अभंग संग्रह : संत गोरा कुंभार

जेव्हापासून मी आवडीने त्या निर्गुण निराकार ब्रह्माचा संग धरला आहे, तेव्हापासून त्याने माझे वेगळे अस्तित्वच देशधडीला लावले (नष्ट केले) आहे. माझ्या मनातील 'अनेकत्व' (द्वैतभाव किंवा अनेक गोष्टींचा पसारा) त्याने हिरावून नेले आणि मला त्या निरंजन परब्रह्मात एकटे सोडून दिले. आता सर्व जगाकडे एकत्र पाहताना हे प्रपंचिक जग लटके (खोटे) वाटते आणि डोळ्यांना जे जे दिसते, ते सर्व विठ्ठला, तुझेच रूप वाटते. गोरा कुंभार म्हणतात, "हे नामदेवा ऐका, अशा अवस्थेत आता तुम्हा-आम्हाला वेगळे नाव आणि अस्तित्व तरी कुठून उरणार?"

आपल्या अंतःकरणातील ईश्वरी अनुभूतीचे गुज (रहस्य) बोलावे तरी कसे? कारण तिथे कोणतीही अक्षरे व्यक्त होत नाहीत आणि शब्दही शून्य होतात. तिथे केवळ 'जय जय झनकूट' असा अनाहत नादाचा (जंगट) महाध्वनी गर्जत असतो. ज्या परब्रह्माचे वर्णन करताना वेदांच्या श्रुतीही 'नेति नेति' (हे नव्हे, हे नव्हे) म्हणून परत फिरतात, तो परमात्मा या नादाच्या शेवटी स्थिर राहतो. गोरा कुंभार म्हणतात, हे नामदेवा, अशा अवस्थेत सत्राव्या जीवनकलेतून पाझरणारे भक्तीचे अमृत (नीर) निरंतर प्राशन करत राहावे.

मुक्या माणसाला साखरेची चव दिली, तर तिला गोड नक्कीच वाटते, पण तिला ते शब्दांत सांगता येत नाही; तशीच अवस्था या आत्मसुखाची आहे, ती बोलून दाखवता येत नाही. तिथे केवळ संवाद किंवा शब्दच खुंटत नाहीत, तर आपला आनंदच आपल्या अस्तित्वाचा आधार बनतो. या परम आनंदाला स्वतःमध्येच गिळून (साठवून) शांत राहणे आणि जे कधी नष्ट होत नाही अशा अखंड परब्रह्माशी एकरूप होणे, म्हणजेच जीवनमुक्त होणे होय. गोरा कुंभार म्हणतात, स्वतः अशा प्रकारे मुक्त होऊन या जगालाही ज्ञानी (शहाणे) करणे, हेच संतांचे कार्य आहे.

मी कोणत्या जिभेने देवा तुझी स्तुती करू? कारण माझ्या चित्ताने मनातील सर्व संकल्पांचे ओघ स्वतःमध्येच गिळून टाकले आहेत. आता माझे मन पूर्णपणे देवाशी एकरूप झाले आहे आणि या आत्मानुभावाचे सुख हृदयात आनंदाने हेलावू लागले आहे. डोळ्यांचे बाह्य जगाकडे पाहणे आता थांबले असून ते आतल्या रूपाकडे परत फिरले आहे आणि माझ्या डोळ्यांच्या पापण्या निवांत स्थिर झाल्या आहेत. गोरा कुंभार म्हणतात, अशा वेळी या परम मौनाचा आनंद घ्यावा आणि आपला जीव सखा नामदेवावरून ओवाळून टाकावा.

आपल्या दोघांच्या मनात केवळ एकच ईश्वरी भाव असून, हा बोध कोणत्याही भेदाभेदाशिवाय एकरूप झाला आहे. तू मला पूर्ण ओळखतोस आणि मीही तुझ्यामध्ये तीच एक आत्मवस्तू (परमात्मा) पाहत आहे. हा परमात्मा या देहातच राहतो असे नुसते बोलतानाही लाज वाटते, कारण तसे बोलल्याने त्याच्या अथांग स्वरूपाच्या अखंडतेला जणू मर्यादा पडते आणि ती बिघडते. गोरा कुंभार म्हणतात, "हे नामदेवा, आज तुझ्या रूपाने मला प्रत्यक्ष आत्मानुभवाचा श्रेष्ठ ठेवाच भेटला आहे."

संत गोरा कुंभार आपल्या अंतःकरणात नेहमी केशवाचे (विठ्ठलाचे) ध्यान धरतात आणि मडकी बनवण्यासाठी माती (मृत्तिका) तुडवताना त्याच भक्तीच्या आनंदात मातीत नाचू लागतात. ते मुखाने वेळोवेळा विठ्ठलाच्या नामाचे स्मरण करतात, ज्याने त्यांचे अंतःकरण सद्गदित होते आणि डोळ्यांतून प्रेमाश्रू वाहू लागतात. कुंभार (कुलाल) वंशात जन्मलेले हे शरीर म्हणजेच हरीचे परम भक्त असलेले गोरा कुंभार होय.

कीर्तनामध्ये विठ्ठलाच्या नामाचा गजर करत आणि विठ्ठलाच्या पताक्याचे ध्यान धरत सर्व भक्तांनी आपले दोन्ही हात वर केले. सर्वांनी हात वर केल्याचे पाहून गोरोबांना आपल्या तुटलेल्या हातांमुळे अंतःकरणात लाज वाटली. तेव्हा नामदेव महाराजांनी गोरोबांना आग्रहाने सांगितले की, "गोरोबा, तुम्हीही तुमचे हात वर करा." नामदेवांच्या सांगण्यावरून जेव्हा संत गोरोबांनी आपले हात वर करण्याचा प्रयत्न केला, तेव्हा विठ्ठलाच्या कृपेने त्यांचे तुटलेले हात तात्काळ जागेवरच पुन्हा फुटले (बरे झाले).

ज्याप्रमाणे नदीचा (सरितेचा) ओघ समुद्रात जाऊन मिळतो आणि त्याचे वेगळेपण आटून जाते, त्याचप्रमाणे माझे मन त्या विदेही परब्रह्माला भेटले आहे आणि एकरूप झाले आहे. आता ही सुखाची अवस्था कोणाला सांगावी आणि कोणाला विचारावी? कारण तिथे सांगणारा आणि ऐकणारा असा भेदच उरलेला नाही. तिथे ना दिवस-रात्र आहे, ना कोणती जात (कूळ-याती) आहे; तिथली सर्व माया आणि भ्रांती नष्ट झाली आहे. गोरा कुंभार म्हणतात, "हे नामदेवा ऐका, मला आज अखंड विश्रांतीचा खरा ठेवा सापडला आहे."

मी सगुण रूपाच्या (विठ्ठलाच्या) संगतीने त्या निर्गुण परब्रह्माच्या भेटीला आलो होतो, परंतु या भेटीच्या प्रसंगात मी स्वतःच सर्व गुणांच्या पलीकडे जाऊन 'गुणातीत' झालो. आता मला स्वतःचे वेगळे रूप उरले नाही, मग मी माझे नाव तरी काय सांगू? माझी अवस्था अशी झाली आहे की, त्याबद्दल काही बोलताच येत नाही. या सुखाबद्दल बोलायला जावे तर जणू स्वतःची जीभच खुंटते आणि पाहता पाहता मनाला खेचरी मुद्रा (परम समाधी) लागते. गोरा कुंभार म्हणतात, "हे नाम्या, तुझ्या भेटीमुळे आज मला या परम सुखाची मिठी सहजच लाभली आहे."

"हे नाम्या, परब्रह्माच्या स्थितीत लीन झाल्यावर माणसाचे बोलणे आणि चालणे कसे अलिप्त असावे, हे केवळ तो अनुभव घेणाराच जाणतो. ज्याप्रमाणे जेवणाची खरी चव ते अन्न वाढताना आणि जेवतानाच कळते, इतरांना ते समजावून सांगणे लाजिरवाणे ठरते; तसेच या परमार्थाचे आहे." गोरा कुंभार म्हणतात, हा आत्मानुभाव केवळ अनुभवी माणसालाच समजतो, आणि आम्हा संतांना तर नेहमी याच सुखाच्या राशीत (परब्रह्मात) राहायचे आहे.

माणसाने आपले शरीर, वाणी आणि मन एकाच विठ्ठल चरणी समर्पित करावे, कारण यामुळेच या देहाला नित्य सुखाची प्राप्ती होते. मनातील अनेक गोष्टींचे विचार आणि द्वैतभाव (अनेकत्व) सोडून दे, कारण जे संपूर्ण ब्रह्मांडात व्यापलेले आहे, तेच तुझे खरे आत्मरूप आहे. जेव्हा बुद्धी सर्व वासनांमधून मुक्त होऊन एकाग्र होते, तेव्हा ईश्वराशी असणारे ऐक्याचे राज्य सहज भोगता येते. गोरा कुंभार म्हणतात, "हे नामदेवा, ज्या परब्रह्माला कोणतेही बाह्य रूप किंवा रेषा नाही, तेच तुझे खरे सुख स्वरूप आहे."

माझे जे शरीररूपी स्थूल अस्तित्व होते, ते आता अतिशय सूक्ष्म झाले आहे आणि माझे मन परमानंदाच्या महासुखात पूर्णपणे बुडून गेले आहे. माझे स्वतःचे रूप माझ्याच डोळ्यांत विरून गेले आहे आणि माझे बाह्य ज्ञान माझ्याच डोळ्यांच्या बुबुळात (अंतर्दृष्टीत) सामावले आहे. गोरा कुंभार म्हणतात, "हे नाम्या, आज एक मोठे नवल झाले आहे; मी आणि तू पूर्णपणे एक झाल्यामुळे आता आपल्यात वेगळी भेट घेण्यासारखे काही उरलेलेच नाही."

केशवाच्या (विठ्ठलाच्या) भेटीचे मला असे काही वेड (पिसें) लागले आहे की, मी माझे संपूर्ण देहभानच विसरून गेलो आहे. माझ्या मनावर भगवंताच्या रूपाची अशी काही झडप (भुरळ) पडली आहे की, माझ्या मनात केवळ त्याचेच रूप अखंड संचरले आहे. अशा अवस्थेत मनुष्य कोणत्याही कर्मात, बाह्य धर्मात किंवा पाप-पुण्याच्या गुणधर्मात अडकत (लिंपत) नाही. गोरा कुंभार म्हणतात, "असे हे अद्वैत सुख भोगणारे नामदेव महाराज खरोखर सहजच जीवन्मुक्त झाले आहेत."

जेव्हा सर्वत्र एकच परब्रह्म भरलेला आहे, तेव्हा कोणाची वंदना करावी आणि कोणाची निंदा करावी? ज्याप्रमाणे विस्तीर्ण आकाशाला (गगनाला) कोणीही माखू किंवा लिंपू शकत नाही, तसेच आत्मस्वरूप अलिप्त असते. ज्या देवाला ना बाह्य रूप आहे ना विशिष्ट जागा, त्यानेच हे सर्व जग व्यापले आहे. ज्याप्रमाणे पाण्यामध्ये (जीवनीं) चंद्राचे बिंब दिसते हे खरे आहे, पण पाणी चंद्राला स्पर्श करू शकत नाही; तसेच परमात्मा देहात असूनही अलिप्त आहे. गोरा कुंभार म्हणतात, "हे माझ्या जीवलगा मायबाप नामदेवा, आता मला प्रेमाचे आलिंगन दे."

"हे नामदेवा, तुझे 'नाम' हे तुझ्या आत्मस्वरूपासारखेच श्रेष्ठ आहे. जो स्वतः निराकार (आरूप) आहे, त्याला बाह्य जगाचे आवरण कोण घालू शकणार? तू अंतरीचे गुह्य चैतन्य आणि नित्य सत्य वस्तू आहेस, जो सर्व कारणांच्या पलीकडचा आणि स्वयंप्रकाशित आहे." या आत्मस्वरूपाचे वर्णन करताना शब्दांची वाणीही अपुरी पडते, परंतु योग्य विचाराने हा मार्ग सापडतो. गोरा कुंभार म्हणतात, "हे आत्मरूपी नामदेवा, तू मला खरोखर पूर्णपणे ज्ञानस्वरूप (चिद्रूप) दिसत आहेस."

"तुला स्वतःला ओळखण्याऐवजी केवळ वरवरच्या माळा गळ्यात घालून काय उपयोग? तुझ्या अंतरीच्या प्रचितीशिवाय दुसरे कोणतेही काम (काज) महत्त्वाचे नाही. तो परमात्मा मूळचा एकच आहे, पण त्यानेच स्वतःचे या जगात अनेक रूपात विस्तार केले आहेत." हे एकत्व न समजल्यामुळे मोठे विद्वानही संसारात थकून (शिणून) जातात आणि त्यांची जन्म-मरणाची येरझार चुकत नाही. गोरा कुंभार म्हणतात, "या जगात तुझ्याशिवाय दुसरे कोणीही नाही, हे सर्व विश्व तुझेच रूप आहे, हे नामदेवा."

"हे देवा, मी तुझाच कुंभार (सेवक) आहे, तू माझ्या जन्मोन्जन्मीच्या पापांचे डोंगर नष्ट करून टाक. संसारात रंजलेले-गांजलेले लोक जेव्हा देवाजवळ येतात, तेव्हा त्यांना साधू-संतांची पवित्र संगती लाभते." गोरा कुंभार भगवंताकडे दुसरे काहीही न मागता केवळ एकच मागतो की, "हे देवा, तुझी पूर्ण कृपा माझ्यावर नेहमी अशीच राहू दे."

माणसाने आपले कान, डोळे आणि जीभ केवळ हरिनामाच्या गजराने शुद्ध करावी; यामुळे मनातील 'सोहं' भाव (मी तोच आहे) जागा होतो आणि सर्व कामे सिद्ध होतात. मग हे शूर माणसा (सुभटा), तू स्वतःच स्वतःच्या जीवनाचा मार्ग दाखवणारा दिवा (दिवटा) बनशील आणि या हरिपाठामुळे थेट वैकुंठाला जाशील. पूर्वी रामनामाच्या केवळ एका उच्चाराने गणिका सारखी अधम स्त्री आणि अजामिळासारखा परम पापी चांडाळही तरून गेला. गोरा कुंभार म्हणतात की, हा विठ्ठल मंत्र अतिशय सोपा आहे, माणसाने आयुष्यात किमान एक वेळ तरी त्याचा मनोभावे उच्चार करावा.

या अभंगात भक्त पुंडलिकाच्या मातृ-पितृ भक्तीचा महिमा सांगितला आहे. जेव्हा पुंडलिकाला आपल्या जुन्या वागण्याचा पश्चात्ताप (अनुताप) झाला, तेव्हा त्याने आपले माता-पिता हेच खरे सत्यगुरू आहेत हे मानले. तो विचार करू लागला की, "मी जन्माला येऊन काय चांगली करणी केली? मी केवळ माझ्या मातेलाच त्रास दिला. तिने नऊ महिने माझे ओझे पोटात वागवले, पण मी तिचा तो शीण (कष्ट) कधी दूर केला नाही. मी मोठा अपराधी आहे, मला क्षमा करा." पुंडलिकाचा हा निस्सीम भाव पाहून स्वतः पंढरीराव (विठ्ठल) त्याच्या भेटीला आले. आपल्या माता-पित्यांची सेवा करण्यात मग्न असलेल्या पुंडलिकासाठी तो पांडुरंग चंद्रभागेच्या (भिंवरेच्या) तीरावर, विटेवर दोन्ही हात कंबरेवर (कटावरी) ठेवून सरळ उभा राहिला. गोरोबा म्हणतात, पुंडलिकासारखा दृढ भाव आणि संयम मनात ठेवा, नाहीतर केवळ बाह्य तीर्थयात्रा करणाऱ्या फजितखोरांचे जीवन व्यर्थच जाते.

तो निर्गुण निराकार परमात्मा विठ्ठलाच्या सगुण रूपाची बुंथी (पांघरूण) ओढून पंढरीत उभा आहे, ज्याच्यामध्ये निवृत्ती आणि प्रवृत्ती हे दोन्ही मार्ग एकत्र दिसतात. या भक्तीचा खरा मार्ग (पंथ) केवळ एकटा भक्त पुंडलिकच जाणतो, आणि आमच्या पूर्वपुण्याईच्या भाग्ययोगाने आमचे चित्तही आता त्या विठ्ठल चरणी जडले आहे. जे मोठे भाग्यवान असतात, तेच नामदेव महाराजांसारख्या संतांच्या मार्गाने (पाठीं) जातात; तर जे अभागी असतात, ते केवळ बाह्य मौन आणि खोट्या जपातच अडकून राहतात. गोरा कुंभार म्हणतात, "हे नाम्या, आता या जीवनात मिळालेले हे भक्तीचे सुख आपण आनंदाने आणि सुखाने उपभोगूया."