संत गाडगे बाबा

🔷 १. प्रस्तावना: कृतीतून समाजसुधारणा करणारे संत

संत गाडगे बाबा (१८७६ - १९५६) हे महाराष्ट्रातील संत परंपरेतील एक अत्यंत प्रकाशमान आणि आधुनिक विचारसरणीचे संत होते. पारंपारिक संतांप्रमाणे त्यांनी कधीही हिमालयात जाऊन तपश्चर्या केली नाही किंवा चमत्कारांचे दावे केले नाहीत. "माणसातच देव आहे आणि त्याची सेवा करणे हाच खरा धर्म आहे," हा विचार त्यांनी आपल्या कृतीतून समाजाला दाखवून दिला.

गाडगे बाबा एखाद्या गावात गेले की तिथले रस्ते, नाल्या स्वतः झाडू घेऊन साफ करायला सुरुवात करत. त्यांचे हे रूप पाहून संपूर्ण गाव लाजायचा आणि स्वच्छतेच्या कामात त्यांच्यासोबत जोडला जायचा. त्यांनी समाजातील अंधश्रद्धा, अनिष्ट चालीरीती, जातपात आणि पशुहत्या यांच्यावर आपल्या धारदार कीर्तनातून कडाडून प्रहार केले.

🔷 २. बालपण, संघर्ष आणि गृहत्याग

गाडगे बाबांचा जन्म अमरावती जिल्ह्यातील 'शेणगाव' येथे एका गरीब परीट कुटुंबात झाला. त्यांचे मूळ नाव 'डेबुजी' असे होते. डेबुजी लहान असतानाच त्यांच्या वडिलांचे छत्र हरपले, त्यामुळे त्यांचे बालपण मामाच्या गावी (मूर्तीजापूर जवळील कोळशपूर) अत्यंत कष्टात गेले. लहानपणापासूनच डेबुजींना शेतीकामाची प्रचंड आवड होती. ते प्रामाणिकपणे कष्ट करत आणि जोडीला गोरगरिबांना मदत करत असत.

डेबुजींचे लग्न झाले, त्यांना मुलेही झाली. पण त्यांचे मन संसारात फार काळ रमले नाही. समाजातील गरिबी, अज्ञान, सावकारांकडून होणारी गरिबांची पिळवणूक आणि व्यसनाधीनता पाहून त्यांचे मन अस्वस्थ झाले. शेवटी, इ.स. १९०५ मध्ये वयाच्या २९ व्या वर्षी त्यांनी एका रात्री गुपचूप घराचा त्याग केला. त्यांनी स्वतःसाठी काहीही न ठेवता, केवळ लोककल्याणासाठी संन्यासाचा मार्ग स्वीकारला.

🔷 ३. 'गाडगे बाबा' नावाचा जन्म आणि लोकविलक्षण वैराग्य

घर सोडल्यानंतर डेबुजींनी तब्बल १० ते १२ वर्षे अज्ञातवासात आणि संपूर्ण महाराष्ट्रात परिभ्रमण करण्यात घालवली. या काळात त्यांनी अंगावर चिंध्यांची बनवलेली गोधडी पांघरली. जेवणासाठी किंवा पाणी पिण्यासाठी त्यांच्याकडे मातीचे एक फुटके भांडे (ज्याला वऱ्हाडात 'गाडगे' म्हणतात) असायचे. डाव्या हातात झाडू आणि उजव्या हातात हे गाडगे, याच रूपामुळे लोक त्यांना प्रेमाने **'गाडगे महाराज'** किंवा **'गाडगे बाबा'** म्हणू लागले.

बाबांचे वैराग्य इतके कडक होते की, कोणी त्यांना पैसे द्यायला गेले तर ते घेत नसत. लोकांनी दिलेले अन्न ते त्या गाडग्यात जमा करत आणि जे काही मिळेल ते आनंदाने खात. जर एखाद्याने जास्त आग्रह केला, तर बाबा तिथून निघून जात असत.

🔷 ४. 'हातात झाडू आणि मुखात नाम' – गाडगे बाबांची अनोखी कार्यपद्धती

संत गाडगे बाबांच्या कामाची पद्धत अत्यंत आगळीवेगळी आणि थेट असायची. ते कोणत्याही गावात आधी सांगून जात नसत. एखाद्या गावात बाबा अचानक दाखल व्हायचे. गावात पाऊल ठेवताच ते कुणाचीही मदत न मागता स्वतः हातात झाडू घ्यायचे आणि गावातील सार्वजनिक जागा, रस्ते, मंदिराचा परिसर आणि नाल्या स्वच्छ करायला सुरुवात करायचे.

एक संन्यासी संत आपल्या गावाची घाण उपसतो आहे हे पाहून गावकऱ्यांना स्वतःचीच लाज वाटायची. मग हळूहळू संपूर्ण गाव गोळा व्हायचा आणि बाबांच्या सोबतीने हातात झाडू-पार्ट्या घेऊन गाव स्वच्छतेच्या मोहिमेत सामील व्हायचा. गाव पूर्ण स्वच्छ झाल्यावर बाबा गावकऱ्यांनी दिलेल्या पैशातून किंवा धान्यातून तिथेच गरिबांसाठी पंगत (अन्नछत्र) चालवायचे आणि संध्याकाळी कीर्तनाचे आयोजन करायचे.

🔷 ५. धारदार कीर्तन आणि अंधश्रद्धेवर कडाडून प्रहार

गाडगे बाबांचे कीर्तन म्हणजे केवळ टाळ-मृदुंगाचा गजर नसायचा, तर तो समाजातील अज्ञानावर आणि कुप्रथांवर ओढलेला आसूड असायचा. ते कीर्तनात कुठल्याही कठीण संस्कृत श्लोकांचा वापर करत नसत, तर शुद्ध वऱ्हाडी बोलीभाषेत लोकांशी संवाद साधायचे. ते कीर्तनातूनच लोकांना प्रश्न विचारायचे आणि त्यांच्याकडूनच उत्तरे घ्यायचे.

"देव दगडात नसून माणसात आहे," हे सांगताना ते लोकांना खडसवायचे:

"डोक्याला शेंदूर फासून देव होतो काय रे? नवस केला म्हणून पोरगा होतो काय? मग नवस करून पोरगे झाले असते तर या जगात कोणी बाप्या लग्नाशिवाय राहिला नसता! देव दगडात नाही, तो भुकेलेल्या माणसाच्या पोटात आहे, त्याला अन्न द्या!"

त्यांनी हुंडाबळी, बालविवाह, अवाजवी कर्ज काढून केले जाणारे सण-उत्सव, आणि देवाला प्राण्यांचे बळी देणे (पशुहत्या) या गोष्टींना पूर्णपणे कडाडून विरोध केला.

🔷 ६. संत गाडगे बाबांची प्रसिद्ध 'दशसूत्री' (१० मुख्य संदेश)

बाबांनी केवळ कोरडे उपदेश दिले नाहीत, तर समाजाला जगण्याचा एक नवा मार्ग दाखवला. त्यांनी सांगितलेली ही **'दशसूत्री'** आजही मानवी कल्याणासाठी अत्यंत मार्गदर्शक मानली जाते:

🔷 ७. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर आणि गाडगे बाबा: दोन महापुरुषांचे सख्य

संत गाडगे बाबा आणि क्रांतीसूर्य **डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर** यांचे संबंध अत्यंत जिव्हाळ्याचे आणि आदराचे होते. गाडगे बाबा हे बाबासाहेबांच्या विद्वत्तेचे आणि त्यांनी दलितांच्या उद्धारासाठी केलेल्या संघर्षाचे मोठे चाहते होते. बाबासाहेब सुद्धा गाडगे बाबांना महाराष्ट्रातील सर्वात मोठे 'चालते-बोलते समाजसुधारक' मानत असत.

जेव्हा जेव्हा बाबासाहेब आंबेडकर अमरावती किंवा विदर्भाच्या दौऱ्यावर येत, तेव्हा गाडगे बाबा स्वतः त्यांची भेट घ्यायला जात. गाडगे बाबांनी पंढरपूर येथे उभारलेल्या चोखामेळा धर्मशाळेचे आणि इतर अनेक संस्थांचे उद्घाटन त्यांनी स्वतः डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या हस्ते घडवून आणले होते. या दोन महापुरुषांची भेट म्हणजे महाराष्ट्रातील विचार आणि कृती यांचा एक सुवर्णसंगम होता.

🔷 ८. संस्थात्मक कार्य: शाळा, रुग्णालये आणि धर्मशाळांची निर्मिती

संत गाडगे बाबा हे केवळ कीर्तन करून थांबणारे संत नव्हते, तर त्यांनी समाजोपयोगी कामांची एक मोठी साखळी उभी केली. कीर्तनातून आणि लोकांकडून मिळालेल्या देणग्यांतून त्यांनी स्वतःसाठी कधीही एक रुपयाचा नवा कपडा किंवा घर घेतले नाही. त्याऐवजी त्यांनी संपूर्ण पैसा गरीब आणि अनाथ लोकांसाठी संस्था उभारण्यात लावला.

त्यांनी पंढरपूर, आळंदी, देहू, नाशिक आणि पुणे यांसारख्या मोठ्या तीर्थक्षेत्रांच्या ठिकाणी गरिबांना राहण्यासाठी भव्य **'धर्मशाळा'** उभारल्या, जिथे कोणत्याही जाती-पातीचा भेद न करता सर्वांना मोफत राहण्याची आणि खाण्याची सोय होती. याशिवाय त्यांनी अनेक अनाथाश्रम, गोशाळा, रुग्णालये आणि गरिबांच्या मुलांसाठी वसतिगृहे व शाळा सुरू केल्या. पुढे चालून त्यांच्या या विचारांनी प्रेरित होऊन कर्मवीर भाऊराव पाटील यांनीही शिक्षणाचा विस्तार केला.

🔷 ९. वैराग्यमूर्तींचे महानिर्वाण आणि राष्ट्रसंत गौरव

आयुष्यभर अखंडपणे पायी प्रवास करत, हातात झाडू घेऊन समाजाची मानसिक आणि शारीरिक घाण साफ करणाऱ्या या महात्म्याचा देह वयोमानानुसार थकला. २० डिसेंबर १९५६ रोजी अमरावती जवळील वलगाव येथे पेढी नदीच्या काठावर या वैराग्यमूर्तीने आपला शेवटचा श्वास घेतला.

त्यांच्या निधनाने संपूर्ण महाराष्ट्र पोरका झाला. त्यांच्या महान सामाजिक आणि राष्ट्रीय कार्याचा गौरव म्हणून भारताचे पहिले राष्ट्रपती डॉ. राजेंद्र प्रसाद यांनी त्यांना **'राष्ट्रसंत'** ही पदवी देऊन त्यांचा सन्मान केला होता. तसेच अमरावती विद्यापीठाला त्यांचे नाव देऊन **'संत गाडगे बाबा अमरावती विद्यापीठ'** असे नामकरण करण्यात आले आहे.