॥ जय जय विठ्ठल रखुमाई ॥ संत निर्मलाबाई अभंग
अभंग

अभंग संग्रह : संत निर्मलाबाई

या पृष्ठावर संतांचे अभंग आणि त्यांचा सोपा मराठी भावार्थ उपलब्ध आहे.

॥ अभंग १ ॥ अभंग रचना
अनाथांचा नाथ कृपावंत देवा । घडो तुमची सेवा अहर्निशीं ॥१॥
अठ्ठाविस युगें विटेवरी उभा । वामभागीं शोभा रुक्मादेवी ॥२॥
पतित पावन गाजे ब्रीदावळी । पुरवावी आळी हीच माझी ॥३॥
उभा विटेवरी ठेवोनी चरण । म्हणतसे बहिण चोखियाची ॥४॥
संत चोखामेळा यांची बहीण संत निर्मळा म्हणतात, "हे देवा, तू अनाथांचा नाथ आणि अत्यंत कृपाळू आहेस, तुझी सेवा माझ्याकडून रात्रंदिवस घडो. तू अठ्ठावीस युगे झाली तरी विटेवर उभा आहेस आणि तुझ्या डाव्या बाजूला माते रुक्मिणी शोभून दिसत आहे. पतित पावन (पापी लोकांना पावन करणारा) अशी तुझी कीर्ती जगात गाजत आहे, तरी देवा माझी हीच एक हट्ट (आळी) तू पुरवावास. विटेवर चरण ठेवून उभा असलेल्या त्या पांडुरंगाची मी मनोभावे आळवणी करत आहे."
॥ अभंग २ ॥ अभंग रचना
अनंता जन्मांचे सुकृत पदरीं । तोचि उच्चारी होठी हरिनाम ॥१॥
अनंता जन्माचें पुण्य जयागांठी । तोचि उच्चारी होठी हरिनामा ॥२॥
अनंता जन्मांचे तपादि साधन । तोचि नारायण जपे नाम ॥३॥
अनंता जन्मांची सोडियेली जोडी । तरीच लागे गोडी हरिनामीं ॥४॥
निर्मळा म्हणे अनंता जन्माचें । उच्चारतां वाचे पाप जाय ॥५॥
ज्याच्या पदरात अनंत जन्मांचे पुण्य आणि सुकृत असते, त्याच्याच ओठांवर हरिनाम येते. अनेक जन्मांची तपश्चर्या आणि साधने पाठीशी असल्याशिवाय माणसाला नारायणाच्या नामाचा जप करता येत नाही. संसारातील सर्व मोहांची आसक्ती सोडून दिल्यावरच हरिनामाची खरी गोडी लागते. निर्मळाबाई म्हणतात, अशा या नामाचा मुखाने केवळ उच्चार केला तरी अनंत जन्मांची पापे नष्ट होतात.
॥ अभंग ३ ॥ अभंग रचना
आजिवरी तुम्हीं तयासीं पाळिलें । अपराध साहिले चोखियाचे ॥१॥
तयाचिया पाठी आमुचा कंटाळा । आला कां दयाळा सांगा मज ॥२॥
हीन दीन मी पातकांची राशी । शरण पायांसी जीवें भावें ॥३॥
निर्मळा म्हणे तुम्ही तो दयाळ । म्हणोनी सांभाळ करा माझा ॥४॥
"हे देवा, आजपर्यंत तुम्ही चोखामेळा यांचा सांभाळ केला आणि त्यांचे सर्व अपराध पोटात घातले. मग त्यांच्या पाठोपाठ माझा तुम्हाला कंटाळा आला आहे का, हे दयाळू विठ्ठला मला सांगा. मी अत्यंत हीन, गरीब आणि पापांची रास आहे, पण मी तुमच्या चरणांना जीवेभावे शरण आले आहे." निर्मळाबाई म्हणतात, "तुम्ही तर दयाळू आहात, म्हणून माझा त्याग न करता माझा सांभाळ करा."
॥ अभंग ४ ॥ अभंग रचना
आतां बहु बोलणें सारोनियां ठेवा । उगवा हा गोंवा मायबापा ॥१॥
संसाराचा छंद नकोसा हा झाला । परमार्थ भला संतांसंगें ॥२॥
जें आहे कडु तें तें लागे गोडू । गोडाचे जें गोडू तें लागे कडु ॥३॥
निर्मळा म्हणे सुख तुमचे पायीं । आणिक मी कांही नेणें दुजें ॥४॥
"हे मायबाप विठ्ठला, आता जास्त बोलणे बाजूला ठेवा आणि माझ्या संसाराचा हा गुंता (गोंवा) सोडवून टाका. मला आता संसाराचा छंद अजिबात नकोसा झाला आहे, संतांच्या संगतीत राहून परमार्थ साधणेच उत्तम आहे. या संसारात जे वाईट (कडू) आहे ते लोकांना चांगले (गोड) वाटते आणि जे खरोखर मोक्षाचे अमृत आहे ते कडू वाटते." निर्मळाबाई म्हणतात, "खरे सुख केवळ तुमच्या चरणांशी आहे, याशिवाय मी दुसरे काहीही जाणत नाही."
॥ अभंग ५ ॥ अभंग रचना
आनंदें वोविया तुम्हासी गाईन । जीवें भावें वोवाळीन पायांवरी ॥१॥
सुकुमार साजिरीं पाउलें गोजिरीं । ते हे मिरवली विटेवरी ॥२॥
कटावरी कर धरोनी श्रीहरी । उभा भीमातीरी पंढरीये ॥३॥
महाद्वारीं चोखा तयाची बहिण । घाली लोटांगण उभयतां ॥४॥
"देवा, मी आनंदाने तुमच्या ओव्या गाईन आणि माझ्या प्राणाने तुमच्या चरणांवरून ओवाळून टाकीन. तुमची सुकुमार, सुंदर आणि गोजिरी पावले विटेवर सुशोभित दिसत आहेत." कंबरेवर हात ठेवून भीमा नदीच्या तीरावर उभा असलेल्या त्या श्रीहरीच्या पंढरपूर येथील महाद्वारात संत चोखामेळा आणि त्यांची बहीण निर्मळा दोघेही मनोभावे साष्टांग लोटांगण घालत आहेत.
॥ अभंग ६ ॥ अभंग रचना
ऐकोनिया मात चोखा सांगे तिसी । पूर्ण नव मासांसी भरियेलें ॥१॥
साहित्य सामुग्री नाहीं कांही घरीं । म्हणूनि निर्धारी बोलियेली ॥२॥
ऐसा हा घोर कोणें वागवावा । म्हणोनी तुझे गांवा वेगें आलों ॥३॥
निर्मळा म्हणे अनुचित केलें । तुम्हां काय वहिलें म्हणो आतां ॥४॥
(चोखामेळा आपल्या बहिणीच्या गावी आले असता) चोखामेळा निर्मळाबाईंना सांगतात की, "सोयराबाईचे नऊ महिने पूर्ण भरले आहेत, पण बाळंतपणासाठी घरात कोणतीही सामग्री नाही, म्हणून ती चिंतेने बोलली. हा एवढा मोठा घोर (काळजी) मी एकटा कसा सोसू? म्हणूनच मी तातडीने तुझ्या गावी आलो आहे." त्यावर निर्मळाबाई म्हणतात, "हे तुम्ही योग्य केले नाही, घरात काही नसताना तुम्ही देव असताना काळजी का करता?"
॥ अभंग ७ ॥ अभंग रचना
ऐसे आनंदाने एक मास राहिला । परी हेत गुंतला पांडुरंगी ॥१॥
रात्रंदिवस छंद विठ्ठल नामाचा । नाहीं संसाराचा हेत मनीं ॥२॥
भोजन सारूनी बैसले एकांती । | निर्मळा बोलती चोखियासी ॥३॥
बहु दिस झाले खंती वाटे मना । पंढरीचा राणा आठवत ॥४॥
गोडधड जिवासी ते कांहीं । कई हो डोई पायीं ठेवीन मी ॥५॥
निर्मळा म्हणे अहो देवराया । भेटी लवलाह्या देई मज ॥६॥
चोखामेळा आनंदाने एक महिना बहिणीकडे राहिले, पण त्यांचे मन पांडुरंगाच्या चरणीच गुंतलेले होते. त्यांना रात्रंदिवस विठ्ठल नामाचा छंद होता, मनात संसाराचा कोणताही विचार नव्हता. एकदा जेवण झाल्यावर दोघे एकांतात बसले असता निर्मळाबाई चोखामेळा यांना म्हणाल, "खूप दिवस झाले माझ्या मनाला रुखरुख (खंती) वाटत आहे, मला पंढरीच्या राजाची तीव्र आठवण येत आहे. आता जीवाला काही गोडधड नको आहे, मी कधी बरं देवाच्या पायांवर डोके ठेवीन?" निर्मळाबाई विठ्ठलाला आळवणी करतात की, "हे देवराया, मला लवकर भेट द्या."
॥ अभंग ८ ॥ अभंग रचना
कृपेच्या सागरा परिसा विनवणी । मस्तक चरणीं असो माझा ॥१॥
बहुत प्रकार मज तें कळेना । घातली चरणा मिठी बळें ॥२॥
देह मन चित्त करी तळमळ । न चालेचि बळ काय करूं ॥३॥
न सुटे संसार पडतसे मिठी । तेणें पडे तुटी तुम्हां सवें ॥४॥
निर्मळा म्हणे काय करूं आतां । तुम्ही तो परतें मोकलिलें ॥५॥
"हे कृपेच्या सागरा देवा, माझी विनवणी ऐका, माझा मस्तक सदैव तुमच्या चरणांवर असो. मला अनेक प्रकारच्या योग-साधना कळेनात, म्हणून मी तुमच्या चरणांना घट्ट मिठी मारली आहे. माझे देह, मन आणि चित्त भेटीसाठी तळमळत आहे, माझे काही बळ चालत नाही, मी काय करू? माझ्याकडून हा संसार सुटत नाही आणि संसाराची मिठी पडल्यामुळे तुमच्या भेटीत अंतर (तुटी) पडते." निर्मळाबाई म्हणतात, "देवा, तुम्ही जर मला दूर सारले, तर मी आता काय करू?"
॥ अभंग ९ ॥ अभंग रचना
कां बा पंढरीराया मोकलिलें मज । नाठवेचि मज दुजें कांहीं ॥१॥
मज तंव असे पायांसवें चाड । आणिक कैवड कांही नेणें ॥२॥
चोखियासी सुख विश्रांति दिधली । माझी सांड केली दिसतसे ॥३॥
निर्मळा म्हणे तुम्ही तो सुंजाण । माझा भाग शीण कोण वारी ॥४॥
"हे पंढरीच्या राजा, तू मला दूर का लोटलेस? मला तुझ्याशिवाय दुसरे काहीही आठवत नाही. मला केवळ तुझ्या चरणांची आस (चाड) आहे, बाकीचे व्यवहार मी जाणत नाही. तू चोखामेळा यांना सुखाची विश्रांती दिलीस, पण माझी मात्र पाठराखण (सांड) सोडल्यासारखी दिसते." निर्मळाबाई म्हणतात, "तुम्ही तर सर्वज्ञ (सुजाण) आहात, मग माझा हा थकवा आणि दुःख कोण दूर करणार?"
॥ अभंग १० ॥ अभंग रचना
कां हो पांडुरंगा मज मोकलिलें । पराधीन केलें जिणें माझें ॥१॥
किती हे जाचणी संसार घसणी । करिती दाटणी काम क्रोध ॥२॥
आशा मनशा तृष्णा बहू या वोढाळ । लाविलासे चाळा येणे मज ॥३॥
निर्मळा म्हणे जीवीच्या जीवना । येऊ द्या करुणा देवराया ॥४॥
"हे पांडुरंगा, मला का दूर केलेत? माझे जिणे पूर्णपणे पराधीन झाले आहे. या संसाराची जाचणी आणि त्रास किती सहन करू? मनात काम आणि क्रोध सतत दाटी करत आहेत. आशा, मनशा (इच्छा) आणि तृष्णा या भटकणाऱ्या गुरांसारख्या (वोढाळ) अत्यंत चंचल आहेत, त्यांनी मला संसाराचा चाळा लावला आहे." निर्मळाबाई म्हणतात, "हे माझ्या जीवाच्या जीवना देवराया, आता तरी माझी दया येऊ द्या."
॥ अभंग ११ ॥ अभंग रचना
चहूंकडे देवा दाटला वणवा । कां न या कनवा तुजलागीं ॥१॥
सां पडले संधी संसाराचे अंगी । सोडवी लगबगी मायबापा ॥२॥
आशा मनशा तृष्णा बहू या वोढाळ । लाविलासे चाळा येणें मज ॥३॥
निर्मळा म्हणे जीवीच्या जीवना । येऊं द्या करूणा देवराया ॥४॥
"हे देवा, माझ्या भोवती संसाराचा वणवा चारी बाजूंनी पेटला आहे, तुला माझी दया का येत नाही? मी संसाराच्या तावडीत अडकले आहे, हे माझ्या मायबापा, मला येथून तातडीने सोडव. आशा, इच्छा आणि तृष्णा या चंचल वृत्तींनी मला संसारात गुंतवून ठेवले आहे." निर्मळाबाई म्हणतात, "हे देवराया, तू माझ्या प्राणाचा आधार आहेस, माझ्यावर तुझी कृपा होऊ दे."
॥ अभंग १२ ॥ अभंग रचना
चोखा म्हणे निर्मळेसी । नाम गाये अहर्निशी ॥१॥
तेणें संसार सुखाचा । इह परलोक साचा ॥२॥
साधन हेंचि थोर असे । शांति क्षमा दया वसे ॥३॥
ऐकातांचि आनंदली । निर्मळा मिठी चरणीं घाली ॥४॥
संत चोखामेळा आपली बहीण निर्मळा हिला उपदेश करताना म्हणतात, "हे निर्मळे, तू रात्रंदिवस देवाचे नाव गात जा. नामाच्या बळावर हा संसार सुखाचा होईल आणि इहलोक तसेच परलोक दोन्ही सुकर होतील. नामस्मरण हेच या जगात सर्वात मोठे साधन आहे, ज्याच्या ठायी शांती, क्षमा आणि दया वास करते." पती आणि भावाचा हा उपदेश ऐकून निर्मळाबाई अत्यंत आनंदित झाल्या आणि त्यांनी चोख्याच्या चरणांना मिठी मारली.
॥ अभंग १३ ॥ अभंग रचना
जीवीचें सांकडें वारी देवराया । अहो पंढरीराया धांवा वेगीं ॥१॥
कां बा मोकलितां शरण आलिया । कां बा न ये दया तुम्हांलागीं ॥२॥
अनाथ परदेशी तुम्हांविण कोण । सुखें समाधान करा माझें ॥३॥
तुमचिया पोटीं बहु वाव आहे । अधीर हा होय जीव माझा ॥४॥
निर्मळा म्हणे बोलण्याची मात । माझा तो वृत्तांत निवेदिला ॥५॥
"हे देवराया, माझ्या जीवाचे संकट दूर करा, हे पंढरीनाथा माझ्यासाठी लवकर धावून या. तुमच्या चरणी शरण आलेल्या भक्ताला तुम्ही दूर का लोटता, तुम्हाला माझी दया का येत नाही? मी अनाथ आणि परदेशी आहे, तुमच्याशिवाय मला दुसरा कोणी आश्रय नाही; मला सुखाचे समाधान द्या. तुमच्या हृदयात भक्तांसाठी खूप जागा (वाव) आहे, पण माझा जीव आता भेटीसाठी अत्यंत अधीर झाला आहे." निर्मळाबाई म्हणतात, "मी केवळ शब्दांनी माझ्या मनातील संपूर्ण वृत्तांत तुमच्या चरणी मांडला आहे."
॥ अभंग १४ ॥ अभंग रचना
तिहीं त्रिभुवनीं विस्तारिली कीर्ती । तो हा श्रीपती उभा विटे ॥१॥
अनाथाचा नाथ पतित पावन । हें आम्हां वचन सांपडलें ॥२॥
नाम धारकाच्या लागेन चरणीं । घेईन पायवणी पोटभरी ॥३॥
आनंदे निर्भर नाचेन महाद्वारीं । संत अधिकारी तेथीचे जे ॥४॥
निर्मळा करी प्रेमाची आर्ती । करोनी श्रीपति वोवाळित ॥५॥
ज्याची कीर्ती तिन्ही लोकात पसरली आहे, तो हा लक्ष्मीचा पती (श्रीपती) पांडुरंग विटेवर उभा आहे. तो अनाथांचा नाथ आणि पापी लोकांना उद्धरणारा आहे, हे त्याचे आश्वासन (वचन) आम्हाला सापडले आहे. जे त्याचे नाव घेतात, त्यांच्या चरणी मी लीन होईल आणि त्यांचे चरणतीर्थ पोटभर घेईन. पंढरीच्या महाद्वारात जे संत अधिकारी राहतात, त्यांच्यासोबत मी आनंदाने नाच करेन. निर्मळाबाई प्रेमाने देवाची आरती करून श्रीहरीला ओवाळत आहेत.
॥ अभंग १५ ॥ अभंग रचना
तुमचा भरंवसा धरोनी मानसीं । दृढ पायांसी शरण आलें ॥१॥
आतां कळेल तो करावा विचार । मी आपुला भार उतरिला ॥२॥
मांडीवरी मान ठेविली संपूर्ण । पुढील कारण जाणोनियां ॥३॥
निर्मळा म्हणे तारा अथवा मारा । तुमचें तुम्ही सारा वोझें आतां ॥४॥
"हे देवा, मनात तुमचाच पूर्ण भरवसा धरून मी तुमच्या पायांना घट्ट शरण आले आहे. आता तुम्हाला जे योग्य वाटेल तो विचार तुम्ही करा, मी माझ्या संसाराचा संपूर्ण भार तुमच्यावर सोडून मोकळी झाले आहे. पुढील सर्व परिणाम तुमच्यावर सोपवून मी तुमच्या मांडीवर माझे डोके ठेवले आहे." निर्मळाबाई म्हणतात, "देवा, आता मला तारा किंवा मारा, माझ्या जीवनाचे हे ओझे सर्वस्वी तुमचे आहे, ते तुम्हीच सांभाळा."
॥ अभंग १६ ॥ अभंग रचना
न होई पांगिला संसाराचे ठायीं । आणिक प्रवाहीं पाडूं नको ॥१॥
चित्त शुद्ध करि मन शुद्ध करी । वाचे हरि हरि जप सदा ॥२॥
या परतें साधन आन नाहीं दुजें । हेंचि केशवराजे सांगितलें ॥३॥
निर्मळा म्हणे चोखिया सुंजाणा । अनुभवीं खुणा मना तूंचि ॥४॥
"हे मना, तू संसाराच्या आधीन (पांगिला) होऊ नकोस आणि स्वतःला मोहाच्या प्रवाहात वाहू देऊ नकोस. आपले चित्त आणि मन शुद्ध कर आणि मुखाने सदैव 'हरी हरी' नावाचा जप कर. याशिवाय संसारातून तरून जाण्याचे दुसरे कोणतेही श्रेष्ठ साधन नाही, हाच उपदेश स्वतः केशवराजाने (कृष्णाने) केला आहे." निर्मळाबाई म्हणतात, "हे सुजाण चोखामेळा, तुम्ही दिलेल्या या अनुभवाच्या खुणा मी माझ्या मनात घट्ट साठवून ठेवल्या आहेत."
॥ अभंग १७ ॥ अभंग रचना
नाहीं मज आशा आणिक कोणाची । स्तुति मानवाची करूनी काय ॥१॥
काय हे देतील नाशिवंत सारे । यांचे या विचारें यांसी न पुरे ॥२॥
ऐंसें ज्याचें देणें कल्पांती न सरे । तेंचि एक बरें आम्हांलागीं ॥३॥
जो भक्तांचा विसावा वैकुंठनिवासी । तो पंढरीसी उभा विटें ॥४॥
निर्मळा म्हणे सुखाचा सागर । लावण्य आगर रूप ज्याचें ॥५॥
"मला आता विठ्ठलाशिवाय इतर कोणाचीही आशा नाही, सामान्य माणसाची स्तुती करून काय मिळणार? हे मनुष्य स्वतः नाशिवंत आहेत, ते आपल्याला काय देणार? त्यांचे विचार त्यांनाच पुरत नाहीत. ज्या देवाचे देणे हे युगायुगांच्या शेवटी (कल्पांती) सुद्धा संपत नाही, तेच विठ्ठलाचे चरण आमच्यासाठी श्रेष्ठ आहेत." जो भक्तांचा खरा विसावा आहे आणि जो वैकुंठाचा रहिवासी आहे, तो पंढरपुरात विटेवर उभा आहे. निर्मळाबाई म्हणतात, "तो विठ्ठल सुखाचा सागर असून त्याचे रूप सौंदर्याची खाण (लावण्य आगर) आहे."
॥ अभंग १८ ॥ अभंग रचना
परमार्थ साधावा बोलती या गोष्टी । पुरी न ये हातवटी कांही त्यांची ॥१॥
शुद्ध भक्तिभाव नामाचें चिंतन । हेंचि मुख्य कारण परमार्था ॥२॥
निंदा दोष सुति मान अपमान । वमनासमान लेखा आधीं ॥३॥
परद्रव्य परान्न परनारीचा विटाळ । मानावा अढळ परमार्थीं ॥४॥
निर्मळा म्हणे हाचि परमार्थ । संतांचा सांगात दिननिशीं ॥५॥
लोक परमार्थाच्या मोठ्या गोष्टी बोलतात, पण त्यांना परमार्थाची खरी कला (हातवटी) जमत नाही. अंतःकरणातील शुद्ध भक्ती आणि अखंड नामस्मरण हेच परमार्थाचे मुख्य कारण आहे. जगात होणारी निंदा, स्तुती, मान आणि अपमान हे सर्व उलट्या केलेल्या अन्नाप्रमाणे (वमनासमान) त्याज्य मानावे. दुसऱ्याचे धन, दुसऱ्याचे अन्न आणि परस्त्रीचा विटाळ मानणे हे परमार्थ मार्गात अढळ पाळले पाहिजे. निर्मळाबाई म्हणतात, "रात्रंदिवस संतांच्या संगतीत राहणे आणि सदाचार पाळणे हाच खरा परमार्थ आहे."
॥ अभंग १९ ॥ अभंग रचना
मज नामाची आवडी । संसार केला देशघडी ॥१॥
सांपडलें वर्म सोपें । विठ्ठल नाम मंत्र जपे ॥२॥
नाहीं आणिक साधन । सदां गाय नारायण ॥३॥
निर्मळा म्हणे देवा । छंद येवढा पुरवावा ॥४॥
"मला विठ्ठलाच्या नामाची एवढी आवड निर्माण झाली आहे की, त्यापुढे मी संसाराचा त्याग (देशघडी) केला आहे. मला भवसागर पार करण्याचे सोपे मर्म सापडले आहे, ते म्हणजे 'विठ्ठल' या नाममंत्राचा जप करणे होय. नामस्मरणाशिवाय मला दुसरे कोणतेही साधन माहीत नाही, मी सदैव नारायणाचे गुणगान गात असते." निर्मळाबाई म्हणतात, "हे देवा, मला लागलेला हा नामाचा छंद तूच अखंड पुरवावास."
॥ अभंग २० ॥ अभंग रचना
रात्रंदिवस मन करी तळमळ । बहु हळ हळ वाटे जीवा ॥१॥
काय करूं आतां पाउलें न दिसती । पडिलीसे गुंती न सुटे गळे ॥२॥
बहु हा उबग आला संसाराचा । तोडा फांसा याचा मायबापा ॥३॥
निर्मळा म्हणे आतां दुजेपण । चोखियाची आण तुम्हां असे ॥४॥
"माझे मन रात्रंदिवस देवाच्या भेटीसाठी तळमळत आहे आणि जीवाला मोठी हुरहूर (हळहळ) वाटत आहे. मी काय करू, मला देवाचे चरण दिसत नाहीत आणि गळ्यात संसाराची अशी गुंती पडली आहे की ती सुटत नाही. मला आता या संसाराचा अत्यंत कंटाळा (उबग) आला आहे, हे मायबाप देवा, हा संसाराचा फास तोडून टाका." निर्मळाबाई म्हणतात, "देवा, आता माझ्या आणि तुमच्यात दुजाभाव ठेवू नका, तुम्हाला तुमच्या लाडक्या चोखामेळा यांची शपथ (आण) आहे."
॥ अभंग २१ ॥ अभंग रचना
वडील तूं बंधु असोनी अविचार । केला कां निर्धार सांग मज ॥१॥
न पुसतां कां बा आलासि धांवत । वहिनी आकांत करतील कीं ॥२॥
येरू मह्णे विठु पुरविल सामोग्री । भार तयावरी घातिलासे ॥३॥
निर्मळा म्हणे ही बरी नोहे गोष्टी । विठोबासी कष्टी करणें काज ॥४॥
निर्मळाबाई चोखामेळा यांना म्हणतात, "तू माझा मोठा भाऊ असून असा विचार न करता मेहुणपुऱ्याला येण्याचा निर्णय कसा घेतलास? कोणालाही न विचारता तू असा धावत का आलास? तिकडे वहिनी (सोयराबाई) बाळंतपणाच्या चिंतेने रडत-आकांत करत असतील." त्यावर चोखामेळा म्हणाले, "आपला विठू सर्व सामग्री पुरवेल, मी सर्व भार त्याच्यावरच टाकला आहे." त्यावर निर्मळाबाई म्हणतात, "हे काही योग्य नाही, आपल्या कामासाठी विठोबाला असे कष्ट देणे बरे नव्हे."
॥ अभंग २२ ॥ अभंग रचना
संसाराचे भय घेवोनी मानसीं । चोखा मेहुणपुरीसी जाता झाला ॥१॥
देखोनी निर्मळा आनंदली मनीं । धांवोनी चरणीं मिठी घाली ॥२॥
बैसोनी शेजारी पुसे सुखमात । वहिनीं क्षेमवंत आहेत कीं ॥३॥
निर्मळा म्हणे पुढील विचार । कैसा तो साचार सांगे मज ॥४॥
संसाराची आणि बाळंतपणाच्या व्यवस्थेची चिंता मनात घेऊन चोखामेळा मेहुणपूर गावी बहिणीकडे गेले. भावाला आलेले पाहून निर्मळाबाईंना मनात खूप आनंद झाला आणि त्यांनी धावत जाऊन भावाच्या चरणांना मिठी मारली. शेजारी बसून त्यांनी घरची विचारपूस केली की, "वहिनी खुशाल (क्षेमवंत) आहेत ना?" निर्मळाबाई म्हणतात, "आता पुढील काय विचार केला आहे, तो मला स्पष्टपणे सांगा."
॥ अभंग २३ ॥ अभंग रचना
संसाराचे कोण कोड । नाहीं मज त्याची चाड ॥१॥
एका नामेंचि विश्वास । दृढ घालोनियां कांस ॥२॥
जेथें न चले काळसत्ता । विठोबाचें नाम गातां ॥३॥
शास्त्रें पुराणें वदती । नाम तारक म्हणती ॥४॥
निर्मळा म्हणे नामसार । वेदशास्त्रांचा निर्धार ॥५॥
"मला संसाराचे कोणतेही कौतुक (कोड) कौतुक वाटत नाही आणि मला त्याची मुळीच इच्छा नाही. माझा केवळ एका विठ्ठल नामावर पूर्ण विश्वास आहे आणि मी भक्तीची कास घट्ट धरली आहे. विठोबाचे नाम गात असताना तिथे काळाची (मृत्यूची) सत्ताही चालत नाही, असे सर्व शास्त्रे आणि पुराणे ओरडून सांगतात; ते नामालाच तारक म्हणतात." निर्मळाबाई म्हणतात, "विठ्ठलाचे नाम हेच सर्व विश्वाचे सार असून हाच सर्व वेद-शास्त्रांचा मुख्य सिद्धांत आहे."
॥ अभंग २४ ॥ अभंग रचना
सुख अणुमात्र नाहीं संसारी । सदां हावभारी रात्रंदिवस ॥१॥
न घडे न घडे नामाचें चिंतन । संताचेम पूजन न घडेचि ॥२॥
न बैसे मन एके ठायीं निश्चळ । सदा तळमळ अहोरात्र ॥३॥
निर्मळा म्हणे चोखिया सुजाणा । पंढरीचा राणा जीवीं घरी ॥४॥
"या संसारात तिळमात्रही सुख नाही, इथे माणूस रात्रंदिवस केवळ वासनेपोटी हापापलेला असतो. संसारात राहून देवाच्या नामाचे चिंतन घडत नाही आणि संतांचे पूजनही नीट करता येत नाही. मन कधीही एका ठिकाणी शांत (निश्चळ) बसत नाही, अहोरात्र केवळ संसाराची तळमळ चालू असते." निर्मळाबाई म्हणतात, "हे सुजाण बंधू चोखामेळा, या सर्व त्रासातून सुटण्यासाठी आपण पंढरीच्या राजाला आपल्या अंतःकरणात घट्ट साठवून ठेवूया."