संत गुलाबराव महाराज

🔷 १. प्रस्तावना: अंधारातून विश्वाला प्रकाश देणारे प्रज्ञासूर्य

मराठी संत परंपरेच्या अथांग आकाशात **संत गुलाबराव महाराज** हे एक अतिशय विस्मयकारक आणि अलौकिक नक्षत्र आहेत. ज्ञानेश्वर, तुकाराम, एकनाथांच्या प्राचीन परंपरेला आधुनिक विसाव्या शतकात बौद्धिक आणि तार्किक परिपक्वता देण्याचे महान कार्य त्यांनी केले. भौतिक दृष्टी नसतानाही माणसाचा अंतरात्मा कसा दिव्य प्रकाशाने उजळून निघू शकतो, याचे ते जिवंत उदाहरण होते.

गुलाबराव महाराजांनी केवळ भक्तीचा प्रसार केला नाही, तर डार्विनचा उत्क्रांतीवाद, पाश्चात्य तत्त्वज्ञान, विज्ञान आणि भारतीय वेद-उपनिषदे यांचे अचूक विश्लेषण केले. त्यांनी स्वतःला **'ज्ञानोबांची कन्या'** मानले आणि बालवयातच विठ्ठलभक्तीचा अमूल्य ठेवा जगाला दिला. त्यांच्या जीवनप्रवाहाचा हा पूर्वार्ध थक्क करणारा आहे.

🔷 २. जन्म, बालपण आणि दृष्टी जाण्याचा दुःखद प्रसंग

संत गुलाबराव महाराजांचा जन्म विदर्भातील अमरावती जिल्ह्यातील चांदूर रेल्वे जवळील **'माधान'** या छोट्याशा गावी एका गरीब शेतकरी कुटुंबात झाला. त्यांच्या वडिलांचे नाव गोंधोजी मोहोड आणि आईचे नाव लोचनाबाई होते. त्यांच्या जन्मानंतर अवघ्या काही महिन्यांतच त्यांच्या आईचे छत्र हरपले, त्यामुळे त्यांचे बालपण त्यांच्या आजोळी म्हणजेच माधान येथेच गेले.

गुलाबराव अवघे चार वर्षांचे असताना त्यांना डोळ्यांचा तीव्र आजार (देवीचा आजार किंवा डोळे येणे) झाला. त्या काळात योग्य वैद्यकीय उपचार न मिळाल्यामुळे आणि एका चुकीच्या औषधोपचारामुळे त्यांच्या दोन्ही डोळ्यांची दृष्टी कायमची गेली. एका निष्पाप बालकाच्या आयुष्यात संपूर्ण अंधार दाटून आला, पण निसर्गाने त्यांच्या बाह्य दृष्टीच्या बदल्यात त्यांना अथांग 'अंतर्दृष्टी' बहाल केली.

🔷 ३. अलौकिक बुद्धिमत्ता आणि 'ऐकून' ग्रंथांचे आकलन

दृष्टी गेल्यामुळे गुलाबराव कधीही शाळेत जाऊ शकले नाहीत, पण त्यांची स्मरणशक्ती आणि बुद्धिमत्ता साक्षात ईश्वरी देणगी होती. गावात जी काही भजने, कीर्तने, पुराणे किंवा वेदपठण व्हायचे, ते गुलाबराव केवळ एकदा ऐकायचे आणि जसेच्या तसे त्यांच्या स्मरणात बसायचे. त्यांना **'एकपाठी'** म्हटले जायचे.

वयाची ९ ते १० वर्षे पूर्ण होईपर्यंत त्यांनी ऐकून ऐकून ज्ञानेश्वरी, भगवद्गीता, भागवत पुराण या ग्रंथांवर प्रभुत्व मिळवले. ते आपल्या मित्रांना किंवा वाचकांना समोर बसवून त्यांना मोठे ग्रंथ वाचायला सांगायचे. समोरच्या व्यक्तीने संस्कृत श्लोक किंवा इंग्रजी वाक्य वाचले की महाराज त्याचा सखोल आध्यात्मिक अर्थ एका क्षणात सांगायचे. त्यांच्या या अलौकिक दिव्य शक्तीमुळे संपूर्ण विदर्भात त्यांना 'बालयोगी' म्हणून ओळखले जाऊ लागले.

🔷 ४. संत ज्ञानेश्वर महाराजांचा अद्भूत स्वप्न-अनुग्रह

संत गुलाबराव महाराजांच्या मनात लहानपणापासूनच साक्षात माउली म्हणजेच संत ज्ञानेश्वर महाराजांविषयी अत्यंत अढळ निष्ठा आणि प्रेम होते. ते ज्ञानोबांनाच आपले सर्वस्व मानत असत. वयाच्या एकोणिसाव्या वर्षी महाराजांना एक परम अलौकिक आणि दिव्य अनुभव आला.

एका रात्री स्वप्नामध्ये साक्षात जगद्गुरू संत ज्ञानेश्वर महाराज तेजोमय रूपात प्रगट झाले. माउलींनी गुलाबराव महाराजांना जवळ घेतले, प्रेमाने कुरवाळले आणि त्यांच्या अंतःकरणात आत्मज्ञानाचा दिव्य दिवा प्रज्वलित करून त्यांना अनुग्रहित केले. हा केवळ एक स्वप्न-प्रसंग नव्हता, तर या प्रसंगानंतर गुलाबराव महाराजांची अवस्था पूर्णपणे पालटली. त्यांना वेदांचे, उपनिषदांचे आणि संपूर्ण ब्रह्मांडीय सत्याचे आकलन बाह्य डोळे नसतानाही स्पष्टपणे होऊ लागले.

"ज्ञानेश्वरा माउलीने दिले दिव्य ज्ञान ।
मिटले हे लोचन तरी प्रगटले पूर्ण ब्रह्म ॥"

🔷 ५. 'ज्ञानोबांची कन्या' आणि आर्त भक्तीची पराकाष्ठा

अनुग्रह मिळाल्यानंतर गुलाबराव महाराजांनी स्वतःला **'ज्ञानोबांची कन्या'** (ज्ञानेश्वर दुहिता) मानण्यास सुरुवात केली. वारकरी संप्रदायात संतांनी स्वतःला देवाच्या विरहाने व्याकुळ झालेली 'गोपी' किंवा 'कांता' मानून अनेक अभंग लिहिले आहेत, परंतु स्वतःला संतांची कन्या मानून स्त्रीभावातून भक्ती करण्याचा हा अत्यंत वेगळा आणि अलौकिक प्रकार महाराजांनी जगाला दाखवून दिला.

ते एखाद्या नवविवाहित मुलीप्रमाणे डोक्यावर पदर घ्यायचे, हातामध्ये बांगड्या भरायचे आणि पायात पैंजण बांधून आपल्या 'माउली'च्या (ज्ञानेश्वरांच्या) विरहाने आर्ततेने रडायचे. त्यांच्या या अवस्थेला लोक सुरुवातीला वेडेपणा समजत होते, परंतु जेव्हा त्यांच्या मुखातून उच्च कोटीचे तत्त्वज्ञान आणि वेदांचे गूढ अर्थ बाहेर पडू लागले, तेव्हा मोठेमोठे विद्वान आणि शास्त्री त्यांच्या चरणी नतमस्तक झाले.

🔷 ६. 'मधुरद्वैत' तत्त्वज्ञान: बुद्धी आणि प्रेमाचा संगम

संत गुलाबराव महाराजांनी संपूर्ण जगाला **'मधुरद्वैत'** नावाचे एक अत्यंत श्रेष्ठ आणि अभिनव तत्त्वज्ञान दिले. तत्त्वज्ञानात 'अद्वैत' म्हणजे देव आणि जीव एकच आहेत हा विचार, तर 'द्वैत' म्हणजे देव वेगळा आणि भक्त वेगळा हा विचार. महाराजांनी या दोन्हींचा सुरेख संगम घडवून आणला.

त्यांच्या मते, "ज्ञानाने अद्वैत असावे, म्हणजेच देव आणि आपण एकच आहोत हे जाणून घ्यावे, परंतु भक्तीच्या सुखाचा आनंद घेण्यासाठी आणि देवावर अपार प्रेम करण्यासाठी प्रभूच्या चरणी 'द्वैत' भावाने लीन व्हावे." म्हणजेच बुद्धीने अद्वैताचा स्वीकार आणि भावनेने (प्रेमाने) द्वैताचा आनंद घेणे, यालाच त्यांनी 'मधुरद्वैत' म्हटले. हे तत्त्वज्ञान त्यांनी आपल्या अनेक ग्रंथांमधून अत्यंत तार्किक आणि शास्त्रीय पद्धतीने मांडले, ज्याची बरोबरी संपूर्ण जगात कुठेही पाहता येत नाही.

🔷 ७. अद्भूत ग्रंथसंपदा आणि पाश्चात्य विज्ञानाचा वेध

संत गुलाबराव महाराजांचे वाङ्मयीन कार्य पाहून भल्याभल्या विद्वानांची मती कुंठीत होते. त्यांनी आपल्या अवघ्या ३४ वर्षांच्या अल्पायुष्यात **१३० पेक्षा जास्त ग्रंथांची** निर्मिती केली. यामध्ये वेद, उपनिषदे, दर्शनशास्त्रे, संगीत, आयुर्वेद, आणि भक्ती यांवर अत्यंत सखोल भाष्य केले आहे. भौतिक शास्त्र, डार्विनचा उत्क्रांतीवाद आणि पाश्चात्य तत्त्वज्ञानातील विसंगती त्यांनी अध्यात्माच्या आणि विज्ञानाच्या आधारे सप्रमाण खोडून काढल्या.

त्यांचे 'सार्थ मानसकन्या', 'ज्ञानगिरी', 'मधुरद्वैत प्रबोध', आणि 'श्रीमद्भगवद्गीता खंड' हे ग्रंथ अत्यंत प्रसिद्ध आहेत. विशेष म्हणजे, त्यांनी इंग्रजी किंवा पाश्चात्य भाषा शिकलेली नसतानाही, वाचकांकडून केवळ वाचून घेऊन त्यातील सिद्धांतांवर अत्यंत अचूक आणि शास्त्रीय प्रहार केले. ते सांगायचे, "विज्ञानाचा शोध जिथे संपतो, तिथून भारतीय अध्यात्माची अनुभूती सुरू होते."

🔷 ८. आळंदी देवाची येथे महासमाधी

संत गुलाबराव महाराजांनी आपल्या जन्माचा आणि कार्याचा उद्देश पूर्ण झाल्याचे ओळखून आपल्या आयुष्याचा शेवटचा काळ ज्ञानेश्वरांच्या पावन भूमीत, म्हणजेच **'आळंदी'** येथे व्यतीत करण्याचे ठरवले. त्यांची आपल्या आराध्य माउलीवर इतकी अगाध भक्ती होती की, माउलींच्या छायेतच त्यांना विसावा घ्यायचा होता.

२० सितंबर १९१५ (भाद्रपद शुद्ध द्वादशी) या दिवशी अवघ्या ३४ व्या वर्षी आळंदी येथील गोपाळपुरा भागात संत गुलाबराव महाराजांनी सदेह समाधी घेतली (किंवा आपली जीवनयात्रा संपवून ते माउलींच्या चरणी विलीन झाले). आजही आळंदी येथे त्यांचे भव्य समाधी मंदिर असून, तिथे त्यांच्या मधुरद्वैत विचारांचे चिंतन आणि ग्रंथांचे वाचन अखंड सुरू असते.

📚 ९. संत गुलाबराव महाराज यांच्यावरील प्रमुख मराठी पुस्तके

प्रज्ञाचक्षू महाराजांचे मधुरद्वैत तत्त्वज्ञान, त्यांची ग्रंथसंपदा आणि अद्भूत जीवन सखोल समजून घेण्यासाठी खालील पुस्तके अत्यंत उपयुक्त आहेत: