संत गुलाबराव महाराज

१. प्रस्तावना: प्रज्ञाचक्षू संत-ग्रंथकार

संत गुलाबराव महाराज हे विदर्भातील संत, तत्त्वज्ञ आणि ग्रंथकार म्हणून ओळखले जातात. त्यांना प्रज्ञाचक्षू आणि मधुराद्वैताचार्य अशा उपाधी लावल्या जातात. प्रज्ञाचक्षू म्हणजे ज्ञानाच्या डोळ्यांनी पाहणारा, कारण लहानपणीच त्यांची बाह्य दृष्टी गेली होती तरीही त्यांनी वेदांत, भक्ती, संगीत आणि आधुनिक विज्ञान अशा अनेक विषयांवर लेखन केले.

ज्ञानेश्वर, एकनाथ, तुकाराम यांच्या वारकरी परंपरेचा आधार घेत त्यांनी विसाव्या शतकाच्या सुरुवातीला भक्ती आणि बौद्धिक चर्चा यांची सांगड घालण्याचा प्रयत्न केला. त्यांचे आयुष्य केवळ चौतीस वर्षांचे होते, पण या अल्प काळात त्यांनी विपुल लेखन केले, असे चरित्रे नोंदवतात.

त्यांच्या जीवनाविषयीच्या माहितीत काही ठिकाणी स्रोतांमध्ये फरक आहे. जे विश्वकोश, टपाल खात्याची नोंद आणि त्यांच्या अधिकृत जीवन-आलेखात जुळते ते निश्चित म्हणून, आणि जेथे स्रोत भिन्न आहेत तेथे दोन्ही उल्लेख सांगितले आहेत.

२. जन्म, कुटुंब आणि अंधत्व

गुलाबराव महाराजांचा जन्म ६ जुलै १८८१ रोजी (आषाढ शुद्ध दशमी) अमरावती जिल्ह्यात झाला, यावर सर्व स्रोत जुळतात. जन्मगाव मात्र वेगवेगळे सांगितले जाते. त्यांच्या अधिकृत जीवन-आलेखात आणि मराठी विकिपीडियात लोणीटाकळी (नांदगाव खंडेश्वर तालुका) असे दिले आहे, तर काही संदर्भ माधान (चांदूर बाजार तालुका) असे सांगतात. अधिकृत आलेखानुसार पहिली चार वर्षे ते माधान येथे राहिले.

त्यांचे वडील गोंदोजी (काही ठिकाणी गोंडुजी) आणि आई आलोकाबाई (काही ठिकाणी अलोकाबाई) होत्या. ते शेतकरी कुटुंबातील होते. इ.स. १८८५ मध्ये मातृवियोग झाला, आणि त्यानंतरची सहा वर्षे ते आजोळी लोणीटाकळी येथे राहिले, असे अधिकृत आलेखात नोंदवले आहे.

अंधत्वाच्या वयाबाबत स्रोत भिन्न आहेत. मराठी विश्वकोश आणि अधिकृत आलेख चार महिन्यांचे असताना अंधत्व आले असे म्हणतात, तर टपाल खात्याची नोंद आणि काही लेख नऊ महिन्यांच्या वयात चुकीचे औषध घातल्याने दृष्टी गेली असे सांगतात. म्हणून नेमका महिना निश्चित मानू नये; इतके मात्र अनेक स्रोतांत जुळते की लहानपणीच, चुकीच्या औषधामुळे त्यांची दृष्टी गेली.

३. बालपण, अभ्यास आणि विवाह

दृष्टी नसल्याने गुलाबराव महाराजांचे शिक्षण औपचारिक शाळेतून झाले नाही, असे टपाल खात्याच्या नोंदीत म्हटले आहे. अधिकृत आलेखानुसार या काळात ते लोकांकडून ग्रंथ वाचून घेण्यासाठी आत्यंतिक परिश्रम करीत. बालपणापासून त्यांना ज्ञानेश्वरीचा व्यासंग होता, असे विश्वकोशातही नमूद आहे.

इ.स. १८९६ मध्ये त्यांचा विवाह मनकर्णिका यांच्याशी झाला, असे अधिकृत आलेख आणि टपाल खात्याची नोंद दोन्ही सांगतात. इ.स. १८९७ पासून त्यांनी निबंध आणि अभंग रचण्यास सुरुवात केली आणि त्याच वर्षी पितृवियोग झाला, असे आलेखात आढळते. पुढे त्यांना अनंत नावाचा मुलगा झाला, असेही तेथे नमूद आहे.

बालसवंगड्यांना अनुग्रह देणे आणि सिरसगाव, चांदूर बाजार, यावली अशा ठिकाणी लोकोद्धारासाठी भ्रमंती करणे असे उल्लेख अधिकृत आलेखात येतात. कौटुंबिक अडचणींमुळे त्यांनी घर सोडले, असेही तेथे सांगितले आहे; त्याचे तपशील येथे दिलेले नाहीत.

४. ज्ञानेश्वर माउलींचा अनुग्रह आणि 'ज्ञानेश्वरकन्या' भाव

अधिकृत आलेखानुसार इ.स. १९०१ मध्ये त्यांना ज्ञानेश्वर माउलींचा साक्षात अनुग्रह झाला. हा अनुभव स्वप्नात की दृष्टांतात, याचे तपशील स्रोतांत वेगळे सांगितले जातात, आणि तो श्रद्धेचा आणि चरित्रांतून सांगितला जाणारा भाग आहे. त्यामुळे येथे तो घटना म्हणून नव्हे, तर त्यांच्या स्वतःच्या अनुभवाचे वर्णन म्हणून मांडला आहे.

या अनुभवानंतर त्यांनी स्वतःला 'ज्ञानेश्वरकन्या' आणि श्रीकृष्णाची पत्नी मानून भक्ती केली, असे विश्वकोश आणि इतर संदर्भ सांगतात. त्या भावाचा एक भाग म्हणून मंगळसूत्रासारखी स्त्रीचिन्हे धारण करीत, असा उल्लेख विश्वकोशात आहे. अधिकृत आलेखात इ.स. १९०५ मध्ये त्यांचा श्रीकृष्णाशी विवाह झाल्याची नोंद आहे आणि श्रीकृष्णमूर्ती तसेच ज्ञानेश्वर माउलींच्या पादुकांची नित्यपूजा सुरू झाल्याचेही सांगितले आहे.

भक्तीतील अशा भावप्रधान रूपाला मधुरा भक्ती म्हणतात. वारकरी परंपरेतही संतांनी स्वतःला प्रियतमा किंवा कांता मानून रचना केल्या आहेत. गुलाबराव महाराजांचे वेगळेपण असे की त्यांनी हा भाव स्वतःच्या दैनंदिन जीवनात आणि पूजाविधीत सतत जपला, असे चरित्रांतून दिसते. आळंदीवारीचा आरंभ अधिकृत आलेखात इ.स. १९०४ च्या नोंदीत दिसतो.

५. मधुराद्वैत दर्शन

मराठी विकिपीडियानुसार 'भगवद्देह अनध्यस्त-विवर्त आहे, म्हणजे ज्ञानानंतर नाश पावत नाही' हा भक्तिसिद्धांत त्यांनी शांकर तत्त्वज्ञानाच्या आधारावर मांडला आणि त्यातून मधुराद्वैत दर्शनाचा पुरस्कार केला. साध्या शब्दांत, त्यांनी अद्वैताच्या ज्ञानाला आणि भक्तीच्या प्रेमाला एकमेकांचे विरोधक न मानता जोडले.

विश्वकोशात असेही नमूद आहे की भारतातील विविध धार्मिक संप्रदाय, तसेच हिंदू, बौद्ध, जैन आणि भारताबाहेरील धर्म हे वैदिक धर्माच्याच एकेका अंशावर आधारलेले आहेत, असे समन्वयात्मक विचार त्यांनी मांडले. हा विचार सर्वांना मान्य असेल असे नाही; अभ्यासकांत त्यावर चर्चा आहे.

त्यांचे तत्त्वज्ञान समजून घेण्यासाठी मूळ ग्रंथांचा आणि मान्यताप्राप्त संकलनांचा आधार घ्यावा. वारकरी वाचकासाठी हे दर्शन संत ज्ञानेश्वर महाराज यांच्या ज्ञानेश्वरीतील अद्वैत आणि भक्तीच्या मांडणीशी तुलना करून पाहता येईल.

६. ग्रंथसंपदा आणि ज्ञानेश्वर मुद्रणालय

त्यांच्या अधिकृत संकेतस्थळानुसार त्यांनी वेद-वेदांतापासून संगीत, वैद्यक, साहित्यशास्त्र, तत्त्वज्ञान, आधुनिक विज्ञान, थिऑसॉफी आणि पाश्चात्त्य तत्त्वज्ञान अशा अनेक विषयांवर अनेक भाषांत १३४ ग्रंथांची रचना केली. काही लेखांत ही संख्या १३० किंवा १३४ पेक्षा जास्त अशी दिली जाते; म्हणून सुमारे १३४ असे म्हणणेच योग्य ठरते.

अधिकृत आलेखात योगप्रभाव, चित्तोपदेश, सद्वैजयंती, अंतर्विज्ञान संहिता, गानसोपान आणि रुक्मिणी स्वयंवर अशा काही ग्रंथांचा उल्लेख येतो. इ.स. १९०७ मध्ये नागपूर येथे ज्ञानेश्वर मुद्रणालयाची स्थापना होऊन त्यांच्या ग्रंथांची छपाई सुरू झाली, असेही तेथे नमूद आहे. ग्रंथांची पूर्ण यादी आणि प्रकाशने अधिकृत संकेतस्थळावरून तपासावीत.

त्यांच्या रचनांमध्ये निबंध, अभंग, स्त्रीगीते (झोपाळ्यावरची आणि जात्यावरची लोकगीते) आणि सूत्रग्रंथ असे वेगवेगळे प्रकार आढळतात. मराठी वाचकाला तुलनेसाठी वारकरी अभंगांचा निवडक अभंग संग्रह उपयोगी ठरेल.

७. विज्ञान आणि समन्वयाचा विचार

अधिकृत आलेखानुसार इ.स. १९०२ मध्ये त्यांनी ग्वाल्हेरच्या जठारांना लिहिलेल्या पत्रात डार्विन आणि स्पेन्सर यांच्या मतांची समीक्षा केली. पुढे इ.स. १९०७ मध्ये मायर्सच्या ग्रंथाची आणि जगदीशचंद्र बोस यांच्या ग्रंथांची समीक्षा त्यांनी केली, असे आलेखात नमूद आहे. यावरून त्यांचा अभ्यास केवळ पारंपरिक विषयांपुरता मर्यादित नव्हता, असे दिसते.

विश्वकोशानुसार प्राचीन ग्रंथांतील गणित, ध्वनी, प्रकाश, उष्णता, गती आणि अणूविज्ञान यांसारख्या विषयांचे अनेक मौलिक संदर्भ त्यांनी दाखवून दिले. हे दावे आधुनिक विज्ञानाच्या कसोटीवर कितपत टिकतात, हा स्वतंत्र अभ्यासाचा विषय आहे; येथे त्यांचा उल्लेख त्यांच्या विचारशैलीचे वर्णन म्हणून केला आहे.

त्यांनी पं. भातखंडे यांच्याशी संगीतविषयक पत्रव्यवहार केला आणि गानसोपानाची रचना केली, असे अधिकृत आलेखात नमूद आहे. इ.स. १९१४ मध्ये त्यांना श्री निवृत्तिनाथांचा दृष्टांत झाला, असेही सांगितले आहे; त्याविषयी अधिक माहितीसाठी संत निवृत्तिनाथ यांचे पान पाहता येईल.

८. निधन आणि स्मृतिस्थळे

गुलाबराव महाराजांचे निधन २० सप्टेंबर १९१५ रोजी (भाद्रपद शुद्ध द्वादशी) पुणे येथे झाले, असे अधिकृत आलेख, मराठी विकिपीडिया आणि टपाल खात्याची नोंद तिन्ही सांगतात. अधिकृत आलेखानुसार सूर्योदयाच्या वेळी त्यांनी ब्रह्मस्थानी प्रस्थान केले. त्या वेळी त्यांचे वय ३४ वर्षे होते.

त्यांची समाधी कोठे आहे याबाबत लोकप्रिय लेखांत आळंदीचा उल्लेख आढळतो, पण अधिकृत आलेखात निधन पुण्यात झाल्याची नोंद आहे आणि एका संदर्भात माधान (चांदूर बाजार) येथे त्यांचे समाधिमंदिर असल्याचे नमूद आहे. म्हणून आळंदीतील समाधीचा दावा येथे दिलेला नाही; समाधीबाबत अधिक खात्रीशीर स्रोत मिळाल्यावर ते स्पष्ट करता येईल.

भारतीय टपाल खात्याने १९ डिसेंबर २०१८ रोजी त्यांच्या स्मरणार्थ टपाल तिकीट प्रसिद्ध केले. त्या नोंदीत त्यांचे वर्णन शेतकरी कुटुंबात जन्मलेले, शिक्षणापासून वंचित आणि अंधत्व आलेले संत असे केले आहे. त्यांच्या वाङ्मयाच्या अभ्यासासाठी त्यांचे अधिकृत संकेतस्थळ उपयुक्त ठरेल. इतर संतांसाठी संत साहित्य विभाग पाहावा.

९. स्रोत आणि मतभेद: वाचकाने काय लक्षात ठेवावे

गुलाबराव महाराजांविषयीच्या लोकप्रिय लेखांत काही तपशील एकमेकांपेक्षा वेगळे आढळतात. जन्मगाव (लोणीटाकळी की माधान), अंधत्वाचे वय (चार, नऊ महिने की चार वर्षे), ग्रंथांची संख्या (१३०, १३४ किंवा त्याहून अधिक) आणि समाधीचे ठिकाण यांबाबत वेगवेगळी विधाने केली जातात. या पानावर विश्वकोश, मराठी विकिपीडिया, टपाल खात्याची नोंद आणि अधिकृत जीवन-आलेख यांचा आधार घेतला आहे.

काही लोकप्रिय लेखांत मातेचे नाव, ज्ञानेश्वरांच्या अनुग्रहाचे वय आणि 'एकपाठी' स्मरणशक्तीच्या कथा वेगळ्या स्वरूपात दिल्या आहेत. या तपशिलांना पडताळणीयोग्य संदर्भ मिळाले नाहीत, म्हणून ते येथे वगळले आहेत. त्यांचे स्वतःचे अभंग आणि ग्रंथांतील ओळी या पानावर घेतलेल्या नाहीत; त्या मान्यताप्राप्त प्रकाशनातूनच वाचाव्यात.

अधिक वाचनासाठी वाङ्मय संग्रह आणि सार्थ हरिपाठ उपयुक्त ठरतील. हरिपाठ आणि ज्ञानेश्वरीच्या वाचनातून गुलाबराव महाराजांच्या विचारांची पार्श्वभूमी समजून घेणे सोपे जाते.

१०. नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न

११. पुढील वाचन