संत भागूबाई (भगुबाई)

🔷 १. प्रस्तावना: तुकोबांच्या अलौकिक घराण्यातील कन्या

जगद्गुरू संत तुकाराम महाराजांच्या निर्वाणसमयी त्यांची मुले अल्पवयीन होती. त्यामुळे तुकोबांच्या अलौकिक व्यक्तिमत्त्वाचे प्रत्यक्ष संस्कार त्यांना बालपणात पुरेसे लाभू शकले नाहीत. वडिलांच्या पश्चात सुमारे २५ वर्षे ही मुले आपल्या आजोळी राहिली; त्यामुळे वडिलांची महान कीर्ती ऐकण्याव्यतिरिक्त त्यांच्या बालपणी फारसे काही आले नाही.

तथापि, तुकोबांच्या घरात जन्माला आलेल्या या संत कन्येमध्ये भक्तीचे संस्कार उपजतच रुजलेले होते. **तुकारामतात्या** यांनी संपादित केलेल्या 'श्री तुकोबाराम बाबांचे बंधू कान्होबा, मुलगी संत भागूबाई आणि शिष्य निळोबा यांच्या अभंगांची गाथा' या ग्रंथात संत भागूबाईंचे अभंग समाविष्ट आहेत. या अभंगांमधून विठ्ठलभेटीची तिची तळमळ आणि स्त्रीसुलभ वात्सल्यभाव अत्यंत प्रांजळपणे व्यक्त होतो.

🔷 २. स्त्रीमनाचे दर्शन आणि वात्सल्यभावयुक्त भक्ती

संत भागूबाई यांनी विठ्ठलाला आळवताना योजलेल्या शब्दप्रतिमा अत्यंत हृदयस्पर्शी आहेत. विठ्ठलाला आई मानून स्वतःला त्याचे **'तान्हुले'** (लहान मूल) म्हणणे, आईने बाळाला **'स्तनपान'** देऊन सांभाळावे तसा मायेचा छत्रछाया मागणे, आणि सासरी गेलेल्या मुलीप्रमाणे स्वतःला **'परदेशी'** (एकटे) मानणे – या सर्व शब्दप्रतिमा त्यांच्या स्त्रीसुलभ मनाचे आणि उत्कट वात्सल्यभावाचे दर्शन घडवतात.

"तू सर्व संतांना भेटतोस, मग मीच एकली परदेशी (दुरावलेली) का?" असा भाबडा आणि लाडका हट्ट त्या पांडुरंगाजवळ धरतात. भागूबाईंच्या या अभंगात बाळबोध भाव आणि भक्तीची नितांत निर्मळता पाहायला मिळते.

🔷 ३. संतसंग आणि नामस्मरणाचा उपदेश

आपल्या दुसऱ्या अभंगात संत भागूबाई यांनी पारंपरिक पद्धतीने संतसंगाचे (साधूंच्या संगतीचे) आणि विठ्ठलनामाचे माहात्म्य वर्णन केले आहे. संसारातील मायाजाल हे केवळ मृगजळासारखे मिथ्या आहे, असे सांगताना त्या म्हणतात:

"साधूचा संग धरीरे । श्रीहरी स्मरणीं रंगली वाणी ॥
भक्ती धरी दृढ, काम त्यजी रे । साधूचा संग धरीरे ॥
मायाजाळे हें मृगजळ पाहे । गुंतसी परी गती नाही बरीरे ॥
दुस्तर डोहीं बुडसी पाही । तारूं हें विठ्ठलनाम धरी रे ॥
कीर्तनरंगी होसी अभंगीं ॥ भागु बघ तुज नमन करी रे ॥"

🔷 ४. अभंग रचनेची प्रेरणा आणि साहित्यिक स्थान

तत्कालीन काळात पारमार्थिक अनुभव आणि अंतःकरणातील भक्ती प्रकट करण्याचे मुख्य माध्यम 'अभंग' हेच होते. मनात निर्माण होणाऱ्या अध्यात्मिक भावनांना वाट करून देण्यासाठी अभंगवाणीत बोलल्याशिवाय गत्यंतर नव्हते.

संत भागूबाईंचे उपलब्ध असलेले हे दोन अभंग याच उत्कट प्रेरणेतून निर्माण झाले आहेत. तुकोबांच्या विचारांचा आणि वारकरी परंपरेचा कौटुंबिक वारसा पुढे चालवणारी एक निष्पाप संत कन्या म्हणून संत भागूबाई यांचे स्थान वारकरी साहित्यात महत्त्वपूर्ण मानले जाते.

📚 ५. संदर्भ ग्रंथ व गाथा संकलन