सार्थ चांगदेव पासष्टी

हे चांगदेवा, तुमचे कल्याण असो! तो परमात्मा स्वतः पडद्याआड राहून या अथांग विश्वाचा आभास घडवून आणतो आणि जेव्हा तो प्रत्यक्ष प्रकट होतो, तेव्हा हा जगाचा भास आपल्यामध्येच सामावून घेतो.

त्याचे मूळ रूप जोवर लपलेले असते तोवर हे जग खरे वाटते, पण तो प्रकट झाला की हे दृश्य जग दिसेनासे होते. वास्तविक पाहता, तो लपतही नाही आणि प्रकटही होत नाही; तो या दोन्ही अवस्थांच्या पलीकडे निर्विकार आहे.

तो परमात्मा जेवढा विस्तारत जातो, तेवढेच जगाचे अस्तित्व शून्य होत जाते. त्याने स्वतःचे रूप न बदलताही तो या संपूर्ण सृष्टीत अखंडपणे भरून राहिलेला आहे.

सोन्याचे दागिने घडवले तरी सोन्याच्या मूळ शुद्धतेत किंवा वजनात काडीचाही फरक पडत नाही. त्याचप्रमाणे, परमात्मा या अनेकविध जगाच्या रूपाने नटला तरी त्याच्या मूळ रूपात काहीही उणे होत नाही.

पाण्याचा वेध घेताना लाटांचे आवरण दूर करण्याची गरज नसते, कारण लाटा म्हणजे पाणीच असते. तसेच या जगाचे आहे; विश्व आणि परब्रह्म हे दोन वेगळे नसून एकच आहेत.

मातीचे लहान कण एकत्र आले तरी पृथ्वीचा पृथ्वीपणा बदलत नाही. अगदी तसेच, या अनंत विश्वाच्या पसाऱ्यामुळे मूळ परमात्मा कधीही झाकला किंवा लपला जात नाही.

चंद्राच्या सोळा कला बदलल्या तरी मूळ चंद्र नष्ट होत नाही, आणि दिव्याच्या रूपाने प्रकट झाला तरी अग्नीचे मूळ तेज बदलत नाही; तो अग्नीच राहतो.

केवळ अज्ञानामुळेच माणसाला 'मी पाहणारा (द्रष्टा)' आणि 'हे जग दृश्य' असा भेद जाणवतो. परंतु आत्मज्ञानाच्या पातळीवर असा कोणताही वेगळेपणा अस्तित्वातच नाही, तिथे सर्व एकच आहे.

कापडाला आपण निव्वळ नावाने 'वस्त्र' म्हणतो, पण उघडून पाहिले तर ते केवळ सूतच असते; किंवा मातीचे भांडे म्हणजे अंतिमतः मातीच असते. तसेच जगाचेही आहे.

पाहणारा आणि पाहिले जाणारे दृश्य या दोन्हीच्या पलीकडे जे केवळ शुद्ध ज्ञानस्वरूप तत्त्व आहे, तेच परमात्मा होय. तोच या त्रिपुटीच्या रूपाने भासतो.

दागिने हे केवळ नावाला वेगळे असतात, पण त्यात भरलेले द्रव्य निव्वळ सोनेच असते; किंवा शरीराचे विविध अवयव मिळून एकच शरीर बनते, तद्वत हे विश्व आहे.

ईश्वरापासून ते थेट जड सृष्टीपर्यंत जे काही पदार्थ वेगवेगळ्या रूपांत भासतात, त्या सर्वांच्या मुळाशी केवळ एकच शुद्ध चैतन्य प्रकाशत असते.

भिंतीवर अनेक चित्रे काढली तरी त्या चित्रांचा आधार केवळ ती भिंतच असते. त्याचप्रमाणे या संपूर्ण विश्वाच्या आकारामागे केवळ परमात्म्याचेच अस्तित्व असते.

गुळाची ढेप बनवली किंवा ती फोडली तरी गुळाच्या गोडीचा आकार बदलत नाही की गोडी नष्ट होत नाही. त्याचप्रमाणे जगात कितीही भेद दिसले तरी ते मूळ आत्मतत्त्व बदलू शकत नाही.

घडी घातलेल्या वस्त्रातून जसे वस्त्रच प्रकट होते, तसेच या विश्वाच्या प्रत्येक स्फुरणामध्ये केवळ त्या परमात्म्याचीच शक्ती स्फुरत असते.

सृष्टीच्या सुख-दुःखाच्या हिंदोळ्याने जो कधीही लिप्त होत नाही आणि जो स्वतःच स्वतःला अनुभवण्यासाठी द्रष्टा व दृश्य बनून समोरासमोर उभा ठाकतो, तोच परमात्मा होय.

आरशात दिसणाऱ्या प्रतिबिंबामुळे जसे मूळ चेहऱ्याला 'बिंब' हे नाव मिळते, तसेच या जगाच्या दृश्यामुळे त्या शुद्ध चैतन्याला 'द्रष्टा' (पाहणारा) हे विशेषण लाभते.

परमात्मा स्वतःच स्वतःच्या आनंदासाठी स्वतःला दृश्य म्हणून प्रकट करतो. यातूनच पाहणारा, पाहण्याचे साधन आणि दृश्य ही त्रिपुटी निर्माण होते.

सुताच्या गुंडाळीत आत आणि बाहेर सुताशिवाय जसे काहीच नसते, तसेच त्रिपुटीचा हा सगळा खेळ वरवर तीन भागांत दिसला तरी त्यात केवळ एकच परमात्मा असतो.

आपले एकच मुख आरशाच्या माध्यमातून स्वतःलाच पाहते, तेव्हा तिथे दोन मुखे असल्याचा भास होतो. हा पाहण्याचा व्यवहार केवळ एका भ्रमासारखा असतो.

मूळ चैतन्यात कोणताही भेद न होता ते अज्ञानामुळे तीन प्रकारे (त्रिपुटीत) विभागल्यासारखे वाटते. हे चांगदेवा, या सृष्टीच्या अभेदाचे मूळ सत्य हेच आहे, हे नीट समजून घे.

या जगात दृश्याचा जसा उदय होतो, तसेच पाहणाऱ्याचे अस्तित्व निर्माण होते. पण जर आपण या दोघांमधील काल्पनिक भेद शोधू गेलो, तर आपली बुद्धी तिथे थक्क होते.

जर पाहण्यासाठी समोर काही दृश्यच उरले नाही, तर मग या डोळ्यांनी काय पाहायचे? दृश्याशिवाय पाहणाऱ्याला 'द्रष्टा' तरी कसे म्हणणार? ज्ञानोदय झाला की हा भेद संपतो.

दृश्य समोर आहे म्हणूनच दृष्टी आणि द्रष्टा यांना अर्थ प्राप्त होतो. जर विचारांती दृश्याचे मिथ्यात्व कळाले, तर पाहणारा आणि पाहण्याची क्रिया हे दोन्हीही एकाच वेळी लय पावतात.

अशा प्रकारे, मूळचे एकच तत्त्व परिस्थितीनुसार तीन रूपांत भासते. जेव्हा हा भ्रम नष्ट होतो, तेव्हा केवळ एकच शुद्ध परमात्मा शिल्लक राहतो. त्यामुळे त्रिपुटी हा भ्रम असून एकत्व हेच सत्य आहे.

आरसा समोर आणण्यापूर्वी आणि तो बाजूला नेल्यानंतरही आपला चेहरा जसा आहे तसाच राहतो. मग मध्येच आरशात पाहताना चेहऱ्यात काही वेगळेपणा निर्माण होतो का? नक्कीच नाही.

आरशात स्वतःचा चेहरा पाहताना आपल्याला असे वाटते की आपण काहीतरी वेगळे पाहत आहोत, परंतु हा केवळ दृष्टीला पडलेला एक भास असतो.

म्हणूनच, हे जग डोळ्यांसमोर दिसत असतानाही, तू स्वतःला या दृश्य आणि द्रष्टा या दोन्ही उपाधींहून मुक्त असणारे शुद्ध परब्रह्म समज.

वाद्याच्या निर्मितीपूर्वी जसा नाद सुप्त असतो आणि लाकडाच्या आत जसा अग्नी अदृश्य रूपात वास करतो, तसेच सर्व बाह्य आकार संपल्यावरही ते मूळ आत्मतत्त्व कायम असते.

ज्याचे वर्णन शब्दांत करता येत नाही आणि जे बुद्धीच्या किंवा तर्काच्या कचाट्यात सापडत नाही, ते केवळ स्वतःच्याच अस्तित्वाने नित्य प्रकाशमान असते.

डोळ्यांमध्ये जगाला पाहण्याची शक्ती असते, पण तो डोळा स्वतःला पाहू शकत नाही. तसेच, परमात्मा हा स्वतःच ज्ञानस्वरूप असल्याने तो स्वतःच्या ज्ञानाचा विषय बनू शकत नाही.

ज्याच्या मूळ स्वरूपात अज्ञानाचा लवलेशही नाही, ते स्वतःच संपूर्ण ज्ञान असल्याने त्याला वेगळे 'जाणण्याची' गरज किंवा क्रिया शिल्लकच राहत नाही.

म्हणूनच, जिथे मौन हेच श्रेष्ठ बोलणे ठरते, काहीही न बदलता जे सर्वव्यापी होते आणि काहीही न गमावता जे प्राप्त होते, तेच शुद्ध आत्मसुख आहे.

जगात ज्ञानाचे कितीही प्रकार किंवा अनुभव आले, तरी त्या सर्वांना जिवंतपणा देणारे मूळ तत्त्व एकच असते; जसे हजारो लाटांमध्ये केवळ पाणीच भरलेले असते.

जे स्वतः कोणाचे दृश्य बनत नाही, तर केवळ एकमेव साक्षीदार म्हणून प्रकाशते, त्या अद्वितीय तत्त्वाचे वर्णन काय करावे? ते केवळ स्वतःसारखेच आहे.

ज्याचे अस्तित्व दुसऱ्या कोणावर अवलंबून नाही, जे स्वतःच प्रकाशमान असल्याने त्याला दाखवायला दुसऱ्या दिव्याची गरज नाही आणि जे स्वतःच पूर्ण आनंदमय आहे.

हे चांगदेवा, तुम्ही त्या वटेश्वर परमात्म्याचेच अंश आहात. कापुराचा लहान तुकडा जसा मूळ कापूरच असतो, तसेच तुम्ही आहात. आता आपल्या दोघांमधील या अभेदाचा संवाद ऐका.

ज्ञानदेव म्हणतात, तुम्ही माझा उपदेश ऐकणे म्हणजे स्वतःच्याच आत्म्याचे ऐकण्यासारखे आहे; जसे एका हाताने स्वतःच्याच दुसऱ्या हाताला घट्ट पकडावे.

हे कसे आहे? तर शब्दानेच स्वतःचा शब्द ऐकावा, गोडीनेच स्वतःचा गोडवा चाखावा किंवा प्रकाशाने स्वतःच्याच प्रकाशाला न्याहाळावे.

हे चक्रपाणी (चांगदेव), आपला हा संवाद म्हणजे सोन्यानेच सोन्याची परीक्षा घेण्यासारखा आहे किंवा एका चेहऱ्याने दुसऱ्या चेहऱ्याला आरशाप्रमाणे प्रतिबिंबित करणे आहे.

स्वतःच्याच मधुरतेने स्वतःचा आस्वाद घेणे जसे अवर्णनीय असते, तसाच तुमच्या आणि माझ्या भेटीतील हा निरामय आनंद आहे.

हे मित्रा, तुम्हाला भेटण्यासाठी माझा जीव अत्यंत उत्सुक झाला आहे; पण या बाह्य भेटीच्या नादात आपली जी आंतरिक, उपजत अभेद भेट आहे, ती कुठे दुरावू नये याचीच मला शंका वाटते.

कारण मी जेव्हा तुमचे दर्शन घेण्याचा विचार करतो, तेव्हा माझे मन लगेच आत्माकार होऊन जाते. अशा स्थितीत पाहणारा आणि दृश्य हा भेदच संपत असल्याने दर्शन घेणे अशक्य वाटते.

चांगदेवा, तुम्ही काही करा किंवा नका करू, बोला अथवा मौन पाळा; या लौकिक क्रियांचा तुमच्या मूळ आत्मस्वरूपावर कोणताही परिणाम होत नाही.

हे चांगदेवा, आत्म्याच्या पातळीवर काही करणे किंवा न करणे याला काही अर्थ उरत नाही. तुम्हाला हा उपदेश करताना माझ्या मनातील उरलासुरला 'मीपणा' देखील पूर्णपणे गळून पडला आहे.

पाण्याची खोली मोजण्यासाठी मिठाचा खडा जर पाण्यात उतरला, तर तो स्वतःच विरघळून पाणी होऊन जातो. मग पाण्याचा माग काढणारा उरतोच कुठे?

तसेच, जेव्हा मी तुमच्या आत्मस्वरूपाचा शोध घेऊ लागतो, तेव्हा माझा स्वतंत्र 'मी' नाहीसा होतो. जिथे 'मी'च उरत नाही, तिथे 'तू' अशी वेगळी कल्पना तरी कशी करता येईल?

एखादा माणूस पूर्ण जागे राहून झोप कशी असते हे पाहू गेला, तर तो झोपेचा अनुभव घेऊ शकत नाही. तसेच, तुमच्या अमूर्त स्वरूपाला पाहताना माझी पाहण्याची वृत्तीच शांत होते.

अतिशय घनदाट अंधारात जसा सूर्याचा प्रकाश पोहोचू शकत नाही आणि तिथे माणसाला स्वतःच्या शरीराचे भानही उरत नाही, तशी ही अवस्था आहे.

त्याप्रमाणे, जेव्हा मी तुमच्या स्वरूपाचा वेध घेतो, तेव्हा 'मी' आणि 'तू' हे दोन्ही भाव त्या मूळ तत्त्वात विरघळतात आणि केवळ एक निखळ अस्तित्व शिल्लक राहते.

बोटाने डोळा दाबल्यास समोर अनेक चकचकीत आकार दिसू लागतात, पण ते दाखवणारा डोळा स्वतः कधीही बदलत नाही. तो स्थिर राहूनच ते कौतुक पाहतो.

अगदी त्याचप्रमाणे, आपल्या या संवादातून अभेदाची दृष्टी न ढळू देता, कोणत्याही 'मी-तू' पणाच्या भिंतीशिवाय आपली ही ज्ञानरूपी भेट संपन्न झाली आहे.

आता मी आणि तू या सर्व उपाधींना दूर सारून, आपण ज्या केवळ शुद्ध आत्मिक भेटीचा आनंद घेतला, तिचाच विस्तार या संवादात केला आहे. तुम्हीही याच भेटीत स्थिर व्हावे.

अन्नाचा आस्वाद घेताना जशी रुची स्वतःचाच आनंद उपभोगते किंवा पाहणारा माणूस आरशाच्या निमित्ताने स्वतःचेच रूप न्याहाळतो, तसे हे आहे.

बुद्धीला अगम्य असणाऱ्या त्या परमात्म्याला शब्दांत पकडण्यासाठी, मी मौनाचा आश्रय घेऊन ही अक्षरे गुंफली आहेत आणि आपल्या ऐक्याची गोष्ट रचली आहे.

एका दिव्याने दुसऱ्या दिव्याला प्रकाशित करावे, तसेच या संवादाचे माध्यम वापरून तुम्ही स्वतःच्या अंतरातील शुद्ध आत्मस्वरूपाला ओळखावे.

तुमच्यातील आत्मभाव जागृत करणाऱ्या या गोष्टी ऐकून तुम्ही तुमची ज्ञानदृष्टी उघडा आणि स्वतःच्याच आत स्वतःची शाश्वत भेट घ्या.

महाप्रलयाच्या वेळी जेव्हा चोहोबाजूला पाणीच पाणी होते, तेव्हा ते प्रवाहांचे उगमस्थानही स्वतःत सामावून घेते. तसेच तुम्ही सर्व अनात्मभाव मिटवून केवळ ब्रह्मानंदात लीन व्हा.

ज्ञानदेव म्हणतात, तुमचे खरे स्वरूप हे नाव आणि आकाराच्या पलीकडचे आहे. त्या आत्मानंदाच्या सागरात डुंबून तुम्ही नित्य सुखी व्हा.

हे चांगदेवा, ही ब्रह्मैक्याची अमूल्य संपत्ती एकदा अंतःकरणात स्थिर झाली की जाणणारा आणि जाणले जाणारे हा भेद संपतो. तुम्ही याच परम पदावर आरूढ व्हा, हेच माझे सांगणे आहे.

हे चांगदेवा, तुमच्या या पत्राच्या निमित्ताने, माझे सद्गुरू श्रीनिवृत्तीनाथ माऊली यांनी मला या अतिशय रसाळ आत्मानंदाचा प्रसाद मोठ्या प्रेमाने दिला आहे.

अशा प्रकारे, ज्ञानदेव आणि चांगदेव हे ज्ञानाने परिपूर्ण असलेले दोन आरसे जेव्हा समोरासमोर आले, तेव्हा एकमेकांना पाहता पाहता ते स्वतःचा भेदच पूर्णपणे विसरून गेले.

जो कोणी या आरशासारख्या स्वच्छ असणाऱ्या ओव्यांचा अभ्यास करेल आणि या उपदेशाचे मनन करेल, तो त्या अथांग आत्मसुखाचा धनी होईल.

जे डोळ्यांना दिसत नाही तेच खरे अस्तित्व आहे, आणि जे समोर दिसते ते क्षणभंगुर आहे. हे सत्य माणसाला आपोआप उमजले की तो स्वतःच त्या परमात्मस्वरूपाचा भाग बनतो.

नेहमीच्या झोपेच्या पलीकडची जी समाधी अवस्था आहे आणि संसाराच्या जागृतीला गिळणारी जी खरी आत्मजागृती आहे, तिचेच सुंदर वर्णन या ग्रंथात केले आहे, असे ज्ञानदेव म्हणतात.