मिक क्षेत्रांना भेटी दिल्या. या प्रवासात समर्थांनी तत्कालीन समाजाचे प्रत्यक्ष निरीक्षण केले. लोकांची अगतिकता आणि समाजात पसरलेली निष्क्रियता त्यांनी जवळून पाहिली, असा संदर्भ चरित्रग्रंथांत येतो. केवळ स्वतःच्या साधनेचा विचार न करता समाजाला संघटित केले पाहिजे, लोकशिक्षणाची घडी बसवली पाहिजे आणि लोकांमध्ये विवेक निर्माण केला पाहिजे, ही जाणीव त्यांच्या मनात याच तीर्थाटनातून दृढ झाली, असे मानले जाते.

५. बलोपासना आणि ११ मारुतींची स्थापना

भारत भ्रमणावरून परत आल्यानंतर समर्थांनी आपले मुख्य कार्यक्षेत्र कृष्णा नदीच्या खोऱ्यात निश्चित केले. सातारा, वाई आणि महाबळेश्वरच्या परिसरात त्यांनी लोकशिक्षणाचे कार्य सुरू केले. समाजातील अशक्तपणा दूर झाल्याशिवाय प्रपंच किंवा परमार्थ दोन्ही नीट साधता येत नाहीत, असा विचार त्यांनी मांडला.

या विचारातून त्यांनी शक्ती आणि निष्ठेचे प्रतीक मानल्या जाणाऱ्या मारुतीची प्रतिष्ठापना ठिकठिकाणी केली. तरुणांनी नियमित व्यायाम करावा, सूर्यनमस्कार घालावेत आणि शरीर सुदृढ ठेवावे, असा संदेश त्यांनी दिला. यासाठी उभारलेले अकरा मारुती समर्थांनी स्थापन केले, असे मानले जाते:

• शहापूर मारुती
• मसूर मारुती
• चाफळचा दास मारुती
• चाफळचा प्रताप मारुती
• शिंगणवाडी मारुती
• माजगाव मारुती
• उंब्रज मारुती
• बहे-बोरगाव मारुती
• मनपाडळे मारुती
• पारगाव मारुती
• शिराळा मारुती

६. छत्रपती शिवाजी महाराज आणि समर्थ संबंध

छत्रपती शिवाजी महाराज आणि समर्थ रामदास स्वामी हे समकालीन होते. शिवछत्रपती महाराष्ट्रात स्वराज्य उभारणीचे कार्य करत असताना, समर्थ रामदास स्वामी मठांची आणि मंदिरांची साखळी उभी करून लोकजागृतीचे कार्य करत होते. संप्रदायात आणि चरित्रग्रंथांत दोघांचे संबंध सांगितले जातात.

समर्थांनी शिवछत्रपतींच्या गुणांचे आणि कर्तृत्वाचे वर्णन आपल्या काव्यात केले आहे. समर्थांच्या नावावर प्रसिद्ध असलेल्या रचनेत छत्रपती शिवाजी महाराजांचा उल्लेख श्रीमंत योगी असा येतो.

शिवछत्रपतींनी समर्थांना सातारा जवळील सज्जनगड या किल्ल्यावर वास्तव्यासाठी व्यवस्था करून दिली होती, अशी नोंद संप्रदायात आणि चरित्रग्रंथांत सांगितली जाते. तेथे समर्थांनी आपल्या आयुष्याचा उत्तरार्ध घालवला.

७. दासबोध आणि वाङ्मय संपदा

समर्थ रामदास स्वामी यांनी अनेक ग्रंथांची निर्मिती केली. त्यांची भाषा थेट, स्पष्ट आणि प्रासादिक आहे. संतांच्या वाङ्मयाविषयी अधिक माहिती आपण आमच्या वाङ्मय संग्रह विभागात पाहू शकता. त्यांच्या सर्व लेखनात दासबोध हा ग्रंथ प्रमुख मानला जातो.

दासबोध हा ग्रंथ समर्थांनी रायगड जिल्ह्यातील शिवथरघळ या गुहेत बसून सांगितला आणि त्यांचे शिष्य कल्याण स्वामी यांनी तो लिहून घेतला, असा उल्लेख चरित्रात येतो. या ग्रंथात २० दशक आणि २०० समास आहेत. दैनंदिन व्यवहार, अध्यात्म, सारासार विचार आणि भक्ती या विषयांवर दासबोधात साधेपणाने मार्गदर्शन केले आहे. ग्रंथांविषयी अधिक माहिती ग्रंथ संपदा या पानावर उपलब्ध आहे.

समर्थ रामदास स्वामींची प्रमुख ग्रंथसंपदा खालीलप्रमाणे आहे:

• दासबोध: व्यवहारज्ञान, अध्यात्म आणि भक्तीचा मेळ घालणारा प्रमुख ग्रंथ.
• मनाचे श्लोक: एकूण २०५ श्लोक, ज्यांमध्ये मानवी मनाला शांत आणि सात्त्विक वळण लावण्याचा उपदेश आहे.
• मारुती स्तोत्र: हनुमानाची स्तुती आणि शक्तीचे स्मरण करून देणारे स्तोत्र. हे स्तोत्र आपण नित्य पठण स्तोत्रे विभागात वाचू शकता.
• करुणाष्टके: ईश्वराप्रती आर्तता व्यक्त करणाऱ्या रचना.
• आरत्या: सुखकर्ता दुःखहर्ता (गणपतीची आरती) आणि लवथवती विक्राळा (शंकराची आरती) या प्रसिद्ध आरत्या समर्थांनी रचल्याचे मानले जाते. या सर्व आरत्या आरत्या संग्रह पानावर उपलब्ध आहेत.

८. सज्जनगडावरील समाधी आणि दासनवमी

आयुष्याच्या अखेरच्या काळात समर्थ रामदास स्वामी सातारा जवळील सज्जनगड येथे वास्तव्यास होते. छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या निधनानंतर (इ.स. १६८०) काही काळाने समर्थांनीही समाधी घेण्याचा निर्णय घेतला, असा उल्लेख चरित्रात येतो.

साधारण इ.स. १६८१ मध्ये माघ वद्य नवमी या तिथीला समर्थ रामदास स्वामींनी सज्जनगडावर समाधी घेतली, असे सांगितले जाते. त्यावेळी त्यांचे वय सुमारे ७३ वर्षे होते, असे मानले जाते. ही तिथी समर्थ संप्रदायात 'दासनवमी' म्हणून साजरी केली जाते. दरवर्षी दासनवमीच्या दिवशी सज्जनगडावर भाविक दर्शनासाठी जमतात.

महाराष्ट्रात वारकरी संप्रदाय आणि समर्थ संप्रदाय या दोन स्वतंत्र आध्यात्मिक परंपरा आहेत. वारकरी संप्रदायात आषाढी आणि कार्तिकी एकादशीला वारीची मोठी परंपरा असते, तर समर्थ संप्रदायात दासनवमी हा मुख्य उत्सव मानला जातो.

९. समर्थ रामदास स्वामींची मुख्य शिकवण

समर्थांच्या साहित्यात आणि संप्रदायात खालील विचार प्रामुख्याने मांडले जातात:

• प्रपंच आणि परमार्थाचा मेळ: प्रपंच योग्य रीतीने नेटका करावा आणि त्यासोबतच विवेकाने परमार्थाची साधना करावी, अशी मांडणी समर्थांनी केली. घरच्या कर्तव्यांकडे दुर्लक्ष करून केवळ संन्यास घेणे समर्थांच्या मांडणीत दिसत नाही, असे सांगितले जाते.
• विवेक आणि उद्योगशीलता: माणसाने सारासार विवेक बाळगून निर्णय घ्यावेत. आळस बाजूला सारून सतत कार्यरत राहावे आणि उपयुक्त ठरेल असे काम करावे.
• संघटन आणि समाजहित: लोकांना एकत्र आणून चांगले काम उभे करावे. मठ आणि मंदिरांच्या माध्यमातून लोकांना सन्मार्गाला लावावे.

१०. नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न

११. पुढील वाचन