॥ जय जय विठ्ठल रखुमाई ॥ वारकरी काकडा आरती संग्रह
नित्यपाठ

संपूर्ण वारकरी काकडा आरती

वारकरी संप्रदायातील पारंपारिक पहाटेची काकड आरती, भूपाळ्या आणि सार्थ अभंग संग्रह.

॥ अभंग १ ॥ अभंग रचना
रुप पाहता लोचणी । सुख झाले वो साजणी ।। १ ।।
तो हा विठ्ठल बरवा । तो हा माधव बरवा ।। २ ।।
बहुता सुकृताची जोडी । म्हणोनि विठ्ठली आवडी ।। ३ ।।
सर्व सुखाचे आगर । बाप रखुमादेवीवर ।। ४ ।।
(संत ज्ञानेश्वर महाराज म्हणतात) हे सखी, डोळे भरून विठ्ठलाचे सगुण रूप पाहिल्यावर मला परम सुख लाभले आहे. तो हा विठ्ठल अतिशय सुंदर (बरवा) आहे, तो हा माधव गुणांनी आणि रूपाने उत्तम आहे. पूर्वजन्मीच्या अनेक पुण्याची (सुकृताची) पुण्याई गाठीशी असल्यामुळेच मला या विठ्ठलाची एवढी गोडी आणि आवड निर्माण झाली आहे. माझी माउली असणारा हा विठ्ठल (रखुमादेवीचा पती) सर्व सुखांचे मूळ उगमस्थान (आगर) आहे.
॥ अभंग २ ॥ अभंग रचना
राहो आता हेचि ध्यान । डोळां मन लंपट ।। १ ।।
कोंडकोंडुनि धरीन जीवे । देहभावे पूजीन ।। २ ।।
होईल येणे कळसा आलें । स्थिरावलें अंतरीं ।। ३ ।।
तुका म्हणे गोजिरिया । विठोबा पाया पडो द्या ।। ४ ।।
हे विठ्ठला, आता हेच तुझे सुंदर रूप माझ्या डोळ्यांसमोर अखंड राहू दे, माझे डोळे आणि मन तुझ्या या रूपावर पूर्णपणे लुब्ध (लंपट) झाले आहेत. मी तुला माझ्या हृदयात अगदी घट्ट कोंडून (साठवून) ठेवीन आणि माझ्या संपूर्ण देहभावाने तुझी भक्ती करेन. असे केल्याने माझी साधना पूर्णत्वाला (कळसाला) जाईल आणि माझे मन तुझ्या चरणी कायमचे स्थिरावेल. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे माझ्या गोजिरवाण्या विठोबा, मला सदैव तुझ्या चरणांवर डोके ठेवून राहू दे.
॥ अभंग ३ ॥ अभंग रचना
वचन ऐका कमळापती । माझी रंकाची विनंती ।। १ ।।
कर जोडितों कथेकाळीं । आपण असावें जवळीं ।। २ ।।
घेई घेई माझी भाक । जरीं का मागेन आणिक ।। ३ ।।
तुकयाबंधु म्हणे देवा । शब्द इतुकाची राखावा ।। ४ ।।
(संत तुकाराम महाराजांचे बंधू कान्होबा म्हणतात) हे लक्ष्मीपती विठ्ठला, माझ्यासारख्या गरिबाचे (रंकाचे) एक ऐकणे मान्य कर, माझी ही नम्र विनंती आहे. जेव्हा जेव्हा मी तुझी कीर्तन-कथा करीन, तेव्हा मी हात जोडून तुला विनवतो की तू माझ्या अगदी जवळ उभे राहावे. मी तुझी शपथ (भाक) घेतो की, या संसारात मी तुझ्याकडे या पलीकडे दुसरे काहीही मागणार नाही. तुकयाचे बंधू म्हणतात, हे देवा, माझा फक्त एवढाच एक शब्द तू खाली पडू देऊ नकोस, तो पाळ.
॥ अभंग ४ ॥ अभंग रचना
तुज पाहता सामोरी । दृष्टी न फिरे माघारी ।। १ ।।
माझे चित्त तुझ्या पाया । मिठी पडली पंढरीराया ।। २ ।।
नव्हे सारिता निराळे । लवण मेळविता जळे ।। ३ ।।
तुका म्हणे बळी । जीव दिला पायातळी ।। ४ ।।
हे पंढरीनाथा, तुला समोर उभे पाहिल्यावर माझी नजर तुझ्यावरून पाठीमागे फिरतच नाही, ती तुझ्यावरच खिळून राहते. माझे चित्त तुझ्या चरणांशी पूर्णपणे जडले आहे आणि माझ्या मनाने तुझ्या स्वरूपाला घट्ट मिठी मारली आहे. जसे पाण्यात मीठ (लवण) विरघळल्यावर ते कितीही बाजूला सारले तरी पाण्यापासून वेगळे करता येत नाही, तसा मी तुझ्यात एकरूप झालो आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, मी आता स्वतःला तुझ्या चरणी पूर्णपणे अर्पण (बळी) केले आहे, माझा जीव तुझ्या पायावर वाहिला आहे.
॥ अभंग ५ ॥ अभंग रचना
तुम्ही सनकादिक संत । म्हणविता कृपावंत ।। १ ।।
एवढा करा उपकार । देवा सांगा नमस्कार ।। २ ।।
माझी भाकावी करुणा । विनवा वैकुंठीचा राणा ।। ३ ।।
तुका म्हणे मज आठवा । मुळ लवकरी पाठवा ।। ४ ।।
हे सनकादिक संतांनो, तुम्ही जगात अतिशय दयाळू आणि कृपावंत म्हणून ओळखले जाता. माझ्यावर कृपा करून एवढा एकच उपकार करा की, जेव्हा तुम्ही देवाला भेटाल, तेव्हा त्याला माझा साष्टांग नमस्कार सांगा. त्या वैकुंठाच्या राजाला (विठ्ठलाला) माझी व्याकुळता सांगा, माझी करुणा भाका आणि मला या संसारातून सोडवण्यासाठी विनंती करा. तुकाराम महाराज म्हणतात, देवाला माझी आठवण करून द्या आणि मला पंढरीला नेण्यासाठी त्याचे बोलावणे (मूळ) लवकर पाठवा.
॥ अभंग ६ ॥ अभंग रचना
आता तुम्ही कृपावंत । साधुसंत जिवलग ।। १ ।।
ते ते करा माझे । भार ओझे तुम्हांसी ।। २ ।।
वंचिले ते पायापाशी । नाही यासी वेगळे ।। ३ ।।
तुका म्हणे सोडिल्या गांठी । दिली मिठी पायासी ।। ४ ।।
हे साधुसंतांनो, आता तुम्हीच माझे खरे जिवलग आणि कृपाळू पाठीराखे आहात. त्यामुळे माझ्या प्रपंचाचा आणि परमार्थाचा जो काही भार किंवा ओझे असेल, ते तुम्हीच सांभाळावे. मी माझे सर्वस्व तुमच्या चरणांवर अर्पण केले आहे (वंचिले आहे), आता माझ्या मनात स्वतःचे असे कोणतेही वेगळे अस्तित्व उरलेले नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, मी संसाराच्या सर्व आसक्तीच्या गाठी तोडून टाकल्या आहेत आणि तुमच्या चरणांना घट्ट मिठी मारली आहे.
॥ अभंग ७ ॥ अभंग रचना
लेकुराचे हित । वाहे माउलीचे चित्त ।। १ ।।
ऐसी कळवळ्याची जाती । करी लाभाविण प्रीति ।। २ ।।
पोटी भार वाहे । त्याचे सर्वस्वही साहे ।। ३ ।।
तुका म्हणे माझे । तुम्हा संतावरी ओझे ।। ४ ।।
आपल्या लहान लेकराचे हित कशात आहे, याचा विचार नेहमी माउलीच्या (आईच्या) मनात चालू असतो. संतांची जात किंवा स्वभावही अशाच कळवळ्याचा असतो, ते कोणत्याही स्वार्थाशिवाय किंवा लाभाशिवाय जगावर निरपेक्ष प्रेम करतात. आई जशी बाळाचे सर्व ओझे स्वतःच्या पोटी वाहते आणि त्याचे सर्व हट्ट-गुन्हे सहन करते, तसेच संत भक्तांना सांभाळतात. तुकाराम महाराज म्हणतात, म्हणूनच माझ्या या जिवाचे सर्व ओझे मी तुम्हा संतांवर सोपवून दिले आहे.
॥ अभंग ८ ॥ अभंग रचना
करुनि उचित । प्रेम घाली हृदयांत ।। १ ।।
आलो दान मागायास । थोर करुनिया आस ।। २ ।।
चिंतन समयी । सेवा आपुलीच देई ।। ३ ।।
तुकयाबंधु म्हणे भावा । मज निरवावे देवा ।। ४ ।।
(कान्होबा म्हणतात) हे देवा, जे माझ्यासाठी योग्य (उचित) आहे तेच तू कर आणि माझ्या हृदयात तुझ्याविषयीचे अपार प्रेम निर्माण कर. मी तुझ्या दारात भक्तीचे दान मागण्यासाठी अतिशय मोठी आशा (आस) धरून आलो आहे. मी जेव्हा जेव्हा तुझे नामस्मरण किंवा चिंतन करेन, तेव्हा मला केवळ तुझीच अखंड सेवा घडेल असे कर. तुकयाचे बंधू म्हणतात, हे माझ्या जिवलग भावा विठ्ठला, तू मला कायमचे तुझ्या स्वाधीन करून घे (निरवावे).
॥ अभंग ९ ॥ अभंग रचना
न करी उदास । माझी पुरवावी आस ।। १ ।।
ऐका ऐका नारायणा । माझी परिसा विज्ञापना ।। २ ।।
मायबाप बंधुजन । तूचि सोयरा सज्जन ।। ३ ।।
तुका म्हणे तुजविरहित । कोण करील माझे हित ।। ४ ।।
हे नारायणा, तू माझ्याविषयी उदास किंवा पाठ फिरवू नकोस, माझी दर्शनाची इच्छा (आस) पूर्ण कर. हे भगवंता, तू माझी ही व्याकुळ मनाची विनंती (विज्ञापना) शांतपणे ऐकून घे. या जगात माझा खरा माता-पिता, भाऊ, सोयरा आणि सज्जन मित्र केवळ तूच आहेस. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे विठ्ठला, तुझ्याशिवाय या जगात असे दुसरे कोण आहे, जे माझ्या जिवाचे खरे हित करील?
॥ अभंग १० ॥ अभंग रचना
गरुडाचे पायी । ठेवी वेळोवेळां डोई ।। १ ।।
वेगीं आणावा तो हरी । मज दीनाते उद्धरी ।। २ ।।
पाय लक्ष्मीच्या हाती । म्हणोंन येतो काकुलती ।। ३ ।।
तुका म्हणे शेषा । जागे करा हृषीकेशा ।। ४ ।।
मी देवाचे वाहन असलेल्या गरुडाच्या पायावर वारंवार डोके ठेवून विनंती करतो की, तू तुझ्या पाठीवर बसवून त्या हरीला (विठ्ठलाला) माझ्याकडे वेगाने घेऊन ये, जेणेकरून तो माझ्यासारख्या दुबळ्या जिवाचा उद्धार करील. देवाचे पाय तर सदैव लक्ष्मीच्या हातात (सेवेत) असतात, म्हणून मला खूप काकुळतीला यावे लागत आहे की त्यांनी देवाला लवकर पाठवावे. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे शेषनागा, तुझ्या शय्येवर निजलेल्या त्या हृषीकेशाला (विठ्ठलाला) तू आता जागे कर आणि माझ्याकडे पाठव.
॥ अभंग ११ ॥ अभंग रचना
येग येग विठाबाई । माझे पंढरींचे आई ।। १ ।।
भिमा आणि चंद्रभागा । तुझे चरणींची गंगा ।। २ ।।
इतुक्यांसहित त्वां बा यावें । माझे रंगणीं नाचावें ।। ३ ।।
माझा रंग तुझे गुणीं । म्हणे नामयाची जनी ।। ४ ।।
(संत जनाबाई म्हणतात) हे विठू माउली, तू माझ्या पंढरीची आई आहेस, तू आता माझ्या भेटीसाठी धावून ये. पंढरपूरची भीमा आणि चंद्रभागा नदी म्हणजेच तुझ्या चरणांतून वाहणारी पवित्र गंगा आहे. या सर्व पवित्र गोतावळ्यासह हे देवा, तू माझ्याकडे यावे आणि माझ्या भक्तीच्या प्रांगणात (रंगणी) आनंदाने नाचावे. संत नामदेवांची दासी जनी म्हणते, माझे मन आणि माझा संपूर्ण आनंद तुझ्या गुणांचे गायन करण्यातच हरवून गेला आहे.
॥ अभंग १२ ॥ अभंग रचना
सुंदर ते ध्यान उभे विटेवरी । कर कटावरी ठेवूनिया ।। १ ।।
तुळसीहार गळा कासे पीतांबर । आवडे निरंतर हेचि ध्यान ।। २ ।।
मकरकुंडले तळपती श्रवणी । कंठी कौस्तुभमणि विराजित ।। ३ ।।
तुका म्हणे माझे हेचि सर्व सुख । पाहीन श्रीमुख आवडीने ।। ४ ।।
कंबरेवर हात ठेवून विटेवर उभे असलेले विठ्ठलाचे ते सगुण रूप (ध्यान) अतिशय सुंदर आणि मनोहर आहे. त्याच्या गळ्यात तुळशीचा सुंदर हार आहे आणि त्याने कमरेला पिवळा धोट (पीतांबर) नेसला आहे; मला हेच रूप मनापासून नेहमी आवडते. त्याच्या कानात माशाच्या आकाराची (मकरकुंडले) कुंडले चमकत आहेत आणि गळ्यात मौल्यवान कौस्तुभमणी शोभून दिसत आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, माझे सर्व सुख आणि वैभव केवळ याच रूपात सामावले आहे, मी देवाचे हे सुंदर मुख नेहमी आवडीने पाहत राहीन.
॥ अभंग १३ ॥ अभंग रचना
राजस सुकुमार मदनाचा पुतळा । रविशशिकळा लोपलिया ।। १ ।।
कस्तुरीमळवट चंदनाची उटी । रुळे माळ कंठी वैजयंती ।। २ ।।
मुकुट कुंडले श्रीमुख शोभले । सुखाचे ओतले सकळही ।। ३ ।।
कासे सोनसळा पांघरे पाटोळा । घननीळ सांवळा बाइयांनो ।। ४ ।।
सकळही तुम्ही व्हागे एकीसवा । तुका म्हणे जीवा धीर नाही ।। ५ ।।
तो विठ्ठल राजबिंडा (राजस), सुकुमार आणि साक्षात मदनाचा पुतळा असल्यासारखा देखणा आहे; त्याचे रूप पाहून सूर्य आणि चंद्राचे तेजही फिके पडते (लोप पावते). त्याच्या कपाळावर कस्तुरीचा टिळा (मळवट) आणि अंगाला चंदनाची उटी लावली आहे, तसेच गळ्यात वैजयंतीची माळ रुळत आहे. डोक्यावर मुकुट आणि कानात कुंडले असल्यामुळे त्याचे मुख कमालीचे शोभून दिसत आहे, जणू ते संपूर्ण सुखाचे ओतलेले मूर्तिमंत रूपच आहे. त्याने कमरेला सोन्याच्या धाग्यांचा पितांबर (सोनसळा) नेसला असून पांघरलेला शेला अत्यंत सुंदर आहे; हे सख्यांनो, तो सावळा विठ्ठल ढगासारखा श्यामवर्णीय आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, तुम्ही सर्वजणी एकत्र येऊन त्याचे रूप पहा, कारण आता त्याला पाहिल्याशिवाय माझ्या जिवाला अजिबात धीर निघत नाही.
॥ अभंग १४ ॥ अभंग रचना
Sदा माझे डोळे जडो तुझी मूर्ती । रखुमाईच्या पती सोयरीया ।। १ ।।
गोड तुझे रूप गोड तुझे नाम । देई मज प्रेम सर्वकाळ ।। २ ।।
विठू माउलिये हाचि वर देई । संचरोनि राहीं हृदयी माझ्या ।। ३ ।।
तुका म्हणे काही न मागो आणिक । तुझे पायी सुख सर्व आहे ।। ४ ।।
हे रखुमाईच्या पती विठ्ठला, तूच माझा खरा जिवलग सोयरा आहेस; माझे डोळे सदैव तुझ्याच या मूर्तीवर जडून राहोत. तुझे रूप अतिशय गोड आहे आणि तुझे नामही अत्यंत मधुर आहे, मला अखंड तुझ्या भक्तीचे प्रेम लाभू दे. हे विठू माउली, मला फक्त एवढाच एक वर दे की, तू नेहमीसाठी माझ्या हृदयात येऊन राहा (संचार कर). तुकाराम महाराज म्हणतात, या पलीकडे मी तुझ्याकडे जगात काहीही मागणार नाही, कारण तुझ्या चरणांपाशीच जगातील सर्व सुख सामावलेले आहे.
॥ अभंग १५ ॥ अभंग रचना
आवडे हे रूप गोजिरे सगुण । पाहता लोचन सुखावले ।। १ ।।
आता दृष्टीपुढे ऐसाचि तू राहे । जो मी तुज पाहे पांडुरंगा ।। २ ।।
लांचावले मन लागलीसे गोडी । ते जीवे न सोडी ऐसे झाले ।। ३ ।।
तुका म्हणे आम्ही मागावी लडिवाळी । पुरवावी आळी मायबापा ।। ४ ।।
विठ्ठलाचे हे सगुण, साजिरे आणि गोजिरवाणे रूप मला मनापासून आवडते; हे रूप पाहून माझे डोळे (लोचन) तृप्त झाले आहेत. हे पांडुरंगा, आता तू माझ्या डोळ्यांसमोर असाच उभा राहा, जेणेकरून मी तुला अखंड पाहत राहीन. माझे मन तुझ्या या रूपाला भुलले आहे (लांचावले आहे) आणि त्याला अशी काही नामस्मरणाची गोडी लागली आहे की, आता ते जिवंतपणी हा ध्यास कधीही सोडणार नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे विठ्ठला, तू आमचा माता-पिता असल्यामुळे आम्ही तुझ्याकडे प्रेमाने हट्ट (लडिवाळी) करणार आणि तू आमचे हे सर्व हट्ट (आळी) पूर्ण केले पाहिजेस.
॥ अभंग १६ ॥ अभंग रचना
झणी दृष्टी लागो तुझ्या सगुणपणा । तेणे माझ्या मना बोध केला ।। १ ।।
अनंत जन्मीचे विसरलो दुःख । पाहता तुझे मुख पांडुरंगा ।। २ ।।
योगियांच्या ध्यानी ध्याता नातुडसी । तो तू आम्हांपासी मागे पुढे ।। ३ ।।
नामा म्हणे जीवे करीन निंबलोण । विटेसहित चरण ओवाळीन ।। ४ ।।
(संत नामदेव महाराज म्हणतात) हे देवा, तुझ्या या अतिशय देखण्या सगुण रूपाला कोणाची वाईट नजर (दृष्टी) लागू नये; तुझ्या या रूपानेच माझ्या मनाला खरा आत्मबोध करून दिला आहे. हे पांडुरंगा, तुझे हे शांत मुख पाहिल्याबरोबर मी माझ्या मागील अनेक जन्मांचे सर्व दुःख आणि त्रास विसरून गेलो आहे. मोठे मोठे योगी ध्यान धरून बसले तरी ज्याला सहज पकडू (नातुडसी) शकत नाहीत, तो तू आम्हा भोळ्या भक्तांच्या मागे-पुढे सदैव रक्षणासाठी उभा राहतोस. नामदेव महाराज म्हणतात, मी माझ्या जिवाने तुझ्यावरून दृष्ट काढीन (निंबलोण करीन) आणि विटेसह तुझ्या पवित्र चरणांना प्रेमाने ओवाळीन.
॥ अभंग १७ ॥ अभंग रचना
पाहता श्रीमुख सुखावले सुख । डोळियांची भूक न वजे माझ्या ।। १ ।।
जिव्हे गोड तीन अक्षरांचा रस । अमृत जयास फिके पुढे ।। २ ।।
श्रवणाची वाट चोखाळली शुद्ध । गेले भेदाभेद निवारोनी ।। ३ ।।
महामळे मन होते जेगादले । शुद्ध चोखाळले स्फटिक जैसे ।। ४ ।।
तुका म्हणे माझ्या जीवाचे जीवन । विठ्ठल निधान सापडले ।। ५ ।।
विठ्ठलाचे श्रीमुख पाहिल्यावर सुखालाही सुख प्राप्त होते, परंतु तरीही माझ्या डोळ्यांची बघण्याची भूक काही केल्या शमत नाही. माझ्या जिभेला 'वि-ठ्ठ-ल' या तीन अक्षरांच्या नामाचा असा काही गोड रस चाखायला मिळाला आहे, ज्याच्यापुढे स्वर्गाचे अमृतही फिके वाटते. तुझ्या कीर्तनाने माझ्या कानांचा मार्ग (श्रवणाची वाट) इतका शुद्ध आणि स्वच्छ झाला आहे की, मनातील सर्व भेदभाव आणि संशय कायमचे दूर झाले आहेत. माझे मन संसाराच्या ज्या मोठ्या मळाने (पापाने) डागाळले होते, ते आता शुद्ध होऊन स्फटिकासारखे स्वच्छ आणि पारदर्शक झाले आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, मला माझ्या जिवाचा खरा आधार आणि जन्माचे मोठे गुप्त धन (निधान) असलेला विठ्ठल सापडला आहे.
॥ अभंग १८ ॥ अभंग रचना
येणे मुखे तुझे वर्णी गुण नाम । तेचि मज प्रेम देई देवा ।। १ ।।
डोळे भरूनिया पाहीन तुझे मुख । तेचि मज सुख देई देवा ।। २ ।।
कान भरोनिया ऐकेन तुझी कीर्ती । ते मज विश्रांति देई देवा ।। ३ ।।
वाहे रंगी टाळी नाचेन उदास । हे देई हातांस पाया सुख ।। ४ ।।
तुका म्हणे माझा सकळ देहभाव । आणिक नको ठाव चिंतू यासी ।। ५ ।।
हे देवा, मला अशा भक्तीचे प्रेम दे, जेणेकरून मी माझ्या या मुखाने सदैव तुझ्या गुणांचे आणि नामाचे वर्णन करत राहीन. मला असे सुख दे की, माझे डोळे भरून मी केवळ तुझेच सुंदर मुख पाहत राहीन. माझे कान सदैव तुझीच कीर्ती आणि महिमा ऐकण्यात मग्न राहोत, कारण त्यातच माझ्या मनाला खरी शांती (विश्रांती) लाभते. भक्तीच्या रंगात रंगून मी हाताने टाळी वाजवेन आणि जगाविषयी विरक्त (उदास) होऊन नाचेन; माझ्या हाता-पायांना हेच परम सुख लाभू दे. तुकाराम महाराज म्हणतात, माझा संपूर्ण देहभाव आता तुझ्यातच विलीन झाला आहे, आता माझ्या मनाला तुझ्याशिवाय दुसऱ्या कोणत्याही गोष्टीचे चिंतन करायची गरज उरलेली नाही.
॥ अभंग १९ ॥ अभंग रचना
नको ब्रह्मज्ञान आत्मस्थितिभाव । मी भक्त तू देव ऐसे करी ।। १ ।।
दावी रूप मज गोपिकारमणा । ठेवू दे चरणांवरी माथा ।। २ ।।
पाहीन श्रीमुख देईन आलिंगन । जीवे निंबलोण उतरीन ।। ३ ।।
पुसता सांगेन हितगुज मात ।। बैसोनि एकांत सुखगोष्टी ।। ४ ।।
तुका म्हणे यासी न लावी उशीर । माझे अभ्यंतर जाणोनिया ।। ५ ।।
हे देवा, मला कोरडे ब्रह्मज्ञान किंवा आत्मस्थितीचा मोठा भाव नको आहे; मला फक्त एवढेच ठाऊक असू दे की मी तुझा दास-भक्त आहे आणि तू माझा देव आहेस, असे नाते ठेव. हे गोपिकांचे मन रमवणाऱ्या कृष्णा, तू मला तुझे सगुण रूप दाखव आणि मला तुझ्या चरणांवर डोके ठेवू दे. मी तुझे श्रीमुख डोळे भरून पाहीन, तुला प्रेमाने मिठी (आलिंगन) मारेन आणि माझ्या जिवाने तुझ्यावरून दृष्ट काढीन. आपण दोघे एकांतात एकत्र बसून सुख-दुःखाच्या गोष्टी करू आणि तू विचारशील तेव्हा मी माझ्या मनातील सर्व सुख-संवाद (हितगुज) तुला सांगेन. तुकाराम महाराज म्हणतात, माझ्या मनातील ही तीव्र ओढ (अभ्यंतर) जाणून घे आणि आता मला दर्शन देण्यास अजिबात उशीर करू नकोस.
॥ अभंग २० ॥ अभंग रचना
उंच नीच काही नेणे भगवंत । तिष्ठे भावभक्त देखोनिया ।। १ ।।
दासीपुत्र कण्या विदुराच्या भक्षी । दैत्याघरी रक्षी प्रल्हादासी ।। २ ।।
चर्म रंगू लागे रोहिदासा संगे । कबिराचे मागे शेले विणी ।। ३ ।।
सजन कसाया विकु लागे मांस । माळ्या सावत्यास खुरपू लागे ।। ४ ।।
नरहरी सोनारा घडू फुंकू लागे । चोखामेळ्यासंगे ढोरे ओढी ।। ५ ।।
नामयाची जनी सवे वेची शेणी । धर्मा घरी पाणी वाहे झाडी ।। ६ ।।
नाम्यासवे जेवी नव्हे संकोचित । ज्ञानियाची भिंत अंगे ओढी ।। ७ ।।
अर्जुनाचे रथी होय हा सारथी । भक्षी पोहे प्रीती सुदाम्याचे ।। ८ ।।
गौळियांचे घरी अंगे गायी वळी । द्वारपाळ बळीद्वारी झाला ।। ९ ।।
येकोबाचे ऋण फेडी हृषीकेशी । अंबऋषींचे सोसी गर्भवास ।। १० ।।
मीराबाईसाठी घेतो विषप्याला । दामाजीचा झाला पाडेवार ।। ११ ।।
घडी माती वाहे गोऱ्याकुंभाराची । हुंडी त्या मेहत्याची अंगे भरी ।। १२ ।।
पुंडलिकासाठी अझूनि तिष्ठत । तुका म्हणे मात धन्य त्याची ।। १३ ।।
भगवंत हा कधीही कोणाचाही उच्च किंवा नीच असा भेद मानत नाही; तो केवळ भक्ताचा शुद्ध भाव पाहून त्याच्यासाठी उभा राहतो (तिष्ठे). भक्तीपोटी त्याने दासीपुत्र असणाऱ्या विदुराच्या घरच्या कण्या आनंदाने खाल्ल्या आणि दैत्यकुळात जन्मलेल्या प्रल्हादाचे खांबातून प्रकट होऊन रक्षण केले. तो रोहिदास चांभारासोबत चामडे रंगवण्याचे काम करू लागला आणि संत कबीरांच्या पाठीमागे उभा राहून स्वतः शेले (वस्त्रे) विणू लागला. सजन कसायासोबत तो स्वतः मांस विकायला उभा राहिला आणि सावता माळ्याच्या बागेत त्याच्यासोबत भाजी खुरपू लागला. नरहरी सोनाराच्या दुकानात तो दागिने घडवण्यासाठी फुंकणी फुंकू लागला आणि चोखामेळा महाराजांसोबत मेलेली ढोरे ओढण्याचे कामही त्याने केले. नामदेवाची दासी जनीसोबत तो गोवऱ्या वेचू लागला आणि संत एका जनार्दनींच्या घरी तो स्वतः पाणी वाहण्याचे व झाडलोटीचे काम करू लागला. नामदेवांसोबत जेवताना त्याला कधीही संकोच वाटला नाही आणि ज्ञानेश्वर महाराजांची निर्जीव भिंत त्याने स्वतःच्या हाताने चालवली. महाभारतात तो अर्जुनाचा सारथी (रथ हाकणारा) झाला आणि गरीब सुदाम्याचे पोहे त्याने अत्यंत प्रेमाने खाल्ले. गवळ्यांच्या घरी त्याने स्वतः गाई वळण्याचे (राखण्याचे) काम केले आणि राजा बळीच्या दारात तो स्वतः रक्षक (द्वारपाळ) बनून उभा राहिला. संत एकनाथांच्या (येकोबाच्या) रूपात 'खंड्या' बनून त्याने कावडीने पाणी भरून त्यांचे ऋण फेडले, आणि अंबरीष राजाच्या रक्षणासाठी स्वतः दहा वेळा गर्भवास सोसला. मीराबाईचा जीव वाचवण्यासाठी त्याने स्वतः विषाचा प्याला प्यायला आणि दामाजी पंतांसाठी विठू महार (पाडेवार) बनून बादशहाचे पैसे फेडले. गोरा कुंभाराची माती त्याने स्वतः पायाने तुडवून दिली आणि नरसी मेहतांची हुंडी स्वतः सावकार बनून हुबेहूब भरली. तुकाराम महाराज म्हणतात, अशा भक्तांच्या प्रेमापोटीच तो पुंडलिकाने टाकलेल्या विटेवर अजूनही उभा आहे; त्याची ही भक्तांवरील माउलीची माया खरोखरच धन्य आहे.
॥ अभंग २१ ॥ अभंग रचना
श्रवणे कीर्तने झाले ते पावन । सनकादिक जाण परम भक्त ।। १ ।।
झाली ते विश्रांती याचका सकळा । जीवी जीवनकळा श्रीमूर्तिरया ।। ध्रु ।।
पादसेवने अक्रूर झाला ब्रम्हरूप । प्रत्यक्ष स्वरूप गोविंदाचे ।। ३ ।।
सख्यपणे अर्जुन नरनारायण । सृष्टी जनार्दन एकरूप ।। ४ ।।
दास्यत्व निकट हनुमंते केले । म्हणोनी देखिले रामचरण ।। ५ ।।
बळी आणि भीष्म प्रल्हाद नारद । बिभीषणवरद चंद्रार्क ।। ६ ।।
व्यास आणि वसिष्ठ वाल्मिकादिक । आणिक पुंडलीक शिरोमणी ।। ७ ।।
शुकादिक योगी रंगले श्रीरंगी । परिक्षितीच्या अंगी ठसावले ।। ८ ।।
उद्धव यादव आणि ते गोपाळ । गोपिकांचे मेळ ब्रम्हरूप ।। ९ ।।
अनंत भक्तराशी तरले ते वानर । ज्ञानदेवा घर चिदानंदी ।। १० ।।
(संत ज्ञानेश्वर महाराज म्हणतात) केवळ हरीचे गुण ऐकण्याने (श्रवण) आणि कीर्तन करण्याने सनकादिकांसारखे मोठे परम भक्त पावन झाले. त्या भगवंताची सुंदर मूर्ती पाहून या जगात मागायला आलेल्या सर्व भक्तांच्या (याचकांच्या) जिवाला खरी विश्रांती आणि नवजीवन लाभते. भगवंताच्या चरणांची सेवा (पादसेवन) करून अक्रूर हा स्वतः ब्रह्मरूप झाला, त्याला प्रत्यक्ष श्रीकृष्णाचे स्वरूप प्राप्त झाले. अर्जुनाने देवाशी सख्य जोडल्यामुळे तो नर आणि नारायण असा एकरूप झाला; त्याला सर्व सृष्टी जनार्दनमय दिसू लागली. हनुमानजींनी प्रभू श्रीरामाचे अगदी जवळून निस्सीम दास्यत्व केले, म्हणूनच त्यांना रामाचे पावन चरण सदैव प्राप्त झाले. राजा बळी, भीष्म पितामह, प्रल्हाद, नारदमुनी आणि बिभीषण यांच्यावर भगवंताने मोठी कृपा केली, त्यांची कीर्ती चंद्र-सूर्य असेपर्यंत राहील. व्यास ऋषी, वसिष्ठ, वाल्मिकी ऋषी आणि भक्तांमध्ये शिरोमणी असलेला भक्त पुंडलिक हे सर्व या नामाच्या बळावरच श्रेष्ठ झाले. शुकमुनींसारखे थोर योगी भगवंताच्या भक्तीच्या रंगात रंगून गेले आणि त्यांनी श्रीमद्भागवत सांगून राजा परीक्षितीच्या अंगी ते ज्ञान पूर्णपणे ठसविले. उद्धव, इतर सर्व यादव, गोपाळ आणि गोपिकांचे ते गोतावळे भगवंताच्या सहवासात साक्षात ब्रह्मरूप झाले होते. रामायणात प्रभू श्रीरामांच्या भक्तीने ते वानर आणि अनंतावधी भक्तांचे समूह या भवसागरातून सहज तरून गेले; ज्ञानदेव म्हणतात, अशा या हरीच्या भक्तीमुळे माझे घर आता अखंड चैतन्याच्या आनंदाने (चिदानंदी) भरून गेले आहे.
॥ अभंग २२ ॥ अभंग रचना
पवित्र ते कुळ पावन तो देश । जेथे हरीचे दास जन्म घेती ।। १ ।।
कर्मधर्म त्यांचा झाला नारायण । त्यांचेनि पावन तिन्ही लोक ।। ध्रु ।।
वर्णअभिमाने कोण झाले पावन । ऐसे द्या सांगून मजपाशी ।। ३ ।।
अंत्यजादि योनी तरल्या हरिभजने । तयाची पुराणे भाट झाली ।। ४ ।।
वैश्य तुळाधार गोरा तो कुंभार । धागा हा चांभार रोहीदास ।। ५ ।।
कबीर मोमीन लतिफ मुसलमान । सेना न्हावी जाण विष्णूदास ।। ६ ।।
कान्होपात्रा खोदु पिंजारी तो दादु । भजनी अभेदु हरीचे पायी ।। ७ ।।
चोखामेळा बंका जातीचे महार । त्यासी सर्वेश्वर ऐक्य करी ।। ८ ।।
नामयाची जनी कोण तिचा भाव । जेवी पंढरीराव तियेसवे ।। ९ ।।
मैराळ जनक कोण कुळ त्यांचे । महिमान तयाचे काय सांगो ।। १० ।।
यातायाती धर्म नाही विष्णुदासा । निर्णय हा ऐसा वेदशास्त्री ।। ११ ।।
तुका म्हणे तुम्ही विचारावे ग्रंथ । तारिले पतित नेणो किती ।। १२ ।।
ज्या कुळात आणि ज्या देशामध्ये भगवंताचे खरे भक्त (हरीचे दास) जन्माला येतात, ते कुळ आणि तो देश अत्यंत पवित्र आणि पावन होतो. त्यांचे सर्व कर्म आणि धर्म म्हणजेच साक्षात नारायण बनून जातात, आणि अशा महान संतांच्या पवित्र वास्तव्यामुळे हे तिन्ही लोक पावन होतात. केवळ स्वतःच्या जातीच्या किंवा वर्णाच्या अभिमानाने जगात कोण पावन झाले आहे? याचे एकतरी उदाहरण मला सांगा. समाजातील अत्यंत खालच्या मानल्या गेलेल्या थरांमधील लोकही केवळ हरीच्या भजनाने संसारात तरून गेले, आणि आज मोठी पुराणेही त्यांची स्तुती करणारी भाट (गायक) बनली आहेत. वैश्य असणारे तुळाधार, गोरा कुंभार आणि चामड्याचा धागा ओढणारे रोहिदास चांभार हे भक्तीने श्रेष्ठ झाले. कबीर मोमीन, लतिफ मुसलमान हे परधर्मीय असूनही आणि सेना न्हावी हे सर्व हरीचे परम दास झाले. कान्होपात्रा, खोदु पिंजारी आणि दादू पिंजारी हे सर्व भगवंताच्या चरणी भक्तीने एकरूप (अभेद) झाले. चोखामेळा आणि बंका महार हे जातीने महार असूनही त्या जगदीश्वराने त्यांना स्वतःमध्ये सामावून घेतले. नामदेवाची दासी जनीचा भाव इतका शुद्ध होता की, स्वतः पंढरीनाथ तिच्यासोबत एकत्र बसून जेवला. मैराळ आणि राजा जनक यांचे कुळ कोणतेही असो, त्यांच्या भक्तीचा महिमा मी किती म्हणून सांगू? भगवंताची भक्ती करणाऱ्या विष्णूच्या दासाला जातीपातीचे (यातायाती) कोणतेही नियम किंवा बंधने लागू होत नाहीत, असा स्पष्ट निर्णय वेद आणि शास्त्रांनी दिला आहे. तुका म्हणे, तुम्ही स्वतः जुने ग्रंथ आणि इतिहास वाचून पहा; देवाने भक्तीच्या बळावर न जाणे किती पतित आणि दुबळ्या जिवांना तारून नेले आहे.
॥ अभंग २३ ॥ अभंग रचना
बहु उतावीळ भक्तीचिंया काजा । होसी केशीराजा मायबापा ।। १ ।।
तुझ्या पायी मज झालासे विश्वास । म्हणोनिया आस मोकलिली ।। ध्रु ।।
ॠषि मुनि सिद्ध साधक अपार । कळला विचार त्यांसी तुषा ।। २ ।।
नाही नास ते सुख दिले तयास । झाले जे उदास सर्वभावे ।। ३ ।।
तुका म्हणे सुख न माये मानसी । धरिले जीवेसी पाय तुझे ।। ४ ।।
हे माझ्या आई-बापा केशीराजा (विठ्ठला), तू भक्तांच्या भक्तीचे काम करण्यासाठी आणि त्यांच्या हाकेला ओ देण्यास नेहमी खूप घाई करतोस (उतावीळ होतोस). माझा तुझ्या चरणांवर पूर्ण विश्वास बसला आहे, म्हणूनच मी संसाराच्या इतर सर्व आशा-आकांक्षा सोडून देऊन (मोकलिली) केवळ तुला शरण आलो आहे. अनेक ऋषी, मुनी, सिद्ध पुरुष आणि अगणित साधकांना तुझ्या प्राप्तीचा हाच खरा विचार समजला होता. जे संसाराच्या मोहापासून सर्व भावाने विरक्त (उदास) झाले, त्यांना तू कधीही नष्ट न होणारे (शाश्वत) आत्मसुख प्रदान केलेस. तुकाराम महाराज म्हणतात, तुझ्या कृपेने आता माझ्या मनात आनंद मावेनासा झाला आहे, म्हणूनच मी माझ्या जिवापलीकडे तुझे चरण घट्ट धरून ठेवले आहेत.
॥ अभंग २४ ॥ अभंग रचना
पुण्यवंत व्हावे । घेता सज्जनांची नावे ।। १ ।।
नेघे माझी वाचा तुटी । महालाभ फुकासाठी ।। ध्रु ।।
विश्रांतीचा ठाव । पायी संताचिया भाव ।। ३ ।।
तुका म्हणे पापे । जाती संताचिया जपे ।। ४ ।।
या जगात केवळ संतांची आणि चांगल्या सज्जन माणसांची नावे मुखाने घेतली तरी माणूस अत्यंत पुण्यवान बनतो. हे संतांचे नाव घेताना माझ्या जिभेची कधीही थकावट (तुटी) होऊ नये; कारण काहीही खर्च न करता (फुकासाठी) हा नामस्मरणाचा खूप मोठा लाभ आपल्याला मिळतो. संतांच्या चरणांवर श्रद्धा किंवा भाव ठेवणे, हाच मनाला खरी शांती मिळवून देणारा एकमेव विसावा (विश्रांतीचा ठाव) आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, संतांचे नाव जपल्याने किंवा संतांच्या नावाचा जप केल्याने माणसाची जन्माजन्मांतरीची मोठी पापे सहज जळून नष्ट होतात.
॥ अभंग २५ ॥ अभंग रचना
उठा उठा हो साधक । साधा आपुलालें हित ।।
गेला गेला हा नरदेह । मग कैंचा भगवंत ।। १ ।।
उठा उठा हो वेगेंसीं । चला जाऊं राऊळासी ।।
हरतिल पातकांच्या राशी । कांकड आरती पाहोनी ।। ध्रु ।।
उठोनियां हो पाहाटें । पाहा विठ्ठल उभा विटे ।।
चरण तयाचे गोमटे । अमृतदृष्टीं अवलोका ।। २ ।।
जागें करा रुक्मिणीवरा । देव आहे निजसुरा ।।
वेगे निंबलोण करा । दृष्ट होईल तयासी ।। ३ ।।
पुढें वाजंत्री । ढोल दमामे गर्जती ।।
होत कांकड आरती । माझ्या पंढरीरायाची ।। ४ ।।
सिंहनाद शंख भेरी । गजर होतो महाद्वारीं ।।
केशवराज विटेवरी । नामा चरण वंदितो ।। ५ ।।
(संत नामदेव महाराज म्हणतात) हे साधकांनो, तुम्ही आता लवकर जागे व्हा आणि या जन्मात स्वतःचे खरे हित (कल्याण) साधून घ्या. हा मौल्यवान मानवी देह एकदा का निघून गेला, तर पुन्हा भगवंताची प्राप्ती करून घेण्यासाठी असा योग कुठे मिळणार? तुम्ही सर्वजण घाईघाईने उठा आणि आपण विठ्ठलाच्या देवळात (राऊळासी) जाऊया; देवाची ही पावन काकड आरती पाहिल्याबरोबर आपल्या सर्व पापांचे डोंगर (पातकांच्या राशी) नष्ट होऊन जातील. पहाटेच्या वेळी उठून पहा, तो विठ्ठल विटेवर उभा आहे; त्याचे ते सुंदर (गोमटे) चरण पहा आणि त्याच्या डोळ्यांतील अमृतासारखी शांत नजर मनामध्ये साठवून घ्या. रुक्मिणीच्या पतीला (विठ्ठलाला) जागे करा, तो देवांचा देव शांत निजला आहे; त्याच्या सुंदर रूपाला कोणाची नजर लागू नये म्हणून त्याची लवकर दृष्ट काढा (निंबलोण करा). देवाच्या गाभाऱ्याच्या पुढे अनेक वाजंत्री, ढोल आणि दमामे मोठ्याने वाजत आहेत, आणि माझ्या पंढरीरायाची पावन काकड आरती सुरू झाली आहे. महाद्वारावर शंखांचा आणि भेरींचा मोठा गजर होत असून सिंहनाद चालू आहे; विटेवर उभा असलेल्या त्या केशवराजाच्या चरणांवर नामदेव महाराज लोटांगण घालत आहेत.
॥ अभंग २६ ॥ अभंग रचना
उठा उठा प्रभात जाहली । चिंता श्रीविठ्ठल माऊली ।
दीन जनांची साउलीं । येई धांउनी स्मरतांचि ।। १ ।।
पंढरपुरी जे भीमातटी । सुंदर मनोहर गोमटी ।
दोन्ही कर ठेवोनिया कटी । भेटीसाठी तिष्ठतसे ।। २ ।।
किरीट कुंडले मंडित । श्रीमुख अतिसुंदर शोभत ।
गळा वैजयंती डुल्लत । हार मिरवत तुळशीचा ।। ३ ।।
सुरेख मूर्ति सगुण सावळी । कंठी कौस्तुभ एकावळी ।
केशर उटी परिमळ आगळी । बुक्का भाळी विलसतसे ।। ४ ।।
पीत पीतांबर कसला कटी । अक्षयी वीट चरण तळवटी ।
कळ सौंदर्य सुखाची पेटी । हृदय संपुष्टी आठवा ते ।। ५ ।।
अतिप्रिय आवडे तुळसी बुक्का । तैसीच प्रीति करी भोळ्या भाविका ।
नामा पदपंकज पादुका । शिरी मस्तकी वंदीतसे ।। ६ ।।
(संत नामदेव महाराज म्हणतात) उठा, आता सकाळ (प्रभात) झाली आहे; आपल्या विठ्ठल माउलीचे चिंतन करा. तो विठ्ठल गरीब आणि दुबळ्या लोकांची सावली आहे, केवळ स्मरण केले तरी तो भक्तासाठी धावून येतो. पंढरपुरात भीमा नदीच्या तीरावर, कंबरेवर हात ठेवून उभी असलेली त्याची ती सुंदर आणि मनोहर मूर्ती भक्तांच्या भेटीसाठी वाट पाहत उभी (तिष्ठत) आहे. त्याच्या डोक्यावर मुकुट (किरीट) आणि कानात कुंडले असून त्याचे श्रीमुख अतिशय सुंदर दिसत आहे; गळ्यात वैजयंती माळ डोलत आहे आणि तुळशीचा हार उठून दिसत आहे. त्याची ती सगुण सावळी मूर्ती अतिशय सुरेख आहे, गळ्यात कौस्तुभ मणी आणि एका पदराची माळ आहे; अंगाला केशर-चंदनाची सुवासिक उटी लावली असून कपाळावर बुक्का शोभत आहे. कंबरेला पिवळा पितांबर बांधला असून पायाखाली कायमची वीट आहे; हे रूप म्हणजे संपूर्ण सौंदर्य आणि सुखाची जणू पेटीच आहे, त्याला आपल्या हृदयात साठवून आठवा. देवाला तुळस आणि बुक्का अतिशय प्रिय आहेत, आणि तसाच तो भोळ्या भाविक भक्तांवर मनापासून प्रेम करतो; नामदेव महाराज देवाच्या त्या कमळासारख्या चरणांच्या पादुकांना आपल्या मस्तकावर वंदन करत आहेत.
॥ अभंग २७ ॥ अभंग रचना
उठा पांडुरंगा प्रभात समयो पातला ।
वैष्णवांचा मेळा गरुडपारी दाटला ।। १ ।।
वाळवंटापासूनि महाद्वारापर्यंत ।
सुरवरांची दाटी उभे जोडूनि हात ।। २ ।।
शुकसनकादिक नारद तुंबर भक्तांच्या कोटी ।
कवाडा आडूनि पाहताती जगजेठी ।। ३ ।।
सुरवरांची विमाने गगनी दाटली सकळ ।
रखुमाबाई माते वेगी उठवा घननीळ ।। ४ ।।
रंभादिक नाचती उभ्या जोडूनि हात ।
त्रिशूळ डमरू घेऊनि आला गिरजेचा कांत ।। ५ ।।
पंचप्राण आरत्या घेऊनिया देवस्त्रिया येती ।
भावे ओवाळिती राही रखुमाईचा पती ।। ६ ।।
अनंत अवतार घेसी भक्तांकारणे ।
कनवाळु कृपाळु दीनालागी उद्धरणे ।। ७ ।।
चौयुगांचा भक्त नामा उभा कीर्तनी ।
पाठीमागे डोळे झांकुनि उभी ती जनी ।। ८ ।।
हे पांडुरंगा, आता उठ, सकाळची वेळ झाली आहे; तुझ्या भक्तांचा (वैष्णवांचा) मोठा मेळा देवळातील गरुडपारापाशी जमा झाला आहे. चंद्रभागेच्या वाळवंटापासून ते मंदिराच्या मुख्य महाद्वारापर्यंत देवांची आणि संतांची मोठी गर्दी झाली असून ते हात जोडून उभे आहेत. शुकमुनी, सनकादिक, नारदमुनी, आणि तुंबर यांसारखे करोडो भक्त त्या जगाच्या मालकाला (जगजेठीला) मंदिराच्या दरवाजाच्या (कवाडाच्या) आडून डोकावून पाहत आहेत. आकाशात सर्व देवांची विमाने दाटून आली आहेत; हे रखुमाबाई माते, तू आता त्या सावल्या विठ्ठलाला (घननीळाला) लवकर जागे कर. इंद्राच्या दरबारातील रंभादी अप्सरा हात जोडून नाचत आहेत, आणि हातात त्रिशूळ व डमरू घेऊन स्वतः भगवान शंकर (गिरजेचा कांत) आले आहेत. देवांगना आपल्या पंचप्राणांची आरती घेऊन आल्या आहेत आणि राही व रखुमाईच्या पतीला (विठ्ठलाला) प्रेमाने ओवाळत आहेत. हे देवा, तू भक्तांच्या प्रेमापोटी अनंत अवतार घेतोस; तू अतिशय दयाळू आणि कृपाळू असून गरिबांचा उद्धार करतोस. चारही युगांचा तुझा निस्सीम भक्त असलेला नामदेव कीर्तनात उभा आहे, आणि त्याच्या पाठीमागे डोळे मिटून अत्यंत भावुक होऊन तुझी दासी जनी उभी आहे.
॥ अभंग २८ ॥ अभंग रचना
कांहो तुम्ही निश्र्चिंतीने । निजलाती हरी ।
मानियेले सुख आम्ही । वाचुं कैशापरी ।।
ऊठा सावध व्हावे । क्षेम सकला द्यावे ।।
जयाजी वासना । तया तैसे पुरवावे ।।
जन्मोजन्मी सांभाळीले । क्षमा करा अन्याय ।।
कृपा करी देवा आम्हां । तुची मायबाप ।।
तुका म्हणे करा । वडीलपण दानासी ।।
तेणे सुख होय । सकलही जनांसी ।।
हे हरी, तुम्ही एवढे निर्धास्त (निश्चित) होऊन का झोपला आहात? तुम्ही जर असेच निजलात, तर आम्ही तुमच्या दर्शनाशिवाय कसे काय जगणार? आता तुम्ही जागे व्हा (सावध व्हा) आणि जमलेल्या सर्व भक्तांना प्रेमाने कवेत घ्या (क्षेम द्या). ज्या भक्ताची जशी इच्छा (वासना) असेल, तिची त्याप्रमाणे पूर्तता करा. तुम्ही आम्हाला आजवर अनेक जन्मांत सांभाळले आहे, आमचे सर्व अपराध आणि चुका (अन्याय) क्षमा करा. हे देवा, आमच्यावर नेहमी अशीच कृपा ठेवा, कारण तूच आमचा खरा माता-पिता आहेस. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे देवा, तू या जगाचा चालक आणि मोठा आहेस, म्हणून तुझ्या या थोरपणाचे (वडीलपणाचे) आणि दर्शनाचे दान आम्हा भक्तांना दे; ज्यामुळे सर्व लोकांना परम सुख लाभेल.
॥ अभंग २९ ॥ अभंग रचना
उठा पांडुरंगा आता दर्शन द्या सकळा ।
झाला अरुणोदय सरली निद्रेची वेळा ।। १ ।।
संतसाधुमुनी अवघे झालेती गोळा ।
सोडा सेजसुख आता पाहुं द्या मुखकमळा ।। २ ।।
रंगमंडपीं महाद्वारी झालीसे दाटी ।
मन उतावीळ रूप पाहावया दृष्टी ।। ३ ।।
राही रखुमाबाई तुम्हा येऊ द्या दया ।
सेजेहालउनि जागे करा देवराया ।। ४ ।।
गरुड हनुमंत पुढे पाहती वाट ।
स्वर्गीचे सुरवर घेऊनि आले बोभाट ।। ५ ।।
झाले मुक्तद्वार लाभ झाला रोकडा ।
विष्णुदास नामा उभा घेऊनि काकडा ।। ६ ।।
हे पांडुरंगा, आता उठ आणि जमलेल्या सर्व भक्तांना दर्शन दे; सूर्य उगवला आहे (अरुणोदय झाला आहे) आणि तुझ्या झोपण्याची वेळ आता संपली आहे. सर्व संत, साधू आणि ऋषीमुनी मंदिराच्या प्रांगणात गोळा झाले आहेत; आता तू तुझ्या बिछान्याचे सुख (सेजसुख) सोड आणि आम्हाला तुझे कमळासारखे सुंदर मुख पाहू दे. मंदिराच्या रंगमंडपात आणि महाद्वारावर भक्तांची प्रचंड गर्दी झाली आहे, प्रत्येकाचे मन आणि डोळे तुझे रूप पाहण्यासाठी अत्यंत उतावीळ झाले आहेत. हे राही आणि रखुमाबाई माते, तुम्हाला आता आम्हा भक्तांची दया येऊ द्या आणि बिछाना हलवून त्या देवांच्या देवाला (देवरायाला) जागे करा. गरुड आणि हनुमान पुढे उभे राहून देवाची वाट पाहत आहेत आणि स्वर्गातील देवही दर्शनासाठी आळवणी (बोभाट) करत आले आहेत. मंदिराचे दरवाजे आता उघडले आहेत (मुक्तद्वार झाले आहे) आणि देवाच्या दर्शनाचा थेट फायदा भक्तांना मिळत आहे; विष्णूचा दास असलेला नामदेव हातात काकडा (आरतीची ज्योत) घेऊन देवाच्या समोर उभा आहे.
॥ अभंग ३० ॥ अभंग रचना
उठा अरुणोदय प्रकाश झाला । घंटा गजर गर्जिन्नला ।
हरि चौघडा सुरु झाला । काकड आरती समयाचा ।। १ ।।
महाद्वारी वैष्णवजन । पूजा सामुग्री घेऊन ।
आले द्यावे तयासी दर्शन । बंदिजन गर्जती ।। २ ।।
सभामंडपी कीर्तन घोष । मृदंग टाळ विणे सुरस ।
आनंदे गाती हरिंचे दास । परम उल्हास करूनिया ।। ३ ।।
चंद्रभागे वाळवंटी । प्रातःस्नानाची जनदाटी ।
आता येतील आपुले भेटी । उठी उठी गोविंदा ।। ४ ।।
ऐसे विनवी रुक्मिणी । जागृत झाले चक्रपाणी ।
नामा बद्धांजुळी जोडुनि । चरणी माथा ठेवितसे ।। ५ ।।
हे देवा, उठ, सकाळचा सूर्यप्रकाश पसरला आहे, मंदिरातील घंटांचा मोठा नाद घुमत आहे आणि पहाटेच्या काकड आरतीच्या वेळेचा मुख्य चौघडा वाजू लागला आहे. मंदिराच्या महाद्वारावर सर्व वैष्णव भक्त पूजेचे ताट आणि साहित्य घेऊन आले आहेत, त्यांना दर्शन दे; मंदिराबाहेर भाट (बंदिजन) तुझा जयजयकार करत आहेत. सभेच्या मंडपात मृदंग, टाळ आणि विणेच्या सुरेल संगीतासह हरिभजनाचा मोठा जयघोष सुरू झाला आहे, देवाचे सर्व दास मोठ्या उत्साहाने आणि आनंदाने गात आहेत. चंद्रभागेच्या वाळवंटात पहाटेच्या स्नानासाठी लोकांची प्रचंड गर्दी झाली आहे, ते सर्व आता तुझ्या भेटीसाठी मंदिरात येत आहेत; म्हणून हे गोविंदा, तू आता लवकर उठ. जेव्हा माता रुक्मिणीने देवाला अशी विनंती केली, तेव्हा हातात सुदर्शन चक्र धरणारे नारायण (चक्रपाणी) जागे झाले; नामदेव महाराज आपले दोन्ही हात जोडून (बद्धांजुळी) देवाच्या चरणांवर डोके ठेवत आहेत.
॥ अभंग ३१ ॥ अभंग रचना
भक्तीचिया पोटी बोध काकडा ज्योती ।
पंचप्राण जीवे भावे ओवाळू आरती ।। १ ।।
ओवांळू आरती माझ्या पंढरीनाथा ।
दोन्ही कर जोडोनि चरणी ठेवीन माथा ।। २ ।।
काय महिमा वर्णू आता सांगणे किती ।
कोटी ब्रह्महत्या मुख पाहता जाती ।। ३ ।।
राही रखुमाई दोही दो बाहीं ।
मयूर पिच्छ चामरे ढाळिती ठायीं ठायीं ।। ४ ।।
तुका म्हणे दीप घेऊनी उन्मन ती शोभा ।
विटेवरी उभा दिसे लावण्यगाभा ।। ५ ।।
शुद्ध भक्तीच्या पोटी आत्मज्ञानाचा हा काकडा आणि भक्तीची ज्योत पेटली आहे, मी माझ्या संपूर्ण जिवाने आणि पंचप्राणांनी देवाला ही आरती ओवाळत आहे. मी माझ्या त्या पंढरीच्या नाथाला (विठ्ठलाला) प्रेमाने आरती ओवाळतो आणि दोन्ही हात जोडून त्याच्या पवित्र चरणांवर माझे डोके ठेवतो. हे देवा, तुझ्या रूपाचा आणि नामाचा महिमा मी किती म्हणून सांगू? तुझे हे सुंदर मुख केवळ एकदा डोळे भरून पाहिले तरी माणसाची करोडो ब्रह्महत्येसारखी मोठी पापे नष्ट होऊन जातात. देवाच्या दोन्ही बाजूंना (दोही दो बाहीं) माता राही आणि रखुमाई उभ्या आहेत, आणि त्या ठिकठिकाणी देवावर मोरपिसांचे चामर ढाळत (वार घालत) आहेत. तुकाराम महाराज म्हणतात, हातात हा आरतीचा दिवा घेतल्यावर मनाची जी अवस्था (उन्मन अवस्था) होते, ती शोभा अद्भूत आहे; विटेवर उभा असलेला तो विठ्ठल म्हणजे साक्षात सौंदर्याचा गाभा (मूर्ती) वाटत आहे.
॥ अभंग ३२ ॥ अभंग रचना
अवघे हरिजन मिळोनि आले राउळा ।
दोन्ही कर जोडोनि विनविती गोपाळा ।। १ ।।
उठा पांडुरंगा हरिजना सांभाळी ।
पाहुं द्या वदन वंदूं पायाची धूळी ।। २ ।।
उगवला दिनकर झाल्या निवळस दिशा ।
कोठवरी निद्रा आता उठा परेशा ।। ३ ।।
तुका म्हणे आम्ही उभे तिष्ठत द्वारासी ।
दोन्ही कर जोडोनि गाई गोपाळ सेवेसी ।। ४ ।।
देवाचे सर्व भक्त (हरिजन) एकत्र मिळून मंदिरामध्ये (राउळा) आले आहेत आणि दोन्ही हात जोडून त्या गोपाळाला विनंती करत आहेत. हे पांडुरंगा, आता तू उठ आणि तुझ्या दर्शनासाठी आलेल्या या सर्व भक्तांचा सांभाळ कर; आम्हाला तुझे मुख पाहू दे आणि तुझ्या चरणांची धूळ आमच्या कपाळाला लावू दे. आता सूर्य (दिनकर) उगवला आहे आणि सर्व दिशा अगदी स्वच्छ व स्पष्ट (निवळस) झाल्या आहेत; हे परमेश्वरा, तू आता आणखी किती वेळ झोपणार? आता लवकर उठ. तुकाराम महाराज म्हणतात, आम्ही सर्व भक्त तुझ्या मंदिराच्या दरवाजापाशी वाट पाहत उभे आहोत, आणि सर्व गोपाळ हात जोडून तुझ्या सेवेसाठी तुझे गुण गात आहेत.
॥ अभंग ३३ ॥ अभंग रचना
सहस्त्र दीपे दीप कैसी प्रकाशली प्रभा ।
उजळल्या दशदिशा गगना आलीसे शोभा ।। १ ।।
काकड आरती माझ्या कृष्ण सभागिया ।
चराचर मोहरले तुझी मूर्ति पाहावया ।। २ ।।
कोंदलेसे तेज प्रभा झालीसे एक ।
नित्य नवा आनंद ओवाळिता श्रीमुख ।। ३ ।।
आरती करिता तेज प्रकाशले नयनी ।
तेणे तेजेमिनला एकाएकी जनार्दनी ।। ४ ।।
(संत एकनाथ महाराज म्हणतात) हजारो दिव्यांच्या प्रकाशाने मंदिरामध्ये केवढे अद्भूत तेज पसरले आहे; या प्रकाशाने दहाही दिशा उजळून निघाल्या आहेत आणि जणू आकाशालाही एक वेगळीच शोभा आली आहे. माझ्या या भाग्यवान (सभागिया) कृष्ण विठ्ठलाची ही पावन काकड आरती सुरू आहे; जगातील सर्व सजीव आणि निर्जीव (चराचर) सृष्टी तुझी ही सुंदर मूर्ती पाहण्यासाठी आनंदित झाली आहे. मंदिरात सर्व बाजूने केवळ दिव्य तेज भरून राहिले आहे (कोंदले आहे) आणि सर्व प्रकाश एकत्र झाला आहे; देवाचे हे सुंदर श्रीमुख ओवाळताना मनात दररोज एक नवीनच आनंद निर्माण होतो. देवाची आरती करत असताना ते दिव्य तेज माझ्या डोळ्यांमध्ये (नयनी) चमकू लागले, आणि त्या तेजाच्या प्रभावामुळे माझे मन एकाएकी साक्षात जनार्दन हरीच्या स्वरूपात विलीन (एकरूप) झाले.
॥ अभंग ३४ ॥ अभंग रचना
कनकाच्या परियेळी उजळुनि आरती ।
रत्न दीप प्रभा कैशा पाजळल्या ज्योती ।। १ ।।
ओवाळू गे माये सबाह्य साजिरा ।
राही रखुमाई सत्यभामेच्या वरा ।। २ ।।
मंडित चतुर्भुज दिव्य कानी कुंडले ।
श्रीमुखाची शोभा पाहता तेज फांकले ।। ३ ।।
वैजयंतीमाळ गळा शोभे श्रीमंत ।
शंख चक्रगदा पद्म आयुधे शोभत ।। ४ ।।
सावळा सकुमार जैसा कर्दळीचा गाभा ।
चरणीची नुपूरे वांकी गर्जती नभा ।। ५ ।।
ओवाळीता मन हे उभे ठाकले ठायीं ।
समदृष्टी समान तुकया लागला पायी ।। ६ ।।
सोन्याच्या ताटामध्ये (कनकाच्या परियेळी) काकड्याची आरती पेटवली असून रत्नांच्या दिव्यांच्या ज्योती कमालीच्या चमकत आहेत. हे सखे, जो आतून आणि बाहेरून सर्व बाजूने अतिशय सुंदर (साजिरा) आहे, त्या राही, रखुमाई आणि सत्यभामेच्या पतीला (विठ्ठलाला) मी आरती ओवाळते. चार हातांनी (चतुर्भुज) युक्त असलेल्या त्या देवाच्या कानात दिव्य कुंडले शोभत आहेत, आणि त्याच्या मुखाची शोभा पाहिली की सर्वत्र प्रकाश पसरतो (तेज फांकले). त्याच्या गळ्यामध्ये अत्यंत वैभवशाली अशी वैजयंती माळ शोभून दिसत आहे, आणि त्याच्या चार हातांमध्ये शंख, चक्र, गदा व पद्म ही आयुधे शोभत आहेत. तो सावळा विठ्ठल केळीच्या गाभ्यासारखा मऊ आणि सुकुमार आहे; त्याच्या पायातील पैंजण (नुपूरे) आणि वाकी यांचा सुंदर नाद जणू आकाशात घुमत आहे. देवाला ओवाळत असताना माझे मन एकाच ठिकाणी स्तब्ध होऊन उभे राहिले; तुकाराम महाराज म्हणतात, सर्वांकडे समान नजरेने पाहणाऱ्या त्या विठ्ठलाच्या चरणांशी माझे मन कायमचे जडून गेले आहे.
॥ अभंग ३५ ॥ अभंग रचना
लाजले गे माय आता कोणा ओवाळू ।
जिकडे पाहावे तिकडे चतुर्भूज गोपाळू ।। १ ।।
ओवाळू मी गेले माय गेले द्वारके ।
जिकडे पहावे तिकडे चतर्भुज सारिखे ।। २ ।।
ओवाळू मी गेले माय सखिया माझारी ।
जिकडे पहावे तिकडे चतुर्भूज नरनारी ।। ३ ।।
ओवाळू मी गेले माय सारंगधरा ।
जिकडे पहावे तिकडे चतुर्भूज परिवारा ।। ४ ।।
वैजयंतीमाळ गळा श्रीवत्सलांछन ।
विष्णुदास नामा येणे दाविली खूण ।। ५ ।।
(संत नामदेव महाराज म्हणतात) हे आई, मी आता कोणाकोणाला म्हणून आरती ओवाळू? मला तर आता खूप लाज वाटत आहे, कारण मी जिकडे पाहीन तिकडे मला केवळ चार हातांचा तो गोपाळ विठ्ठलच दिसत आहे. मी जेव्हा द्वारकेला देवाला ओवाळण्यासाठी गेले, तेव्हा मला तिथे प्रत्येक जण साक्षात त्या विठ्ठलासारखाच चार हातांचा दिसू लागला. मी माझ्या सख्यांच्या मध्ये जाऊन जेव्हा ओवाळू लागले, तेव्हा मला प्रत्येक स्त्री आणि पुरुषाच्या (नरनारी) रूपात तोच विठ्ठल दिसू लागला. मी जेव्हा त्या धनुष्यधारी विठ्ठलाला (सारंगधरा) ओवाळायला गेले, तेव्हा त्याचा संपूर्ण परिवारच मला विठ्ठलमय दिसू लागला. ज्याच्या गळ्यात वैजयंती माळ आहे आणि छातीवर भृगू ऋषींच्या चरणांचे चिन्ह (श्रीवत्सलांछन) आहे, त्या विठ्ठलाने विष्णूचा दास असलेल्या नामदेवाला सर्वत्र एकच विठ्ठल पाहण्याची ही दिव्य खूण दाखवून दिली आहे.
॥ अभंग ३६ ॥ अभंग रचना
तुझिये निढळी कोटी चंद्र प्रकाशे ।
कमल नयन हास्य वदन हांसे ।। १ ।।
हाल का रे कृष्ण डोल का रे ।
घडिये घडिये घडिये गुज बोल का रे ।। २ ।।
उभा राहोनिया कैसा हालवितो बाहो ।
बाप रखुमादेविवरू विठ्ठलु नाहो ।। ३ ।।
(संत ज्ञानेश्वर महाराज म्हणतात) हे विठ्ठला, तुझ्या कपाळावर (निढळी) जणू करोडो चंद्रांचे अद्भूत तेज चमकत आहे; तुझे डोळे कमळासारखे सुंदर आहेत आणि तुझ्या मुखावर गोड हास्य खेळत आहे. हे कृष्णा, तू माझ्या प्रेमासाठी थोडा हल किंवा डोल ना; आणि वेळोवेळी (घडिये घडिये) माझ्याशी तुझ्या मनातील गुप्त सुखगोष्टी (गुज) बोल ना. विटेवर उभा राहून तो आपले हात (बाहो) कसा हलवत आहे बघा; रखुमाईचा पती असणारा हा विठ्ठलच आमचा खरा धनी (नाहो) आणि रक्षक आहे.
॥ अभंग ३७ ॥ अभंग रचना
उठा सकळ जन उठिले नारायण ।
आनंदले मुनिजन तिन्ही लोक ।। १ ।।
करा जयजयकार वाद्यांचा गजर ।
मृदंग विणे अपार टाळ घोळ ।। २ ।।
जोडोनिया कर मुख पाहा सादर ।
पायावरी शिर ठेवाूनिया ।। ३ ।।
तुका म्हणे काय पढियंते मागा ।
आपुलाले सांगा सुखदुख ।। ४ ।।
हे सर्व लोकांनो, आता तुम्ही सर्वजण उठून उभे राहा, कारण साक्षात विश्वाचा मालक नारायण विठ्ठल आता निद्रेतून जागा झाला आहे; त्याला पाहून सर्व ऋषीमुनी आणि तिन्ही लोक आनंदाने भरून गेले आहेत. तुम्ही सर्वजण मिळून देवाचा मोठ्याने जयजयकार करा आणि मंदिरात मृदंग, विणा, टाळ आणि घोळ या सर्व वाद्यांचा प्रचंड गजर करा. आपले दोन्ही हात जोडून अतिशय आदराने आणि प्रेमाने देवाचे ते सुंदर मुख पहा, आणि त्याच्या पवित्र चरणांवर आपले डोके ठेवा. तुकाराम महाराज म्हणतात, तो विठ्ठल आता भक्तांना देण्यासाठी तयार आहे, तुम्हाला जे काही तुमच्या मनाला आवडते (पढियंते) ते त्याच्याकडे मागून घ्या आणि तुमची सर्व सुखे व दुःखे त्याला विश्वासाने सांगा.