संत गोरा कुंभार

१. प्रस्तावना: कर्म आणि भक्तीचा सुंदर मेळ

महाराष्ट्राच्या भूमीवर वारकरी संप्रदायाने सर्वसामान्यांना जगण्याचा एक अत्यंत निर्मळ मार्ग दाखवला. या परंपरेतील संतांनी संन्यास घेऊन अरण्यात जाण्याचा उपदेश केला नाही, तर स्वतःचा रोजचा व्यवसाय आणि कौटुंबिक कर्तव्ये सांभाळत परमार्थ कसा साधावा हे स्वतःच्या आचरणातून सिद्ध केले. या विचारसरणीचे एक अत्यंत तेजस्वी प्रतीक म्हणजे संत गोरा कुंभार होत.

१३ व्या शतकात उदयास आलेल्या ज्ञानदेव-नामदेव यांच्या प्रभावकाळात गोरोबांचे जीवन घडले. माती कालवणे, चाकावर मडकी घडवणे आणि ती भाजून पक्की करणे या अत्यंत साध्या कष्टाच्या कामात त्यांनी प्रत्यक्ष विठ्ठलाचे रूप पाहिले. त्यांची निष्ठा अशी होती की, हातातील काम चालू असतानाही त्यांचे अंतर्मन नामाच्या लयीत स्थिर असे.

वारकरी परंपरेत संत गोरा कुंभार यांना केवळ एक भक्त म्हणून पाहिले जात नाही, तर संतांच्या मेळ्यातील एक अत्यंत समजूतदार आणि अनुभवी आधारवड मानले जाते. त्यांच्या शांत, गंभीर आणि स्थितप्रज्ञ व्यक्तिमत्त्वामुळे तत्कालीन संतपरिवारात त्यांना वडीलधाऱ्या व्यक्तीचे स्थान लाभले होते.

२. जन्म, घराणे आणि कौटुंबिक पार्श्वभूमी

संत गोरा कुंभार यांचा काळ १३ व्या शतकातील मानला जातो. त्यांचे मूळ गाव धाराशिव जिल्ह्यातील 'तेर' हे होते, ज्याला जुन्या काळात तगरपूर म्हणून ओळखले जाई. तेर हे गाव प्राचीन काळापासून व्यापार आणि संस्कृतीचे केंद्र राहिले होते. या शांत आणि ऐतिहासिक भूमीत गोरोबांचे बालपण आणि पुढील आयुष्य व्यतीत झाले.

गोरोबांचा जन्म कुंभार कुटुंबात झाला होता. पिढीजात मिळालेला मातीची भांडी घडवण्याचा व्यवसाय त्यांनी निष्ठेने स्वीकारला. चरित्रातील नोंदींनुसार त्यांच्या पत्नीचे नाव संती होते. संती घरची जबाबदारी सांभाळत गोरोबांच्या कामात व संसारात मदत करत असे, असा उल्लेख येतो.

गोरोबांचे जीवन अत्यंत साधे आणि गरजा मर्यादित असणारे होते. गावात भांडी विकून जो काही अल्प मोबदला मिळे, त्यातच ते समाधानी राहत. कोणत्याही लौकिक सुखाची हाव न धरता केवळ ईश्वरी नामस्मरणात समाधान मानणे हा त्यांचा मूळ स्वभाव होता, असे चरित्रात सांगितले जाते.

३. कुंभार व्यवसाय आणि अखंड विठ्ठलचिंतन

गोरोबा काकांसाठी कुंभारकाम हा केवळ उपजीविकेचा मार्ग नव्हता, तर तीच त्यांची प्रत्यक्ष ईश्वरपूजा होती. माती आणणे, ती पाण्यात भिजवणे आणि पायाने तुडवून एकजीव करणे या शारीरिक श्रमाच्या प्रत्येक क्षणी त्यांचे मन विठ्ठलाच्या ध्यानात रंगून जात असे.

हात चाकावर मातीला आकार देत असत, पण मन मात्र विश्वाच्या निर्मात्याशी जोडलेले असे. त्यांच्या या वृत्तीचे वर्णन करताना अभ्यासक सांगतात की, गोरोबांनी कर्मालाच भक्तीचे माध्यम बनवले. मातीचा प्रत्येक गोळा घडवताना ते देहाची नश्वरता आणि आत्म्याचे अमरत्व अनुभवत असत.

कामात इतके तल्लीन होणे की बाह्य जगाचा पूर्ण विसर पडावा, ही अवस्था त्यांच्या दैनंदिन जीवनाचा भाग बनली होती. शेजारीपाजारी किंवा घरच्यांनाही त्यांच्या या अथांग एकाग्रतेचे नवल वाटत असे. विठ्ठलनामाचा आंतरिक जप त्यांच्या प्रत्येक श्वासात मिसळलेला होता, अशी श्रद्धा परंपरेत सांगितली जाते.

४. तान्ह्या बाळाचा प्रसंग (परंपरेनुसार)

संत गोरा कुंभार यांच्या चरित्रात त्यांच्या एकाग्रतेची आणि अलौकिक तल्लीनतेची साक्ष देणारा एक अत्यंत संवेदनशील प्रसंग सांगितला जातो. परंपरेनुसार एकदा गोरोबा नेहमीप्रमाणे अंगणात माती तुडवण्याचे काम करत होते. मुखात विठ्ठलाचे नाव होते आणि त्यांचे डोळे भक्तीच्या आनंदाश्रूंनी भरून आले होते.

असे सांगितले जाते की, त्या समाधी अवस्थेत असताना त्यांचे लहान तान्हे बाळ खेळत खेळत रांगत त्या चिखलाच्या ढिगाऱ्याजवळ आले. गोरोबांचे संपूर्ण लक्ष अंतरीच्या विठ्ठलाकडे असल्याने त्यांना आजूबाजूच्या जगाचे कसलेही भान राहिले नव्हते. या अनवधानात ते कोवळे बाळ मातीच्या ढिगाऱ्यात अडकले आणि दुर्दैवाने त्याचा अंत झाला.

काही वेळाने जेव्हा संती तेथे आली, तेव्हा घडलेला प्रकार पाहून तिच्या दुःखाला पारावार उरला नाही. या घटनेने गोरोबा भानावर आले आणि आपल्या हातून घडलेल्या अनर्थाने त्यांचे हृदय हेलावून गेले. हा प्रसंग भक्ताच्या अलौकिक तन्मयतेचे आणि संसारातील एका अत्यंत कारुण्यमय वळणाचे प्रतीक म्हणून परंपरेत मोठ्या संवेदनशीलतेने पाहिला जातो.

५. संतीची शपथ आणि वैराग्याची वाटचाल (परंपरेनुसार)

बाळाच्या वियोगामुळे संती अत्यंत शोकाकुल झाली होती. दुःखाच्या भरात तिने गोरोबांना विठ्ठलाची शपथ घालून आपल्याला स्पर्श न करण्याचे वचन मागितले, अशी कथा चरित्रात येते. विठ्ठलाचे नाव ऐकताच गोरोबांनी त्या शपथेचा अत्यंत आदराने स्वीकार केला आणि त्या क्षणापासून पत्नीशी सर्व शारीरिक संबंध तोडून पूर्ण विरक्त जीवन स्वीकारले.

घरचा प्रपंच पुढे जावा आणि कुटुंबाचा सांभाळ व्हावा म्हणून संतीच्या आग्रहावरून गोरोबांचा विवाह तिची धाकटी बहीण रामी हिच्याशी करून देण्यात आला, असा उल्लेख नोंदींमध्ये येतो. परंतु वडिलांना दिलेल्या वचनाचा आणि विठ्ठलाच्या शपथेचा मान राखत गोरोबांनी रामीबाबतही तोच संयम आणि विरक्ती कायम ठेवली, असे सांगितले जाते.

कथेत पुढे असा संदर्भ येतो की, एका रात्री अनावधानाने शपथेचा संकोच निर्माण झाल्याची जाणीव होताच, पश्चात्तापापोटी गोरोबांनी स्वतःला अत्यंत कठोर शासन केले आणि आपले दोन्ही हात गमावले. ईश्वराच्या नामाला आणि शपथेला दिलेले हे निष्ठावंत मूल्य गोरोबांच्या तीव्र वैराग्याची साक्ष मानले जाते. हात नसतानाही त्यांच्या मनातील ईश्वरी नामाची अखंड धारा तशीच वाहत राहिली.

६. संतांची परीक्षा: मडके पारखण्याचा प्रसंग (परंपरेनुसार)

वारकरी परंपरेत संत गोरा कुंभार यांच्या नावाशी जोडलेला सर्वात प्रसिद्ध आणि तत्त्वज्ञानदृष्ट्या महत्त्वाचा प्रसंग म्हणजे संतांची परीक्षा होय. एकदा संत ज्ञानेश्वर महाराज, संत नामदेव महाराज, संत निवृत्तीनाथ महाराज, संत सोपानदेव आणि संत मुक्ताबाई ही सर्व संत मंडळी तेर येथे गोरोबा काकांच्या भेटीस आली.

तेव्हा उपस्थित संतांच्या आग्रहावरून गोरोबा काकांनी सर्व संतांच्या अंतःकरणातील आत्मज्ञानाची परीक्षा घेण्याचे ठरवले, अशी कथा सांगितली जाते. कुंभार ज्याप्रमाणे मडके पक्के आहे की कच्चे हे पाहण्यासाठी त्यावर थापटणे मारून नाद ऐकतो, त्याचप्रमाणे गोरोबा काकांनी थापटणे घेऊन प्रत्येक संताच्या जवळ जाऊन परीक्षा केली. सर्व संत शांत आणि स्थिर राहिले.

परंतु जेव्हा थापटणे जवळ आले, तेव्हा नामदेव महाराजांच्या मनात किंचित संकोच आणि आश्चर्य निर्माण झाले. तेव्हा गोरोबा काकांनी हे मडके अजून पूर्ण पक्के झालेले नाही, असा भाव व्यक्त केला. या प्रसंगातून नामदेवांना सर्वव्यापी ईश्वराचे व्यापक तत्त्व समजून घेण्याची प्रेरणा मिळाली आणि पुढे त्यांनी विसोबा खेचर यांना आपले गुरू केले, अशी नोंद परंपरेत आदराने केली जाते.

७. पंढरपूरची वारी आणि भक्तीची अनुभूती (परंपरेनुसार)

या प्रसंगानंतर सर्व संतांचा मेळा पंढरपूरच्या दिशेने रवाना झाला. संत गोरा कुंभारही संतांच्या सोबतीने विठ्ठल दर्शनासाठी पंढरपूरला पोहोचले. पंढरीच्या महाद्वारात जेव्हा नामघोषाचा गजर सुरू झाला आणि संतांनी आर्ततेने पांडुरंगाची आळवणी केली, तेव्हा गोरोबा काका अंतर्बाह्य विठ्ठलमय होऊन नाचू लागले.

भाविक सांगतात की, त्या भक्तीच्या महापुरात साक्षात पांडुरंगाच्या कृपेने गोरोबांना आपले हात पुन्हा प्राप्त झाले. त्यांच्या अपार निष्ठेला भगवंताने दिलेली ती अलौकिक पावती मानली जाते. हात मिळताच गोरोबांनी पुन्हा दोन्ही हातांनी टाळ्या वाजवून विठ्ठलनामाचा जयघोष केला.

तसेच घरी परतल्यानंतर त्यांच्या हरवलेल्या बाळाची पुन्हा भेट झाली आणि भगवंताने भक्ताच्या घरी विठू कुंभार बनून माठ घडवले, अशा अनेक प्रेमळ श्रद्धा वारकरी भाविकांच्या मुखात शतकानुशतके जिवंत आहेत. हे सर्व प्रसंग केवळ चमत्काराच्या दृष्टीने न पाहता, भक्ताच्या अढळ श्रद्धेचा भगवंतावर असणारा अधिकार म्हणून वारकरी जगतात पाहिले जातात.

८. अभंगरचना आणि रूपकात्मक तत्त्वज्ञान

संत गोरा कुंभार यांनी रचलेले अभंग मराठी संत साहित्यातील एक अनमोल ठेवा आहेत. त्यांच्या अभंगांची भाषा अत्यंत साधी, प्रासादिक आणि थेट अंतःकरणाला भिडणारी आहे. त्यांनी आपल्या रोजच्या कुंभार व्यवसायातील घटकांचा वापर करून वेदान्ताचे गूढ विचार सहजतेने मांडले आहेत.

माती म्हणजे मानवी देह, चाक म्हणजे काळाचे चक्र, आणि मडके म्हणजे जीवात्मा, अशी सुंदर रूपके त्यांच्या विचारांत आढळतात, असे अभ्यासक नोंदवतात. कच्चे मडके पाण्यात विरघळते, पण आगीत भाजलेले पक्के मडके चिरंतन टिकते; त्याचप्रमाणे संसाराच्या भट्टीत साधनेने तावून सुलाखून निघालेला जीवच मुक्तीचा अधिकारी होतो, ही त्यांची शिकवण होती.

त्यांच्या अभंगांच्या शेवटी 'गोरा कुंभार' किंवा 'गोरा म्हणे' अशी नाममुद्रा आढळते. वारकरी संतांचे निवडक विचार आपण आमच्या निवडक अभंग संग्रहात पाहू शकता. निर्गुण निराकाराची भक्ती करताना सगुण विठ्ठलाचे प्रेम कसे जपावे, याचा आदर्श त्यांच्या रचनेतून दिसून येतो.

९. क्षेत्र तेर येथील समाधी परंपरा

संत गोरा कुंभार यांनी आपले संपूर्ण आयुष्य ईश्वरी चिंतन आणि लोककल्याणासाठी वेचले. आयुष्याच्या शेवटी त्यांनी धाराशिव जिल्ह्यातील आपल्या लाडक्या तेर या गावी समाधी घेतली. चैत्र वद्य त्रयोदशी हा दिवस त्यांची समाधी तिथी म्हणून परंपरेत अत्यंत पवित्र मानला जातो.

आज तेर येथे संत गोरा कुंभार यांचे देखणे समाधी मंदिर उभे आहे. मंदिराच्या परिसरात प्रवेश करताच एका शांत आणि सात्त्विक वातावरणाची अनुभूती येते. दरवर्षी चैत्र वद्य त्रयोदशीला तेर येथे मोठा यात्रा उत्सव साजरा होतो. वारकरी भाविक मोठ्या श्रद्धेने या समाधी सोहळ्याला उपस्थित राहून गोरोबा काकांच्या चरणी नतमस्तक होतात.

कर्म हेच ईश्वर मानणाऱ्या आणि कष्टाच्या घामातून भक्तीचे मळे फुलवणाऱ्या या थोर संताचे स्मारक आजही प्रत्येक कष्टकऱ्याला आपल्या कामातच ईश्वर शोधण्याची प्रेरणा देत आहे. आषाढी वारीच्या वाटेवर चालणाऱ्या प्रत्येक वारकऱ्याच्या मनात गोरोबा काकांचे नाव आदराने कोरलेले आहे. वारी परंपरेविषयी अधिक माहिती आपण आषाढी वारी परंपरा या लेखात वाचू शकता.

१०. नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न

११. पुढील वाचन